Nikola TeslaKì 4: Cái chết cô đơn và sự vinh danh muộn màng
Sau sự sụp đổ của ngọn tháp Wardenclyffe, thế giới dường như vội vã lãng quên nhà phát minh Nikola Tesla đã từng thắp sáng những đô thị rực rỡ nhất nước Mỹ.
Những năm tháng cuối đời của Nikola Tesla không diễn ra trong ánh hào quang hay giữa các phòng thí nghiệm tráng lệ, mà thu hẹp lại trong không gian lặng lẽ của một căn phòng khách sạn giữa New York. Tuy nhiên, đằng sau sự cô độc, thiếu thốn về tài chính và những thói quen kì lạ của tuổi già, trí tuệ của Tesla chưa bao giờ ngừng quay. Ông tiếp tục nhìn thấy tương lai của nhân loại qua những giấc mơ vượt thời đại, dành trọn lòng nhân ái cho những cánh chim bồ câu nốt chặng đường còn lại, để rồi khi trái tim ngừng đập giữa đêm đông năm 1943, tên tuổi ông chính thức bước vào ngôi đền bất tử của lịch sử khoa học thế giới.
Sự vinh danh đầy mỉa mai của người Mỹ với Nikola Tesla
Năm 1917, giữa lúc ngọn tháp Wardenclyffe vừa bị tháo dỡ và nỗi đau về dự án dở dang vẫn còn đè nặng, Viện Kĩ sư Điện Mỹ quyết định trao tặng Tesla Huy chương Edison, giải thưởng cao quý trong ngành điện lực mang tên Thomas Edison, người đối thủ lớn năm xưa của ông. Ban đầu, Tesla đã kiên quyết từ chối nhận giải thưởng này.
Ông cảm thấy sự mỉa mai khi cộng đồng khoa học, nơi từng phớt lờ những đóng góp của ông đối với dòng điện xoay chiều, nay lại vinh danh ông bằng chiếc huy chương mang tên người đã tìm mọi cách đánh bại ông. Nhưng sau sự thuyết phục chân thành của người bạn Bernard Behrend, Tesla đã đến tham dự buổi lễ. Đứng trước khán phòng ngập tràn những tiếng pháo tay, ông đón nhận vinh quang với sự im lặng đầy kiêu hãnh của một thiên tài đã vượt lên trên mọi sự ganh đua.
Bước qua sự kiện năm 1917, bất chấp hoàn cảnh tài chính chật vật và sự cô lập của xã hội, ngọn lửa sáng tạo trong bộ óc Tesla chưa bao giờ lụi tàn. Trong những năm tháng tiếp theo, ông tiếp tục phác thảo những công nghệ mang tính đi trước thời đại. Một trong những thành tựu kĩ thuật nổi bật của ông giai đoạn này là động cơ tuabin không cánh (Tesla turbine), một thiết bị cơ khí sử dụng ma sát đĩa mỏng để đạt hiệu suất cao. Ông cũng dành nhiều thời gian thiết kế các mô hình phương tiện bay cất cánh thẳng đứng, tiền thân của các loại máy bay trực thăng và máy bay cất cánh thẳng đứng hiện đại.
Đặc biệt, khi mây đen của cuộc Chiến tranh thế giới thứ 2 bắt đầu bao trùm, Tesla công bố ý tưởng về một vũ khí phòng thủ mang tên "Teleforce" mà giới truyền thông thường gọi là "Tia tử thần". Khác với những lời đồn đoán về một loại vũ khí hủy diệt hàng loạt, ý niệm ban đầu của Tesla xuất phát từ lòng bác ái. Ông muốn tạo ra một hệ thống chùm hạt năng lượng cực mạnh, có khả năng bắn hạ hàng nghìn máy bay chiến đấu từ khoảng cách hàng trăm km. Tesla tin rằng nếu quốc gia nào cũng sở hữu một tấm lá chắn năng lượng bất khả xâm phạm như vậy, mọi hành vi xâm lược sẽ trở nên vô dụng, và chiến tranh sẽ bị loại bỏ khỏi đời sống con người.
Vào thập niên 1930, các cuộc họp báo sinh nhật hàng năm tại khách sạn New Yorker vào mỗi dịp 10 tháng 7 trở thành điểm hẹn quen thuộc của giới báo chí. Dù tuổi tác đã cao, ông vẫn xuất hiện trước các phóng viên với phong thái lịch lãm, giọng nói trầm ấm và một trí tuệ minh mẫn. Trong các cuộc gặp gỡ này, Tesla đã đưa ra những dự báo chuẩn xác về tương lai của văn minh nhân loại.
Ông mô tả về những thiết bị truyền thông cá nhân nhỏ gọn có thể bỏ vừa túi áo, cho phép con người kết nối, gửi tài liệu và lắng nghe âm thanh từ bất kì đâu trên thế giới, hình ảnh của chiếc điện thoại thông minh ngày nay. Ông cũng dự báo về sự hình thành của mạng lưới thông tin toàn cầu, việc khai thác nguồn năng lượng mặt trời, năng lượng địa nhiệt và tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.
Căn phòng 3327 và người bạn biết bay
Những thập niên đầu của thế kỉ XX trôi qua trong sự biến động dữ dội của thế giới, nhưng đối với Nikola Tesla, thời gian dường như ngưng đọng trong chuỗi ngày bôn ba qua các khách sạn của Manhattan. Do không còn nguồn thu nhập từ các bằng sáng chế và bị bủa vây bởi những khoản nợ chồng chất, ông buộc phải chuyển chỗ ở liên tục.
Rời khỏi khách sạn Waldorf Astoria khi không còn khả năng chi trả, ông tìm đến St. Regis, Pennsylvania và cuối cùng dừng chân tại khách sạn New Yorker vào năm 1933. Tại đây, ông sống những năm tháng cuối đời trong căn phòng số 3327 nằm ở tầng thứ 33, một không gian khiêm tốn với góc nhìn hướng ra thành phố đã từng được thắp sáng bởi chính dòng điện của ông.
Tesla cuối đời bị ám ảnh mãnh liệt với con số 3 và các bội số của 3.
Ở tuổi chiều tà, tính cách kì lạ và những thói quen mang tâm lí đặc biệt của Tesla càng trở nên rõ nét. Ông mắc chứng sợ vi trùng nghiêm trọng, luôn yêu cầu người phục vụ chuẩn bị tới 18 chiếc khăn lau sạch trong mỗi bữa ăn và tuyệt đối tránh chạm tay vào người khác. Cùng với đó là sự ám ảnh mãnh liệt với con số 3 và các bội số của 3.
Trước khi bước vào một tòa nhà, Tesla thường đi dạo đúng 3 vòng xung quanh khối nhà đó. Ông chỉ chấp nhận ở những phòng khách sạn có con số chia hết cho 3, rửa tay đúng 3 lần liên tiếp và tính toán lượng thức ăn bằng cách đo thể tích của từng miếng cắn. Người đời nhìn ông như một kẻ lập dị xa rời thực tế, nhưng đối với Tesla, những quy tắc ấy là phương cách duy nhất giúp một hệ thần kinh quá nhạy cảm duy trì được sự trật tự giữa một thế giới đầy biến động.
Giữa sự cô độc của căn phòng nhỏ, Tesla tìm thấy niềm an ủi tinh thần kì diệu từ những sinh linh nhỏ bé nhất. Hằng ngày, trong bộ Âu phục sẫm màu cắt may chỉn chu dù đã cũ sờn, vị kỹ sư cao gầy lặng lẽ bước ra công viên Bryant hoặc quảng trường trước Nhà thờ Thánh Patrick. Ông mang theo những túi hạt ngũ cốc lớn để cho hàng trăm chú chim bồ câu hoang ăn. Tesla không chỉ cho chúng ăn; ông quan sát, trò chuyện và ghi nhớ từng đặc điểm nhỏ trên thân mình của từng con chim. Khi phát hiện những chú chim bị thương hay gãy cánh, ông nhẹ nhàng mang chúng về căn phòng khách sạn của mình, tự tay chăm sóc, rửa vết thương và nuôi dưỡng cho đến khi chúng có thể cất cánh trở lại.
Trong số vô vàn cánh chim dừng chân bên ô cửa sổ tầng 33, có một chú chim bồ câu màu trắng tuyết với đốm xám nhạt trên cánh đã chiếm trọn trái tim của Tesla. Ông chăm sóc nó với một tình yêu thuần khiết và sâu sắc nhất đời mình. Tesla từng tâm sự với những người bạn hiếm hoi rằng ông yêu chú chim đó như một người đàn ông yêu một người phụ nữ và sự hiện diện của nó mang lại lí do để ông tiếp tục sống.
Một đêm nọ vào năm 1922, khi Tesla đang nằm trên giường suy ngẫm, chú chim bồ câu trắng bay qua cửa sổ, đậu xuống bàn làm việc của ông. Tesla nhận ra người bạn nhỏ của mình đang bị bệnh nặng. Trong khoảnh khắc cuối cùng của chú chim, Tesla bàng hoàng cảm thấy hai luồng sáng rực rỡ, chói lọi phát ra từ đôi mắt của nó, thứ ánh sáng mạnh mẽ hơn bất kì ngọn đèn nào ông từng tạo ra trong phòng thí nghiệm. Ngay sau khoảnh khắc ấy, chú chim trút hơi thở cuối cùng. Tesla hiểu rằng một phần quan trọng trong tâm hồn ông cũng đã chết theo chú chim bồ câu trắng đêm đó, đánh dấu sự khép lại của những nguồn cảm hứng lớn lao trong cuộc đời ông.
Đêm đông lặng lẽ năm 1943 và ánh sáng bất tử cho nhân loại
Những ngày đầu năm 1943, thành phố New York chìm trong cái lạnh giá rét của mùa đông. Trong căn phòng 3327 tại khách sạn New Yorker, Nikola Tesla đã yếu đi nhiều sau một tai nạn bị xe taxi va chạm vài năm trước đó. Ông dành phần lớn thời gian nằm trên giường, nhìn qua ô cửa sổ hướng về bầu trời xám xịt của thành phố. Ngày 5 tháng 1 năm 1943, Tesla treo tấm bảng "Xin đừng làm phiền" lên tay nắm cửa phòng mình. Đó là thông điệp cuối cùng ông gửi đến thế giới bên ngoài.
Tôi yêu chim bồ câu như một người đàn ông yêu một người phụ nữ
Nikola Tesla
Đêm Chủ nhật, ngày 7 tháng 1 năm 1943, Nikola Tesla đã trút hơi thở cuối cùng một mình trong sự tĩnh lặng tuyệt đối ở tuổi 86. Nguyên nhân cái chết được xác định là do huyết khối động mạch vành. Phải đến sáng thứ hai, ngày 8 tháng 1, người phục vụ phòng Alice Monaghan mới bước vào căn phòng và phát hiện nhà phát minh vĩ đại đã đi vào cõi vĩnh hằng. Ông ra đi thanh thản trên chiếc giường đơn sơ, xung quanh là những tập hồ sơ ghi chép dang dở và tiếng rì rầm của những cánh chim bồ câu ngoài hiên cửa.
Ngay sau khi tin tức về cái chết của Tesla lan truyền, Văn phòng Quản lí Tài sản Nước ngoài (OAT) thuộc chính phủ Mỹ, cùng với sự hỗ trợ của Cục Điều tra Liên bang (FBI), đã ngay lập tức can thiệp. Giữa không khí căng thẳng của Chiến tranh thế giới thứ hai, chính quyền lo sợ rằng những tài liệu nghiên cứu trong phòng Tesla, đặc biệt là các ghi chép về "Tia tử thần", có thể rơi vào tay các quốc gia đối địch.
Toàn bộ hòm xiểng, bản vẽ và nhật kí thí nghiệm của ông bị niêm phong và thu giữ. Một nhà vật lí trẻ thuộc Viện Công nghệ Massachusetts tên là John G. Trump đã được giao nhiệm vụ kiểm tra toàn bộ số tài liệu này. Sau nhiều ngày nghiên cứu, Trump kết luận rằng hầu hết các ghi chép mang tính lí thuyết và không chứa đựng một nguy cơ quân sự tức thì nào, dù ông không tiếc lời ca ngợi trí tuệ phi thường của người đã sáng tạo ra chúng.
Vài tháng sau khi Tesla qua đời, một sự kiện mang tính công bằng lịch sử đã diễn ra. Tháng 6 năm 1943, Tòa án Tối cao Mỹ đã đưa ra phán quyết hủy bỏ các bằng sáng chế vô tuyến chính của Guglielmo Marconi, chính thức công nhận Nikola Tesla mới là người đầu tiên phát minh ra công nghệ Radio. Phán quyết này dựa trên bằng sáng chế toàn diện về hệ thống vô tuyến điện mà Tesla đã đăng ký từ năm 1897. Mặc dù công lí đến muộn màng khi nhà khoa học không còn sống để chứng kiến, phán quyết đã trả lại sự thật lịch sử cho một trí tuệ đã bị che mờ quá lâu bởi những vụ kiện tụng thương mại.
Lễ truy điệu của Tesla được tổ chức trang trọng tại Nhà thờ Thánh John the Divine ở New York với sự tham dự của hơn 2.000 người, bao gồm nhiều nhà khoa học đoạt giải Nobel, đại diện chính phủ và những người dân lao động bình thường từng được ông giúp đỡ. Tên của ông sau đó đã được Liên minh Bưu chính và Điện khí Quốc tế chính thức đặt cho đơn vị đo cảm ứng từ tức đơn vị "Tesla" (T) mà chúng ta được học trong chương trình Vật lí phổ thông để vinh danh Tesla, đưa tên tuổi ông trở thành một phần không thể tách rời của ngôn ngữ vật lí hiện đại.
Nhìn lại toàn bộ hành trình 86 năm cuộc đời, Nikola Tesla không phải là một thương nhân thành đạt, cũng không phải là người tích lũy được những gia tài vật chất khổng lồ. Ông là hiện thân của một thiên tài thuần khiết, một người chấp nhận đi qua nghèo khó, cô đơn và sự hiểu nhầm của thời đại để cống hiến trọn vẹn sức mạnh trí tuệ cho tương lai nhân loại. Hệ thống điện xoay chiều thắp sáng các đại đô thị, những ngọn sóng vô tuyến kết nối hành tinh, những cỗ máy tự động và hàng loạt ý tưởng khai mở công nghệ ngày nay đều mang dấu ấn từ bộ óc vĩ đại của ông. Tesla đã bước ra từ tiếng sấm của đêm giông bão ở Smiljan và ánh sáng mà ông để lại cho nhân loại sẽ còn bừng sáng mãi qua nhiều thế hệ mai sau.
