Nhiễu GPS làm rối loạn Trung Đông, Mỹ có lợi thế bí mật nếu đổ bộ vào Iran

Chỉ vài giờ sau những đợt tấn công phủ đầu của Mỹ và Israel vào Iran hôm 28.2, công ty phân tích dữ liệu Kpler (có trụ sở chính ở Bỉ) đã quan sát thấy các tàu thuyền tại Vịnh Ba Tư thực hiện những động thái bất thường. Dữ liệu vị trí cho thấy một số tàu dường như “di chuyển trên đất liền” và rẽ ngoặt đột ngột theo các đường đi hình đa giác.

Kể từ khi chiến sự tại Iran bắt đầu, những gián đoạn tương tự với các dịch vụ định vị đã gia tăng trên khắp Trung Đông, ảnh hưởng đến tàu biển, máy bay và cả phương tiện giao thông trên bộ.

Những sự cố này cũng làm lộ ra các điểm yếu quan trọng của GPS - hệ thống do Mỹ phát triển, hiện gần như đồng nghĩa với định vị vệ tinh toàn cầu.

Trong nhiều năm, các công ty như Kpler đã chỉ ra hàng ngàn trường hợp tàu chở dầu ở Vịnh Ba Tư thao túng tín hiệu Hệ thống Nhận dạng Tự động (AIS) trên tàu - công nghệ dùng để theo dõi tàu đang di chuyển - nhằm né tránh các lệnh trừng phạt với xuất khẩu dầu của Iran.

Việc thao túng tín hiệu định vị, còn được gọi là giả mạo vị trí, cho phép các tàu thuyền che giấu hành trình của mình và từ lâu đã trở thành công cụ cho các hoạt động “bí mật”, theo bà Ana Subasic - nhà phân tích rủi ro thương mại tại Kpler.

Song kể từ khi cuộc xung đột ở Iran diễn ra, việc giả mạo vị trí tại Vịnh Ba Tư đã tăng đột biến. Trong vòng 24 giờ đầu tiên của cuộc chiến, công ty tình báo hàng hải Windward (có trụ sở chính ở Anh) đã ghi nhận hơn 1.100 tàu thuyền khác nhau trên khắp Vịnh Ba Tư bị nhiễu tín hiệu AIS, tiếp theo là mức tăng 55% một tuần sau đó.

Bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu khỏi các cuộc tấn công

“Có rất nhiều thực thể đang cố gắng gây nhiễu GPS hoặc các tín hiệu định vị vệ tinh khác trong khu vực với nhiều lý do khác nhau”, ông Clayton Swope, Phó giám đốc Dự án An ninh Hàng không vũ trụ từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), chia sẻ với kênh CNBC.

Theo Clayton Swope, việc nhiễu sóng tín hiệu định vị vệ tinh gia tăng trong khu vực có thể bắt nguồn từ việc các quốc gia vùng Vịnh tìm cách bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu khỏi các cuộc tấn công do máy bay không người lái (drone) và tên lửa bằng cách “làm rối” hệ thống định vị trên drone và tên lửa của đối phương.

Các hình thức gây nhiễu điện tử như vậy ngày càng được triển khai như biện pháp phòng thủ trong chiến tranh hiện đại, tương tự những gián đoạn xảy ra sau khi Nga tấn công Ukraine từ năm 2022, theo báo cáo của CSIS.

Thế nhưng, việc gây nhiễu này cũng làm gián đoạn nhiều khía cạnh của cuộc sống hàng ngày. Chẳng hạn, máy bay dường như di chuyển theo những đường lượn sóng thất thường. Trên đất liền, các GPS bị trục trặc khiến những người giao đồ ăn xuất hiện ngoài khơi Dubai (UAE).

Hoạt động gây nhiễu và giả mạo tín hiệu liên tục trong khu vực cũng đặt ra những mối lo ngại quan trọng về an toàn công cộng, theo bà Lisa Dyer - Giám đốc điều hành GPS Innovation Alliance.

GPS Innovation Alliance là liên minh ngành công nghiệp tại Mỹ đại diện cho các công ty và tổ chức phụ thuộc vào công nghệ định vị vệ tinh như GPS và các hệ thống vệ tinh định vị toàn cầu khác. Liên minh này hoạt động chủ yếu để thúc đẩy, bảo vệ và phát triển việc sử dụng GPS trong các lĩnh vực dân sự, thương mại và an ninh.

Dù việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz đã làm giảm đáng kể hoạt động vận chuyển hàng hải ở Vịnh Ba Tư, các tàu mang cờ nước ngoài từ các quốc gia như Trung Quốc và Ấn Độ vẫn được cấp quyền quá cảnh.

Với các tàu vẫn đang vận chuyển dầu thô xuất khẩu từ vùng Vịnh, dữ liệu định vị chính xác là rất quan trọng để giảm thiểu rủi ro va chạm hoặc mắc cạn khi đi qua eo biển hẹp này, chỉ rộng 33 km ở điểm hẹp nhất, theo Ana Subasic.

Ngoài những thách thức về điều hướng với tàu thuyền và máy bay trong khu vực, việc gây nhiễu hệ thống định vị vệ tinh cũng có thể cản trở phản ứng của các dịch vụ khẩn cấp vốn phụ thuộc vào các thiết bị hỗ trợ định vị, Lisa Dyer nói với CNBC.

Iran được cấp quyền truy cập vào Bắc Đẩu?

Dù nhiễu GPS lan rộng, các cuộc tấn công của Iran vẫn tiếp diễn, làm dấy lên suy đoán về năng lực quân sự của nước này.

“Hiện có bằng chứng cho thấy Iran đã được cấp quyền truy cập vào Bắc Đẩu. Điều này giúp Iran tăng độ chính xác trong các cuộc tấn công tên lửa và khả năng nhắm mục tiêu”, ông Jack Hidary, Giám đốc điều hành của công ty khởi nghiệp công nghệ định vị SandboxAQ, nhận xét và đề cập đến hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu của Trung Quốc.

Theo tờ Al Jazeera, các nhà phân tích khác cũng cho rằng độ chính xác rõ ràng trong các cuộc tấn công của Iran là nhờ sử dụng hệ thống Bắc Đẩu.

Tên lửa và drone thường sử dụng kết hợp nhiều hệ thống định vị vệ tinh, cùng với hệ thống định vị quán tính (hoạt động độc lập với tín hiệu vệ tinh) để nhắm mục tiêu.

Giống như GPS - ban đầu là một dự án của Bộ Quốc phòng Mỹ, Trung Quốc đã phát triển Bắc Đẩu cho mục đích quân sự sau khi nhận thấy sự phụ thuộc quá mức vào GPS trong cuộc khủng hoảng eo biển Đài Loan năm 1995. Sự gián đoạn GPS được cho đã dẫn đến việc Trung Quốc mất kiểm soát các tên lửa đạn đạo.

Hiện đã bước sang thế hệ thứ ba kể từ khi được triển khai lần đầu vào năm 2000, Bắc Đẩu trải qua ba phiên bản cải tiến và được mở rộng sang nhiều ứng dụng thương mại. Bắc Đẩu “sở hữu mạng lưới lớn nhất” khi so sánh với GPS của Mỹ, Galileo của châu Âu và GLONASS của Nga, theo ông Luca Ferrara, Tổng giám đốc AQNav - sản phẩm định vị của hãng SandboxAQ.

Iran chưa chính thức bình luận về việc sử dụng BeiDou. Song theo hãng thông tấn Tân Hoa Xã (Trung Quốc), ông Ehsan Chitsaz - Thứ trưởng Bộ Truyền thông và Công nghệ Thông tin Iran - được cho là đã ca ngợi độ chính xác và kiến ​​trúc của Bắc Đẩu sau cuộc chiến kéo dài 12 ngày giữa nước này với Israel hồi tháng 6.2025.

Chính quyền Iran và Trung Quốc chưa phản hồi về vấn đề trên.

Tuy nhiên, các nhà phân tích khác không ngạc nhiên trước những tuyên bố đó. Ngay cả khi Iran sử dụng Bắc Đẩu, điều đó cũng không cần sự phối hợp trực tiếp từ Trung Quốc, theo Clayton Swope.

“Các chip hiện đại được sử dụng cho định vị vệ tinh có khả năng thu tín hiệu từ cả 4 hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu lớn. Vì vậy, Iran có thể đang sử dụng Bắc Đẩu, thậm chí là GLONASS hay Galileo”, Clayton Swope nói.

Lisa Dyer nói thêm rằng: “Hầu hết thiết bị thu thương mại sử dụng nhiều hệ thống định vị vệ tinh cùng lúc và chúng có khả năng hoạt động tương thích với nhau ở một mức độ nhất định”.

Ngay cả khi đang sử dụng Bắc Đẩu như một hệ thống định vị vệ tinh, Iran vẫn dễ bị tổn thương trước các rủi ro gây nhiễu và giả mạo tín hiệu tương tự với GPS, Lisa Dyer cho hay.

“Mỹ đã nâng cấp lên tín hiệu GPS mới có khả năng chống gây nhiễu”

Với các nhà sản xuất trong ngành, cuộc chiến ở Trung Đông đã phơi bày những điểm yếu của các hệ thống định vị vệ tinh.

“Điều thực sự đang bị thách thức hiện nay là niềm tin rằng các hệ thống dựa trên vệ tinh có thể đóng vai trò là nền tảng duy nhất cho việc định vị, dẫn đường và đồng bộ thời gian”, Luca Ferrara nói. SandboxAQ đang thử nghiệm công nghệ dựa trên từ trường của Trái đất thay vì tín hiệu vệ tinh.

“Việc BeiDou và Glonass xuất hiện thách thức vị thế thống trị chiến lược truyền thống của Mỹ”, Luca Ferrara bình luận. Ông nói thêm rằng các giải pháp thay thế GPS đã làm suy yếu “quyền lực của Mỹ trong việc định vị toàn cầu”.

Thế nhưng, Mỹ có thể vẫn còn những lợi thế bí mật.

Giữa bối cảnh những suy đoán về một cuộc đổ bộ vào Iran sắp xảy ra của binh sĩ Mỹ ngày càng gia tăng, quân đội Mỹ có thể nằm trong số những lực lượng ít bị ảnh hưởng nhất bởi tình trạng gây nhiễu điện tử đang bao trùm khu vực Trung Đông.

Theo Clayton Swope, lực lượng Mỹ đã nâng cấp lên tín hiệu GPS mới có khả năng “chống gây nhiễu”, được thiết kế để hoạt động trong môi trường có nhiễu mạnh.

“Ngay cả khi bị nhiễu liên tục, quân đội Mỹ vẫn có thể tiến hành các hoạt động”, Clayton Swope tiết lộ.