Nhà máy Mỹ 'đốt' nửa tỉ USD mà chưa ra nổi một quả đạn pháo

"Vừa bay vừa lắp máy bay": Đặt cược vào công nghệ chưa kiểm chứng

Mùa hè 2024, bên trong nhà máy đạn pháo mới của General Dynamics gần Dallas, một cánh tay robot bốc cháy.

Sự cố này không phải lần đầu. Những robot nhập từ Thổ Nhĩ Kỳ bén lửa mỗi khi di chuyển các khối thép nóng đỏ ra vào lò. Có đợt cháy làm chảy cả dây cáp điều khiển, khiến robot tê liệt cả tuần.

Đó là khởi đầu cho chuỗi trục trặc kéo dài hơn một năm, khiến quân đội Mỹ phải dừng 2 trong 3 dây chuyền sản xuất vào tháng 8/2025. Tới thời điểm đó, General Dynamics đã lỡ 8 thời hạn liên tiếp. Nhà máy chưa xuất xưởng nổi một quả đạn pháo 155 mm nào đạt chuẩn.

Tai tiếng của nhà máy này bắt đầu từ một khoảng trống nghiêm trọng trong năng lực của công nghiệp quốc phòng Mỹ. Khi Nga tấn công Ukraine vào năm 2022, cả hai bên bắn hàng nghìn quả đạn pháo mỗi ngày. Mỹ, nhà tài trợ chính cho Ukraine, chỉ còn duy nhất một nơi sản xuất thân đạn pháo 155 mm ở Scranton, Pennsylvania.

Cơ sở này vận hành theo quy trình có từ thời chiến tranh Triều Tiên. Hàng thập kỉ dồn ngân sách cho máy bay không người lái và bom thông minh đã để lại một ngành công nghiệp pháo binh teo tóp, trong khi Washington cam kết viện trợ đạn dược cho Kiev với tốc độ mà năng lực hiện có không thể đáp ứng.

Quốc hội Mỹ liền gỡ bỏ hàng loạt rào cản đấu thầu để đẩy nhanh tiến độ. Lầu Năm Góc trao hợp đồng "hành động hợp đồng chưa hoàn thiện" (UCA) cho phép nhà thầu bắt đầu làm việc trước khi các điều khoản hợp đồng được chốt. Theo lời một giám đốc điều hành, hành động này giống như "vừa bay vừa lắp ráp máy bay".

Thay vì sao chép quy trình đã được kiểm chứng ở Scranton, General Dynamics chọn phương án nhập một dây chuyền công nghệ mới từ công ty Thổ Nhĩ Kỳ Repkon. Kĩ thuật của dây chuyền là ép và cán thép bằng máy quay tốc độ cao, thay vì rèn nóng trong khuôn ép truyền thống như ở Scranton.

Repkon quảng cáo dây chuyền có thể sản xuất nhiều cỡ đạn khác nhau. Quan trọng hơn, Repkon đã có sẵn thiết bị, nên có thể khởi động sản xuất nhanh hơn.

Vấn đề là chưa ai kiểm chứng được thiết bị đó có làm ra đúng loại đạn 155 mm mà quân đội Mỹ cần hay không. Dây chuyền Repkon vốn thiết kế cho một mẫu đạn cũ hơn, dùng mác thép khác. Quân đội và General Dynamics cũng chưa từng được xem một dây chuyền Repkon đầy đủ ở nước khác, do công ty viện dẫn lí do bảo mật để từ chối cho kiểm tra.

Áp lực "phải nhanh" đã lấn át khâu thẩm định. Thay vì đặt mua một dây chuyền để thử nghiệm trước, quân đội quyết định mua luôn ba dây chuyền.

Ngày 29/5/2024, dây chuyền được khánh thành trong một buổi lễ hoành tráng. Cựu Bộ trưởng Lục quân Christine Wormuth ca ngợi "công việc tuyệt vời" của General Dynamics. Nhưng những quả đạn trưng bày hôm đó, theo ba cựu công nhân, thực chất được chở từ nơi khác tới. Thậm chí một người còn phát hiện có quả đạn làm bằng... nhựa.

Từ lễ khánh thành hoành tráng ra "địa ngục" nhà xưởng

Khi thiết bị thật sự vận hành, mọi giả định lạc quan sụp đổ. Cánh tay robot không chỉ bốc cháy mà còn "nổi loạn", vung ra ngoài tầm kiểm soát, đập vỡ cửa kính máy CNC, đánh đổ thành phẩm, húc vào hàng rào an toàn.

Cỗ máy chủ lực, vốn để kéo thép thành hình thân đạn, thường xuyên làm nứt vỡ vật liệu thay vì định hình nó. Máy ép khổng lồ cần công nhân dùng búa tạ nện vào mới chịu hoạt động, nhưng vẫn làm hỏng gần như mọi thân đạn đi qua.

Nhà xưởng tràn ngập khói đen, nhiệt độ có lúc chạm ngưỡng sa mạc Sahara. Bên trong các tủ điều khiển máy móc thường xuyên nóng tới mức hỏng các linh kiện điện tử.

Vì quá ít đạn đạt chuẩn để làm, nhiều công nhân ngồi không hàng giờ. Quản lý phải cấm công nhân dùng điện thoại, tịch thu sách báo lẫn... ghế ngồi để họ khỏi ngủ gật. Một cựu công nhân chia sẻ, đây là sự lãng phí tiền thuế của nhà nước lẫn thời gian của họ.

Nhưng trong khi nhà xưởng chìm trong hỗn loạn, các phát ngôn công khai lại vẽ một bức tranh khác hẳn. Tháng 7/2024, CEO General Dynamics Phebe Novakovic nói với nhà đầu tư rằng "dây chuyền đầu tiên đang chạy và sản xuất đúng như kỳ vọng".

Hơn một tháng sau, một công nhân chụp lại hình ảnh một cỗ máy làm biến dạng đầu đạn thành hình xoắn giống kem ốc quế, thay vì đầu đạn nhẵn bóng theo thiết kế.

Vấn đề không chỉ ở một nhà máy đạn pháo

Câu chuyện Mesquite dễ bị hiểu nhầm là một tai nạn cá biệt. Nhưng đặt cạnh bức tranh toàn ngành, nó chỉ là phần nổi của một tảng băng lớn và nguy hiểm hơn nhiều.

Mục tiêu chính thức của Lầu Năm Góc là đạt sản lượng 100.000 quả đạn pháo 155 mm mỗi tháng vào cuối năm 2025. Đến tháng 3/2026, sản lượng thực tế toàn nước Mỹ mới đạt khoảng 36.000-40.000 quả mỗi tháng, dù đã tăng gấp ba so với mức 14.500 quả/tháng trước năm 2022.

Tệ hơn, báo cáo Tổng thanh tra Bộ Quốc phòng còn chỉ ra rằng trong số khoảng 40.000 đầu đạn sản xuất được, chỉ chừng 36.000 bộ liều phóng đi kèm được hoàn thiện. Điều đó có nghĩa là số đạn bắn được còn thấp hơn con số đầu đạn thô.

Để khắc phục, công nghiệp quốc phòng Mỹ đang phải "đập đi xây lại" gần như từ đầu ở nhiều nơi khác. Trong đó, một khu phức hợp sản xuất pháo trị giá 635 triệu đô la tại Iowa, dự kiến hoàn thành năm 2029. Một nhà máy nạp - tổng lắp - đóng gói mới ở Camden, Arkansas, hứa hẹn 50.000 đạn hoàn chỉnh mỗi tháng khi chạy hết công suất. Một cơ sở khác vừa mở ở Kansas.

Nói cách khác, Mesquite không phải ngoại lệ đơn độc, mà là ví dụ rõ nhất của một hiện tượng đang lặp lại khắp ngành công nghiệp đạn dược Mỹ.

Trong lúc nước Mỹ vật lộn với con số vài chục nghìn đạn pháo mỗi tháng, đối thủ mà toàn bộ nỗ lực này nhắm tới lại đang chạy đều. Tình báo Estonia ước tính rằng Nga sản 3,4 triệu đạn pháo trong năm 2025. Ngay cả khi toàn khối NATO đạt mục tiêu 267.000 quả/tháng đề ra cho năm 2026, con số đó cũng mới chỉ ngang bằng, chứ chưa vượt, sản lượng của riêng nước Nga.

Thất bại không ai phải trả giá

Điều đáng nói không kém chuyện máy móc hỏng là chuyện không ai bị quy trách nhiệm. Dù nhận 533 triệu USD mà chưa giao nổi một quả đạn, General Dynamics chưa từng phải hoàn trả một xu. Báo cáo Tổng thanh tra thậm chí không nêu tên công ty hay bất kỳ cá nhân nào chịu trách nhiệm.

Ngược lại, kể từ khi quân đội dừng hai dây chuyền ở Mesquite, đơn vị phụ trách của General Dynamics đã nhận thêm 2,5 tỉ USD cho các hợp đồng khác.

Về phần mình, General Dynamics không đưa ra lời giải thích công khai nào ngoài tuyên bố với Tổng thanh tra rằng công ty đã "đáp ứng hoặc vượt yêu cầu" hợp đồng. Nhà nghiên cứu ngân sách quốc phòng William Hartung nhận định, bê bối Mesquite là "điềm báo cho những gì sắp tới nếu chính quyền Trump có được ngân sách họ yêu cầu".

Đó mới là phần đáng lo nhất. Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang muốn đẩy ngân sách quốc phòng từ 1.000 tỉ lên 1.500 tỉ USD trong năm tài khóa tới, đồng thời hối thúc các nhà thầu tăng tốc sản xuất vũ khí cho cả mặt trận Ukraine lẫn Trung Đông. Nhưng nếu vấn nạn đầu tư "khủng" mà sản lượng chỉ bằng một phần nhỏ đối thủ, việc rót thêm tiền chưa tạo được lòng tin rằng Mỹ sẽ sớm rút ngắn khoảng cách giữa thực tế 40.000 và mục tiêu gần 300.000 quả đạn mỗi tháng.

Câu hỏi thực sự không phải là nước Mỹ có thể chi bao nhiêu cho quốc phòng, mà là liệu bộ máy hiện tại có khả năng biến tiền thành năng lực sản xuất thực hay không, trước khi một cuộc xung đột quy mô lớn buộc chiến trường phải trả lời câu hỏi đó.

Nga sản xuất đạn pháo nhanh hơn, rẻ hơn phương Tây