Nỗi lo kẻ biến thái lợi dụng kính thông minh quay lén phụ nữ
Kính thông minh tích hợp camera, micro và AI đang nhanh chóng trở thành một phần của đời sống thường ngày, nhưng cùng với sự tiện lợi là nỗi lo về khả năng ghi hình người khác mà họ không hề hay biết.
Thế hệ kính thông minh mới không còn mang vẻ ngoài cồng kềnh của những thiết bị công nghệ thử nghiệm. Chúng có thể trông gần như một chiếc kính thời trang bình thường, nhưng bên trong lại tích hợp camera, micro và trợ lí AI. Meta cho biết đã bán hơn 7 triệu kính thông minh trên toàn cầu. Công ty cũng sử dụng người nổi tiếng như Kylie Jenner và hợp tác với nhiều influencer để đưa sản phẩm này đến với công chúng, trong đó có nhóm người dùng nữ.
Khi kính thông minh bị gọi là “kính biến thái”
Snapchat và nhiều công ty công nghệ khác cũng đang phát triển các phiên bản kính riêng, khi ngành công nghệ tìm kiếm thiết bị có thể trở thành bước tiến tiếp theo sau smartphone. Nhưng chính khả năng ghi lại thế giới từ góc nhìn của người đeo mà người xung quanh khó nhận biết đang tạo ra phản ứng dữ dội.
Một số người gọi chúng bằng cái tên miệt thị “pervert glasses”, những chiếc kính dành cho kẻ biến thái. Trên mạng xã hội đã xuất hiện các trường hợp phụ nữ bị quay mà không được đồng ý, sau đó hình ảnh hoặc video tương tác của họ được đăng tải công khai.
Một số nhóm hoạt động xã hội thậm chí đã sử dụng những hình ảnh gây sốc để phản đối loại công nghệ này, cảnh báo rằng việc một camera được gắn vào vật dụng tưởng như bình thường có thể khiến hành vi quay lén trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.
Tại Australia, tranh cãi càng nóng lên sau khi chuỗi bán lẻ Kmart bán mẫu kính camera Anko với giá 89 AUD. Sản phẩm nhanh chóng hết hàng, cho thấy công nghệ từng được xem là khá xa xỉ đang bắt đầu trở nên phổ biến với mức giá mà nhiều người có thể tiếp cận. Nhóm vận động GetUp sau đó phát động một kiến nghị yêu cầu cấm loại kính này. Đến cuối tuần, kiến nghị đã thu hút khoảng 21.000 chữ kí.
Tiến sĩ Fareed Kaviani, nghiên cứu viên tại Emerging Technologies Research Lab thuộc Đại học Monash, cho rằng mức giá thấp có thể được xem như một dạng “dân chủ hóa” công nghệ. Nhưng vấn đề là khả năng tiếp cận công nghệ không đồng nghĩa với dân chủ hóa sự đồng thuận.
Một người có thể mua kính với giá vài chục hoặc vài trăm USD, nhưng người xuất hiện trước camera lại không có cách tương ứng để biết mình đang được ghi hình và lựa chọn có đồng ý hay không. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với trẻ em và những nhóm dễ bị tổn thương.
Các nhà nghiên cứu tại Đại học Sydney đã phân tích 350 video công khai trên Instagram được quay bằng kính thông minh trong giai đoạn 2023-2026. Họ nhận thấy xu hướng ghi hình từ góc nhìn người đeo ngày càng kín đáo, khiến người xuất hiện trong video khó phát hiện hơn.
Trong một nhóm video được phân tích, khoảng 60% tương tác có thể được xếp vào nhóm có dấu hiệu quấy rối, khi nhân vật trong video tỏ ra khó chịu hoặc cố gắng rời khỏi tương tác. Đáng chú ý, trong 43% video, phụ nữ còn bị lăng mạ trong phần bình luận, thậm chí có trường hợp thông tin cá nhân bị tiết lộ.
Tiến sĩ Joanne Gray, một trong những nhà nghiên cứu, cảnh báo kính thông minh có thể trở thành công cụ mới để những người chuyên tiếp cận và quấy rối phụ nữ lợi dụng. Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở việc một người có bị chụp ảnh hay không, mà là điều gì xảy ra với hình ảnh đó sau khi nó được ghi lại. Một khoảnh khắc vốn chỉ tồn tại trong không gian công cộng có thể lập tức trở thành nội dung trên mạng xã hội, tiếp cận hàng nghìn hoặc hàng triệu người.
Với người khiếm thị, chính chiếc camera gây tranh cãi lại là “đôi mắt” mới
Tuy nhiên, sẽ là sai lầm nếu chỉ nhìn kính thông minh như một thiết bị phục vụ hành vi quay lén. Đằng sau cuộc tranh luận về quyền riêng tư là một nhóm người đang sử dụng chính công nghệ này theo cách hoàn toàn khác: Người mù và người khiếm thị.
Graeme Innes, người mù bẩm sinh và từng là Ủy viên phụ trách vấn đề người khuyết tật của Australia, nói rằng kính Ray-Ban Meta đã thay đổi đáng kể cuộc sống của ông. Điểm quan trọng nhất là thiết bị hoạt động hoàn toàn rảnh tay.
Khi đi bộ, ông có thể nhận được mô tả về môi trường xung quanh thông qua các dịch vụ nhận diện hình ảnh. Ở nhà, ông có thể sử dụng kính để đọc số trên thẻ tín dụng, đọc thông tin trên bao bì trong tủ bếp hoặc nhận hướng dẫn nấu ăn.
Một trong những trải nghiệm tưởng như rất bình thường nhưng lại có ý nghĩa lớn đối với Innes là việc đọc thực đơn trong nhà hàng. Ông có thể cầm thực đơn, sử dụng kính để đọc nội dung và tự chọn món ăn. Đó là những hành động đơn giản mà người sáng mắt gần như không bao giờ phải suy nghĩ đến, nhưng đối với người mù, chúng có thể đòi hỏi sự hỗ trợ từ người khác.
Chris Edwards, Giám đốc phụ trách sứ mệnh của Vision Australia, cũng cho biết cuộc sống của ông thay đổi căn bản sau khi sử dụng Ray-Ban Meta. Lợi ích lớn nhất, theo Edwards, vẫn là khả năng hoạt động rảnh tay. Khi đi công tác hoặc du lịch, ông có thể sử dụng trợ lí AI hoặc các dịch vụ mô tả hình ảnh để hiểu môi trường xung quanh.
Một tấm biển, tên đường hay đặc điểm của một địa điểm có thể được mô tả cho ông mà không cần phải có một người khác đi cùng. Điều này đặc biệt quan trọng về mặt chi phí và khả năng tiếp cận. Nếu cần con người hỗ trợ trong mỗi chuyến đi, chi phí có thể rất lớn và khó duy trì thường xuyên. Trong khi đó, một chiếc kính thông minh có thể trở thành công cụ hỗ trợ cá nhân mà người dùng luôn mang theo.
Trước khi thế hệ kính thông minh hiện nay xuất hiện, các thiết bị chuyên dụng dành cho người mù và thị lực kém đã tồn tại. Nhưng chúng thường có giá hàng nghìn USD và không phải lúc nào cũng được chương trình hỗ trợ người khuyết tật của Australia chi trả. Sự phổ biến của kính thông minh tiêu dùng vì thế vô tình tạo ra một bước tiến đáng kể cho công nghệ hỗ trợ.
Kaviani cũng gọi đây là một “công nghệ thay đổi cuộc chơi” đối với người khuyết tật. Nhưng ông chỉ ra một nghịch lí: Các công ty công nghệ không tiếp thị kính thông minh chủ yếu như một công nghệ hỗ trợ người khuyết tật. Thay vào đó, chúng được quảng bá như một sản phẩm thời trang, thiết bị ghi hình cá nhân và thế hệ giao diện mới cho AI.
Điều đó khiến xã hội phải giải một bài toán khó hơn. Nếu cấm hoặc hạn chế quá mức kính thông minh vì lo ngại quyền riêng tư, những người đang sử dụng chúng như công cụ hỗ trợ có thể bị ảnh hưởng. Nhưng nếu để công nghệ phát triển mà không có quy tắc rõ ràng, những người xung quanh lại có thể trở thành đối tượng bị ghi hình mà không hề hay biết.
Khi luật pháp phải chạy theo một chiếc camera ngày càng khó nhận biết
Những người ủng hộ kính thông minh cho rằng vấn đề riêng tư không phải hoàn toàn mới. Innes lập luận rằng smartphone cũng đã cho phép con người chụp ảnh và quay video một cách kín đáo từ nhiều năm trước. Vì vậy, việc chỉ tập trung vào kính thông minh có thể bỏ qua thực tế rằng quyền riêng tư trong không gian công cộng đã bị công nghệ thay đổi từ lâu.
Nhưng điểm khác biệt của kính thông minh nằm ở tính liên tục và khả năng ngụy trang. Một người cầm điện thoại trước mặt thường dễ bị nhận biết là đang chụp ảnh hoặc quay phim. Một người đeo kính bình thường thì khó gây ra tín hiệu tương tự.
Khi camera, micro và AI được tích hợp vào vật dụng con người đeo hàng ngày, việc ghi nhận môi trường xung quanh có thể trở thành một hoạt động liên tục. Đó là lí do các nhà nghiên cứu cho rằng luật pháp hiện hành có thể chưa theo kịp công nghệ.
Meta đã triển khai một bản cập nhật vô hiệu hóa camera nếu đèn LED cảnh báo bị can thiệp. Công ty cũng được cho là đã bắt đầu gỡ một số video trên các nền tảng của mình khi phát hiện người dùng sử dụng thiết bị để quấy rối người lạ.
Tuy nhiên, biện pháp kĩ thuật không thể giải quyết toàn bộ vấn đề. Tại Australia, luật liên bang mới cho phép cá nhân kiện về hành vi xâm phạm quyền riêng tư. Nhưng việc khởi kiện vẫn có thể tốn kém và khó tiếp cận đối với một cá nhân.
Nếu hình ảnh bị đăng lên mạng xã hội, nạn nhân có thể báo cáo theo các cơ chế xử lí hành vi lạm dụng trực tuyến của eSafety. Cơ quan này cho biết đã nhận một số ít khiếu nại liên quan đến kính thông minh có camera và đang theo dõi sát cách công nghệ được sử dụng.
Ủy viên quyền riêng tư Australia Carly Kind cảnh báo kính thông minh có thể “thay đổi căn bản trải nghiệm của chúng ta trong các tương tác giữa người với người”, đồng thời cho rằng các cơ quan quản lí cần xem xét liệu có cần những quy định mới hay không. Đây có lẽ là thách thức lớn nhất của kính thông minh: Công nghệ đang thay đổi trước khi xã hội kịp thống nhất về những giới hạn của nó.