Những cuộc gặp ở Đồi Nghệ sĩ: Khi thơ ca hòa vào thiên nhiên
Mỗi lần bước lên Đồi Nghệ sĩ, người ta thường có cảm giác mình đang đi vào một khoảng đời chậm hơn. Con đường quanh co giữa những vạt cây, những căn nhà nép mình trong màu xanh, tiếng gió từ phía núi thổi qua những tán lá khiến người ta tự nhiên muốn nói nhỏ lại.
Ở đây, thiên nhiên không đứng ngoài nghệ thuật mà nó làm nền cho nghệ thuật. Cây cỏ, đá núi, ánh sáng, mây trời dường như cùng tham dự vào một câu chuyện mà những người sống trên đồi vẫn đang viết tiếp. Và rồi, giữa không gian ấy, người ta bắt gặp Vườn Văn.
Người ta thích cái tên này vì đây không phải “khu trưng bày văn chương”, cũng chẳng phải “không gian triển lãm thơ”, mà là cái tên rất giản dị: Vườn Văn. Một khu vườn thì phải có cây, có hoa, có những khoảng nắng, có chỗ cho người ta ngồi xuống, có những lối đi mà chẳng ai biết cuối con đường sẽ gặp gì. Văn chương cũng vậy. Nó không chỉ nằm trong sách. Nó cần được sống, được gặp gỡ, được thở cùng đời sống.
Ở Vườn Văn, những câu thơ đang được đưa ra khỏi trang giấy để đứng giữa trời đất. Những phiến đá tự nhiên trở thành những trang sách đặc biệt. Trên mặt đá, từng câu chữ hiện lên, giản dị mà trang trọng. Người đi qua có thể dừng lại đọc, có thể đứng thật lâu trước một câu thơ, hoặc cũng có thể chỉ vô tình nhìn thấy vài dòng chữ giữa màu xanh của cây lá rồi bước tiếp nhưng chính sự tình cờ ấy lại làm nên vẻ đẹp của nơi này. Văn chương ở đây được thể hiện dung dị mà không phải tìm kiếm, nó xuất hiện đúng lúc trước một người đang có một khoảng lặng trong lòng.
Đứng giữa Vườn Văn, người ta thấy đá trở thành trang giấy lưu giữ con chữ bằng sự bền bỉ của thời gian. Một trang sách có thể được gấp lại, cất vào giá, rồi một ngày nào đó bị lãng quên. Còn một câu thơ trên đá sẽ ở lại với nắng mưa, với những mùa cây thay lá, với những người khách đến rồi đi nhưng câu thơ ở đây không chỉ được đọc, mà còn được chứng kiến thời gian. Có lẽ đó là điều khiến ý tưởng về Vườn Văn trở nên đáng quý.
Nữ sĩ Bàng Ái Thơ, người sáng lập Đồi Nghệ sĩ, đã chọn một cách rất riêng để lưu giữ dấu chân của những người làm nghệ thuật từng đến nơi này. Thay vì chỉ lưu lại tên tuổi trong những cuốn sổ hay những bức ảnh, chị muốn giữ lại tiếng nói của họ bằng những câu thơ được khắc lên đá. Một câu thơ hay, sau khi được đặt giữa thiên nhiên, không còn chỉ thuộc về người viết. Nó trở thành một phần của Đồi Nghệ sĩ, giống như một thân cây đã bén rễ vào đất.
Đọc những câu thơ khắc trên đá đó, người ta nghĩ đến những nhà thơ, nhà văn từ nhiều miền đất đã từng tìm đến nơi đây. Họ mang theo ngôn ngữ của quê hương mình, mang theo những ký ức và những câu chuyện rất riêng. Có người đến từ Hàn Quốc, Hungary, Thái Lan, Úc, Indonesia, Malaysia, Ý, Nga, Uzbekistan… Những đất nước cách Việt Nam hàng nghìn cây số, những nền văn hóa tưởng như rất khác nhau, vậy mà khi những câu thơ của họ cùng hiện diện trên một ngọn đồi, khoảng cách ấy bỗng thu nhỏ lại bởi thơ ca có một thứ ngôn ngữ sâu hơn ngôn ngữ thông thường.
Một nhà thơ có thể viết bằng tiếng Hàn, tiếng Nga hay tiếng Hungary; một người đọc ở Việt Nam có thể không hiểu hết những âm vang văn hóa phía sau câu chữ ấy nhưng họ vẫn có thể nhận ra một nỗi buồn, một niềm thương, một ký ức, một khát vọng bình yên. Những điều thuộc về phần người trong mỗi chúng ta vốn không cần quá nhiều lời để hiểu.
Vì vậy, có thể nói con đường trong Vườn Văn như một con đường đi qua nhiều đất nước mà không cần rời khỏi Việt Nam. Đi thêm một đoạn, ta gặp một câu thơ. Đi thêm vài bước, lại gặp một tiếng nói khác. Mỗi phiến đá là một điểm dừng, mỗi câu chữ là một cuộc gặp gỡ. Người đọc không chỉ đọc tác phẩm mà còn đang gặp một con người chưa từng quen biết, một tâm hồn có thể đã ở rất xa mình về địa lý nhưng lại gần đến lạ trong những rung động. Đó là vẻ đẹp mà những không gian văn hóa đích thực có thể tạo nên: làm cho người xa lạ trở thành gần gũi.
Vườn Văn còn có một điều khiến tôi yêu thích: thơ ở đây không bị đặt vào một chiếc khung quá nghiêm trang. Nó được sống giữa cây cỏ. Buổi sáng, nắng rơi xuống mặt đá. Buổi chiều, bóng cây phủ lên những dòng chữ. Sau cơn mưa, đá sẫm màu và câu thơ dường như cũng trầm xuống. Rồi mùa mới tới, cây lại xanh, hoa lại nở, những người mới lại tìm đến. Câu thơ vẫn ở đó, nó lặng lẽ nhìn thời gian đi qua.
Có lẽ chưa bao giờ tôi thấy rõ hơn mối quan hệ giữa nghệ thuật và thiên nhiên như khi đứng trước một câu thơ được khắc trên đá. Một bài thơ vốn là thứ rất mong manh. Nó bắt đầu từ một rung động, một ý nghĩ, một khoảnh khắc của tâm hồn nhưng khi đặt nó lên đá, người ta như muốn trao cho sự mong manh ấy một thân thể để tồn tại lâu hơn.
Để làm được điều ấy, phía sau những phiến đá còn có bàn tay của nhà thơ, nhà điêu khắc Mạc Khải Tuân và cộng sự. Người làm thơ hiểu sự tinh tế của chữ, người làm điêu khắc hiểu sự cứng rắn của đá. Hai công việc tưởng như thuộc về hai thế giới khác nhau lại gặp nhau trong Vườn Văn. Từng nét chữ được đưa xuống mặt đá không còn đơn thuần là chữ viết. Nó trở thành hình khối, thành đường nét, thành dấu vết của bàn tay con người. Đá vốn vô ngôn nhưng khi mang thơ, đá bắt đầu kể chuyện và câu thơ vốn vô hình, khi gặp đá, lại có một hình hài để ở lại.
Đó cũng là cách Đồi Nghệ sĩ gìn giữ những cuộc gặp gỡ của mình. Một người nghệ sĩ đến rồi đi. Một cuộc trò chuyện kết thúc. Một buổi đọc thơ khép lại. Những tiếng cười rồi sẽ chìm vào ký ức nhưng một câu thơ được lưu lại trên đá thì khác. Nó tiếp tục ở đó, chờ một người khác đến đọc. Như thể người nghệ sĩ dù đã rời khỏi ngọn đồi vẫn để lại một phần tâm hồn mình. Vườn Văn vì thế không chỉ là một nơi để đọc thơ. Nó là nơi những người đã đi qua Đồi Nghệ sĩ được ở lại theo một cách rất đẹp.
Cùng với Thư viện Quốc tế, nơi lưu giữ những cuốn sách do các văn nghệ sĩ trong nước và quốc tế trao tặng, Vườn Văn đang góp thêm một lớp ký ức cho không gian văn hóa này. Nếu thư viện giữ lại những trang sách, thì những phiến đá ngoài vườn giữ lại những câu thơ. Một bên là văn chương trong mái nhà, một bên là văn chương giữa trời. Cả hai cùng gặp nhau ở một mong muốn giản dị: đừng để những gì đẹp đẽ mà con người đã tạo ra biến mất nhanh chóng.
Đồi Nghệ sĩ vẫn đang trên hành trình trở thành một điểm văn hóa của Ba Vì, một nơi mà những người yêu văn chương, nghệ thuật có thể tìm đến để giao lưu, sáng tác và gặp nhau. Nhưng điều làm nên sức hấp dẫn của nơi này không nằm ở những danh xưng. Nó nằm ở tinh thần cởi mở mà nơi đây muốn gìn giữ. Người nghệ sĩ đến từ đâu cũng có thể tìm thấy một chỗ ngồi. Một câu thơ bằng ngôn ngữ nào cũng có thể tìm được một phiến đá. Một người đọc bình thường cũng có thể bước vào Vườn Văn và tự do tìm cho mình một câu chữ khiến lòng rung động.
Có lẽ một không gian văn hóa chỉ thật sự có sức sống khi nó không khiến người ta cảm thấy mình đang đứng trước một thứ gì quá xa cách. Vườn Văn có được điều ấy bởi nó vẫn giữ được vẻ tự nhiên của một khu vườn. Người ta có thể đọc thơ rồi ngắm cây. Có thể trò chuyện rồi im lặng. Có thể đến vì tò mò và rời đi với một câu thơ trong lòng.
Những câu thơ đứng giữa cây cỏ không tranh giành sự chú ý với thiên nhiên. Chúng chỉ lặng lẽ hiện diện và chính sự lặng lẽ ấy làm người ta muốn dừng chân.
Biết đâu, nhiều năm nữa, khi những hàng cây trên Đồi Nghệ sĩ đã lớn hơn, khi Vườn Văn có thêm rất nhiều phiến đá, thêm rất nhiều câu thơ từ những miền đất xa xôi, sẽ có những bạn trẻ đi qua nơi này. Người ta có thể không biết những nhà thơ đã từng đến đây là ai, không biết những câu thơ được viết trong hoàn cảnh nào nhưng rồi họ sẽ bắt gặp một dòng chữ trên đá và đứng lại và họ sẽ đọc. Rồi có thể họ sẽ mỉm cười và cũng có thể một câu thơ nào đó sẽ ở lại trong họ rất lâu. Và như vậy, những người hôm nay dựng Vườn Văn đã làm được điều quan trọng nhất. Họ không chỉ xây một cảnh quan đẹp. Họ đang gieo những hạt giống tinh thần vào thời gian.
Cây lớn lên bằng đất. Con người lớn lên bằng những điều họ đọc, họ nghe, họ yêu và họ nhớ, còn văn chương thì sống nhờ những trái tim còn biết rung động. Bởi thế, Vườn Văn Đồi Nghệ sĩ đẹp nhất không phải vào lúc đông người, cũng không phải khi có một sự kiện văn chương diễn ra. Có lẽ nó đẹp nhất vào một buổi chiều vắng, khi gió từ phía núi đi qua những tán cây, ánh nắng nghiêng xuống mặt đá và một người hoặc một vài người nào đó đứng một mình đọc một câu thơ.
Chỉ thế thôi cũng đủ xúc động rồi bởi một câu thơ được đọc lên là một câu thơ đang sống và một phiến đá mang trên mình câu thơ ấy, giữa màu xanh của Đồi Nghệ sĩ, sẽ không còn là đá nữa. Nó đã trở thành một phần ký ức của con người, một phần của khu vườn, một phần của thời gian và có lẽ, một phần của vẻ đẹp mà chúng ta may mắn được gặp trên đường đời.
