Nghịch lý của hiện tại: Tất cả nhưng cũng là hư vô
"Đi tìm hiện tại" của Jo Marchant đưa người đọc từ vật lý đến khoa học thần kinh để giải mã khoảnh khắc duy nhất con người có thể sống.
Hiện tại dường như là khái niệm đơn giản nhất. Đó là lúc chúng ta đọc một dòng chữ, nghe một âm thanh hoặc nhận ra gương mặt quen thuộc. Nhưng khi khoa học cố xác định chính xác “bây giờ” nằm ở đâu và kéo dài bao lâu, khái niệm quen thuộc này lập tức trở nên phức tạp.
Trong Đi tìm hiện tại: Khoa học về khoảnh khắc chúng ta đang sống, nhà báo khoa học Jo Marchant đặt ra một nghịch lý: Con người chỉ có thể sống trong hiện tại, nhưng các nhà vật lý lại cho rằng hiện tại không tồn tại. Nó là tất cả những gì chúng ta có, đồng thời có thể chỉ là trải nghiệm do bộ não kiến tạo.
Cuốn sách do Thái Phương chuyển ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội và Công ty Sách Omega Việt Nam xuất bản tháng 9/2026.
Khi “bây giờ” trở thành câu hỏi khoa học
Jo Marchant bắt đầu hành trình từ lớp “thiền chuyển động” bà từng tham gia trong rừng Guatemala. Những người tham dự được yêu cầu để cơ thể chuyển động tự do nhằm “đón nhận khoảnh khắc”.
Ký ức về buổi tập kỳ lạ vẫn sống động trong Marchant nhiều năm sau. Từ đó, tác giả đặt câu hỏi: Hiện tại thực chất là gì?
Theo cảm nhận thông thường, hiện tại là lát cắt nằm giữa quá khứ và tương lai. Vật lý hiện đại lại không dễ dàng thừa nhận một khoảnh khắc “bây giờ” chung cho toàn vũ trụ.
Thuyết tương đối cho thấy những người quan sát khác nhau có thể không thống nhất về việc hai sự kiện có xảy ra đồng thời hay không. Nếu vũ trụ không có một “bây giờ” tuyệt đối, cảm giác đang sống trong hiện tại của con người đến từ đâu? Đây là điểm xuất phát cho hành trình gồm 20 chương, từ vật lý, khoa học thần kinh đến tâm lý học và triết học.
Cuốn sách không phải cẩm nang dạy người đọc “sống trong hiện tại”. Marchant đề cập chánh niệm và tư tưởng của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, nhưng đặt chúng trong cuộc khảo sát rộng hơn về cảm nhận thời gian.
Bộ não kiến tạo khoảnh khắc đang sống
Não tiếp nhận những tín hiệu có tốc độ truyền khác nhau, ghép chúng lại và tạo thành một thực tại có vẻ thống nhất. Hình ảnh, âm thanh, cảm giác vận động và ký ức không đến cùng lúc, nhưng con người vẫn cảm nhận chúng như một khoảnh khắc liền mạch.
Hiện tại vì vậy không phải bản sao tức thời của thế giới bên ngoài. Não bộ lựa chọn, kết nối và diễn giải thông tin từ dấu vết ánh sáng trên võng mạc, nốt nhạc vừa vang lên đến ký ức cũ và dự đoán về điều sắp xảy ra.
Nếu con người chỉ nhận thức từng phần rời rạc của một giây, thế giới sẽ có nốt nhạc nhưng không có bài hát. Não phải giữ lại điều vừa xảy ra và liên kết nó với tín hiệu mới để tạo nên trải nghiệm có ý nghĩa.
Cơ chế này giúp giải thích tại sao cùng một khoảng thời gian đo bằng đồng hồ nhưng mỗi người có thể cảm nhận rất khác. Một phút chờ đợi đôi khi dài hơn nhiều giờ tập trung vào công việc yêu thích. Sợ hãi, buồn chán, chú ý hoặc trạng thái nhập tâm đều có khả năng làm thay đổi cảm giác về thời gian.
Hoạt động thần kinh khác nhau có thể tạo ra những phiên bản hiện tại khác nhau. Trải nghiệm của mỗi người còn được định hình bởi cơ thể, ký ức và hoàn cảnh.
Ký ức cũng được tạo lại trong hiện tại
Ký ức thường được hình dung như kho dữ liệu mà con người có thể mở ra khi cần. Nhiều nghiên cứu thần kinh cho thấy hồi tưởng không đơn giản là đọc lại một bản ghi đã lưu.
Mỗi lần nhớ lại, con người tái tạo ký ức trong hoàn cảnh hiện tại. Nội dung được nhớ còn phụ thuộc vào nhận thức, cảm xúc và nhu cầu của người đang hồi tưởng. Điều này giải thích tại sao hai người có thể kể lại cùng sự việc theo những phiên bản khác nhau.
Quá khứ tiếp tục được diễn giải trong từng lần con người nhớ lại. Bộ não cũng liên tục dự đoán điều sắp diễn ra. Trải nghiệm hiện tại được tạo nên tại nơi ký ức, tín hiệu giác quan và dự đoán gặp nhau.
Từ đó, Marchant đặt câu hỏi về bản ngã: Nếu nhận thức và ký ức đều được kiến tạo, cảm giác về một cái “tôi” ổn định hình thành như thế nào? Tác giả tìm lời giải qua các cuộc gặp với nhà vật lý, nhà khoa học thần kinh và triết gia.
Từ khoa học trở về đời sống
Jo Marchant từng là biên tập viên cấp cao của New Scientist và Nature, đồng thời có bằng tiến sĩ về di truyền và vi sinh y học. Nền tảng nghiên cứu giúp bà xử lý chủ đề rộng mà không biến tác phẩm thành khảo luận thuần túy hàn lâm.
Marchant kết hợp dữ liệu khoa học với trải nghiệm cá nhân và những cuộc gặp thực tế. Từ lớp thiền trong rừng Guatemala đến các phi hành gia nhìn Trái đất từ không gian, những trải nghiệm đời thường được đặt cạnh các tranh luận về vật lý và ý thức. Cuốn sách không cung cấp công thức ngắn gọn mà yêu cầu độc giả di chuyển giữa nhiều lĩnh vực chưa hoàn toàn thống nhất.
Giá trị của Đi tìm hiện tại nằm trong cuộc đối thoại đó. Marchant không thu hẹp hiện tại thành khẩu hiệu sống chậm hoặc lời khuyên tập trung vào “ở đây và bây giờ”. Bà xem nó như cánh cửa để con người khảo sát cách mình nhìn thế giới, ghi nhớ quá khứ và hình dung tương lai.
Sau hành trình qua 20 chương, nghịch lý không hoàn toàn biến mất. Người đọc nhận ra “bây giờ” không phải điểm bất động mà là trải nghiệm được cơ thể và tâm trí liên tục tạo thành. Con người vừa sống trong khoảnh khắc, vừa góp phần kiến tạo ý nghĩa cho khoảnh khắc đó.
