Nghề tự do thời công nghệ: Càng dễ kiếm việc, thu nhập càng bấp bênh?

Điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng số đang làm thay đổi khái niệm về một “chỗ làm”. Không cần văn phòng, không nhất thiết ký hợp đồng lao động dài hạn, một người có thể chạy xe công nghệ buổi sáng, bán hàng trực tuyến buổi chiều hoặc nhận thêm dự án thiết kế, viết nội dung vào ban đêm. Cơ hội kiếm tiền rộng hơn nhưng sự ổn định không tự động đi cùng cơ hội đó.

Nghề tự do thời công nghệ: Có việc mỗi ngày nhưng khó biết cuối tháng kiếm bao nhiêu

Khoảng 8 giờ sáng, điện thoại của nhiều tài xế công nghệ đã liên tục hiện thông báo cuốc xe, đơn giao đồ ăn, giao hàng. Nhìn bên ngoài, đây là một thị trường việc làm gần như không có giờ đóng cửa.

Chỉ cần phương tiện, điện thoại thông minh và tài khoản trên ứng dụng, người lao động có thể bắt đầu kiếm tiền. Nhưng tổng số tiền hiển thị trên ứng dụng chưa phải thu nhập thực nhận.

Tiền xăng, điện, khấu hao phương tiện, sửa xe, điện thoại, Internet, ăn uống trong ca làm việc và thời gian chạy xe không có khách đều là những khoản người lao động phải tự gánh.

Đầu năm 2026, báo chí đã phản ánh, shipper cho biết một đơn giao đồ ăn khoảng 3 km chỉ mang lại 13.500 đồng. Khi ghép thêm đơn, người giao hàng có thể phải di chuyển tổng cộng 5-7 km để nhận khoảng 20.000 đồng. Đây là trường hợp cụ thể, không đại diện cho mọi nền tảng, nhưng cho thấy khoảng cách giữa “có đơn hàng” và “có thu nhập tốt”.

Anh Phùng, 35 tuổi, một shipper có hơn 5 năm làm nghề tại TP.HCM, cũng cho thấy một mặt khác của công việc này. Trong những ngày nắng nóng, anh vẫn chạy xe nhiều giờ vì nếu ngừng nhận đơn, nguồn tiền lo cho gia đình cũng bị ảnh hưởng.

“Dẫu biết nguy hiểm, nhưng mình không chạy thì không có tiền”, anh Phùng chia sẻ khi nói về việc phải làm việc ngoài đường trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Sự bấp bênh không chỉ xuất hiện ở tài xế hay shipper.

Một nhà thiết kế đồ họa tự do có thể nhận ba dự án trong tháng này nhưng tháng sau chỉ còn một. Người viết nội dung, dựng video, nhiếp ảnh, lập trình hay làm marketing tự do cũng đối diện tình trạng tương tự. Công nghệ giúp họ tiếp cận khách hàng ở nhiều nơi, thậm chí làm việc với khách hàng nước ngoài, nhưng cũng khiến cạnh tranh mở rộng gần như không biên giới.

Đặc biệt, AI tạo sinh đang thay đổi nhanh những công việc có thể thực hiện qua máy tính.

Báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) công bố tháng 4/2026 đánh giá mức độ tiếp xúc với AI tạo sinh của các nghề tại Việt Nam trên cơ sở Điều tra lao động việc làm năm 2024. ILO cho rằng việc xác định những nghề và nhiệm vụ chịu tác động của AI là cần thiết để dự báo thay đổi về nhu cầu kỹ năng và hỗ trợ người lao động chuyển đổi việc làm.

Với freelancer, tác động có thể nhìn thấy khá rõ.

Những công việc từng cần một người dành vài giờ như viết mô tả sản phẩm, làm hình ảnh đơn giản, dịch văn bản cơ bản, dựng nội dung mạng xã hội nay có thể được AI hỗ trợ đáng kể. Khách hàng vì thế có thể yêu cầu nhanh hơn, nhiều hơn hoặc giảm ngân sách cho một số công việc.

Công nghệ từng tạo thêm thị trường cho người làm tự do. Nay chính công nghệ cũng làm tăng áp lực cạnh tranh trên thị trường đó. Tuy nhiên, sẽ không chính xác nếu kết luận thị trường lao động Việt Nam đang xấu đi chỉ từ những trường hợp này.

Theo Cơ quan Thống kê Quốc gia, sáu tháng đầu năm 2026, Việt Nam có khoảng 52,6 triệu người có việc làm. Thu nhập bình quân của người lao động đạt khoảng 9 triệu đồng/tháng, tăng 717.000 đồng so với cùng kỳ năm trước. Tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động ở mức 2,22%.

Điểm đáng chú ý nằm ở cấu trúc việc làm.Trong sáu tháng đầu năm 2026, tỷ lệ việc làm phi chính thức vẫn ở mức 61,9%. Nhóm này bao gồm lao động gia đình không hưởng lương, người tự làm trong khu vực phi chính thức và một số người làm công nhưng không được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Nói cách khác, câu hỏi lớn của thị trường lao động hiện nay không chỉ là có việc hay không, mà còn là việc làm đó ổn định và được bảo vệ đến đâu.

Thu nhập bấp bênh, nghề tự do cần một “tấm đệm” an sinh mới

Khó khăn lớn của nghề tự do thời công nghệ nằm ở cách phân chia rủi ro. Người làm công ăn lương thông thường có thể biết trước mức lương cơ bản, ngày nhận lương và một phần quyền lợi đi kèm. Freelancer hay lao động nền tảng lại thường chỉ được trả tiền khi có công việc thực tế.

Không có khách, không có dự án hoặc không có cuốc xe đồng nghĩa thu nhập giảm. Một giờ ngồi chờ đơn vẫn là một giờ lao động bị chiếm dụng, nhưng chưa chắc tạo ra tiền.

Đây cũng là lý do việc chỉ nhìn vào doanh thu trong một ngày có thể tạo cảm giác sai về mức sống của người làm nghề tự do. Một tài xế thu về vài trăm nghìn đồng chưa thể coi toàn bộ số tiền đó là thu nhập bởi còn chi phí vận hành phương tiện. Freelancer nhận dự án trị giá hàng chục triệu đồng cũng có thể phải chờ vài tháng mới có dự án tương đương.

ILO thừa nhận việc đo lường chính xác quy mô lao động nền tảng không đơn giản. Việt Nam hiện chưa có số liệu chính thức toàn quốc về việc làm thông qua nền tảng số. Cơ quan thống kê Việt Nam với hỗ trợ kỹ thuật của ILO đã thí điểm nội dung đo lường loại hình việc làm này trong Điều tra lao động việc làm từ năm 2023 nhằm hoàn thiện phương pháp thống kê.

Nuno Cunha, chuyên gia cao cấp về các thể chế thị trường lao động của ILO, từng nhận định sự phát triển nhanh của kinh tế nền tảng đang tạo ra những cách thức mới để tổ chức công việc, mở thị trường và tạo cơ hội thu nhập, nhưng đồng thời đặt ra thách thức trong bảo đảm việc làm thỏa đáng cho người lao động.

Thách thức đó ngày càng rõ khi nghề tự do trở thành sinh kế chính chứ không còn đơn thuần là việc làm thêm.

Một người chạy xe vài giờ sau giờ hành chính có thể chấp nhận thu nhập lên xuống. Nhưng với người nuôi cả gia đình bằng những cuốc xe, sự biến động của đơn hàng hay chính sách nền tảng lập tức trở thành rủi ro đời sống.

Tương tự, một freelancer có thêm công việc cố định phía sau sẽ dễ chống chịu khi mất khách hàng hơn người hoàn toàn sống bằng dự án.

Khoảng trống lớn tiếp theo là an sinh.

Luật Bảo hiểm xã hội 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã mở rộng quyền lợi của người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, trong đó có trợ cấp thai sản bên cạnh chế độ hưu trí, tử tuất và các quyền lợi theo quy định.

Tuy nhiên, tài xế công nghệ, shipper và một số nhóm lao động nền tảng hiện vẫn chủ yếu tiếp cận bảo hiểm xã hội theo cơ chế tự nguyện. Trong quá trình góp ý sửa Luật Bảo hiểm xã hội năm 2026, đã có đề xuất đưa một số nhóm lao động nền tảng vào diện tham gia bắt buộc, nhưng Bộ Nội vụ cho rằng ở thời điểm hiện tại cơ chế tự nguyện, với phương thức đóng linh hoạt, phù hợp hơn với đặc thù của nhóm lao động này.

Ở bình diện quốc tế, tháng 6/2026, Hội nghị Lao động Quốc tế đã thông qua Công ước số 193 về việc làm thỏa đáng trong kinh tế nền tảng. Đây là tiêu chuẩn lao động quốc tế đầu tiên dành riêng cho lĩnh vực này, cho thấy câu chuyện bảo vệ người làm việc qua nền tảng đã trở thành vấn đề toàn cầu.

Luật sư Lê Dũng (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho rằng, hiện nay đất nước chúng ta đang có nhiều lao động làm công việc chính là tài xế xe công nghệ, có người làm cả chục năm nhưng không được ký hợp đồng lao động nên họ không được đóng bảo hiểm, không có thưởng Tết và bất kỳ chế độ nào của người lao động.

Vì muốn có việc làm nên họ phải chấp nhận làm việc cho công ty dưới danh nghĩa là đối tác, hợp tác kinh doanh, hợp đồng dịch vụ,… nhưng thực tế xét về bản chất thì đó là quan hệ lao động. Thực tế có nhiều trường hợp tài xế xe công nghệ bị tai nạn trong quá trình làm việc nhưng vì không được xem là người lao động theo Bộ luật Lao động nên cũng không được hưởng chế độ liên quan đến tai nạn lao động.

Công nghệ không làm nghề tự do biến mất, thậm chí còn mở rộng loại hình việc làm này. Tuy nhiên, “tự do” không chỉ là tự chọn giờ làm hay nhận nhiều khách hàng. Nếu phải làm 10-12 giờ mỗi ngày, liên tục săn đơn, săn dự án và tự gánh rủi ro khi ốm đau, mất việc, sự linh hoạt ấy đi kèm cái giá không nhỏ.

Thách thức của thị trường lao động vì thế không chỉ là tạo thêm việc làm, mà còn phải bảo đảm thu nhập ổn định hơn và có tấm đệm an sinh cho người lao động.