Nông dân vùng ĐBSCL đã bắt nhịp công nghệ khi canh tác nông nghiệp thông minh

Mô hình Tây Ninh: giảm đầu vào, tăng hiệu quả

Tại HTX Dịch vụ Nông nghiệp Hoàng Phương, xã Tân Hưng, tỉnh Tây Ninh, ông Nguyễn Hoàng Phương, Giám đốc HTX, tổ chức thí điểm mô hình canh tác lúa thông minh trên 10 ha, thực hiện liên tiếp ba vụ; diện tích thành viên liên kết canh tác đạt 210 ha. Theo báo cáo tổng kết, khoảng 90% quy trình sản xuất được số hóa, cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ.

Máy bay không người lái được sử dụng 100% ở các khâu gieo sạ, rải phân và phun thuốc bảo vệ thực vật. HTX chuyển từ sạ dày sang sạ thưa nhằm giảm lượng giống, tạo độ thông thoáng, giúp cây lúa cứng khỏe và hạn chế sâu bệnh. Hệ thống bơm tưới chủ động bằng năng lượng hỗ trợ điều tiết nước, giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu và công lao động.

Đáng chú ý, HTX không đốt rơm rạ sau thu hoạch. Phụ phẩm được xử lí bằng chế phẩm vi sinh, sau đó vùi xuống đất để bổ sung chất hữu cơ. Kết hợp với quản lí dinh dưỡng, lượng phân bón hóa học giảm từ khoảng 10 bao/ha xuống còn 3 bao/ha, tương đương giảm khoảng 70%. Đây là thay đổi quan trọng đối với chi phí đầu vào và môi trường đồng ruộng.

Theo báo cáo của HTX, năng suất lúa thương phẩm tương đương hoặc không thua kém phương thức canh tác truyền thống. Nhờ giảm chi phí giống, phân thuốc và lao động thủ công, lợi nhuận đạt khoảng 10-15 triệu đồng/ha/vụ, tương đương 40-45 triệu đồng/ha/năm; cao hơn 2-3 triệu đồng/ha/vụ so với bên ngoài. Kết quả cho thấy, giảm đầu vào không đồng nghĩa với giảm năng suất nếu quy trình được thực hiện phù hợp.

Tuy nhiên, việc nhân rộng mô hình còn gặp trở ngại từ tập quán lâu đời. Nhiều nông dân quen sạ dày nên e ngại chuyển sang sạ thưa; một số hộ lo rơm vùi xuống ruộng không phân hủy kịp, ảnh hưởng đến vụ sau. Vì vậy, cần tiếp tục trình diễn trên đồng ruộng, hướng dẫn kỹ thuật và giải thích bằng kết quả thực tế. HTX còn định hướng kết hợp nuôi tôm, cá hoặc ốc bươu đen trong ruộng lúa, trồng tre lấy măng trên bờ bao, hướng đến lợi nhuận trên 100 triệu đồng/ha/năm.

Liên kết sản xuất phải đi cùng tiêu thụ

Tại HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tân Tiến, xã Hồ Đắc Kiện, ông Trần Anh Duy, cán bộ kỹ thuật HTX, cho biết đơn vị đang triển khai dự án canh tác lúa xanh, chất lượng cao, giảm phát thải thuộc Đề án 1 triệu ha. Thực tế tại đây cho thấy, kĩ thuật mới cần đi cùng cơ chế thu mua minh bạch để nông dân yên tâm tham gia.

TS. Nguyễn Văn Hùng, Chuyên viên cao cấp Viện nghiên cứu Lúa gạo Quốctế (IRRI), tại hội thảo đề cập yêu cầu xây dựng khung nguyên tắc, lộ trình và quy trình kĩ thuật phù hợp với từng tiểu vùng sinh thái, từng tỉnh. Quy trình thống nhất cần được điều chỉnh theo điều kiện đất đai, nguồn nước, mùa vụ và hệ thống canh tác. Vùng phù sa ngập lũ, vùng trũng đất phèn, vùng ven biển nhiễm mặn và vùng lúa - tôm không thể áp dụng máy móc một gói kĩ thuật giống nhau.

Vùng phù sa có thể đẩy mạnh gieo sạ chính xác, giảm lượng giống và quản lý dinh dưỡng. Vùng đất phèn cần chú ý rửa phèn, quản lí vôi và lân. Khu vực ven biển phải bố trí lịch thời vụ né mặn, điều tiết cống và trữ nước ngọt. Vùng lúa - tôm cần phối hợp lịch sản xuất sau vụ tôm, kiểm soát độ mặn và dinh dưỡng. Cùng hướng đến mục tiêu giảm phát thải, các giải pháp phải thích ứng với điều kiện từng địa bàn.

Một yêu cầu khác là chuẩn hóa phương pháp đánh giá, báo cáo và kiểm chứng. Định hướng hội thảo đặt ra việc xây dựng Atlas 1 triệu ha, số hóa dữ liệu theo tỉnh, xã, HTX và cánh đồng; tích hợp thông tin về đất đai, dinh dưỡng, rủi ro khí hậu, nguồn nước, lịch thời vụ, cơ giới hóa, mức độ tuân thủ, phát thải và chuỗi giá trị. Dữ liệu dùng chung giúp xác định vùng ưu tiên, theo dõi tiến độ và bảo đảm số liệu báo cáo có cùng chuẩn.

Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo, gắn với yêu cầu kết nối sản xuất và thị trường. Hạt gạo chất lượng cao, phát thải thấp cần có tổ chức sản xuất, sự tham gia của doanh nghiệp và đầu ra tương xứng. Truy xuất nguồn gốc, chất lượng đồng đều và liên kết tiêu thụ cần được triển khai song hành với tập huấn kĩ thuật, để giá trị sản phẩm được ghi nhận trong chuỗi ngành hàng.

Lộ trình nhân rộng đến năm 2030

Cũng theo ông Lê Thanh Tùng, giai đoạn 2027-2030, mục tiêu không chỉ tăng diện tích mà còn nâng tỉ lệ diện tích thực hiện đầy đủ các tiêu chí. Mỗi tỉnh cần xác định mức nền năm 2026, đặt mục tiêu theo diện tích đăng kí và năng lực thực hiện, căn cứ vào điều kiện thủy lợi, máy móc, nhân lực và liên kết. Mục tiêu từng năm phải gắn với khả năng thực tế, được rà soát, cập nhật và đầu tư để tháo gỡ những điểm nghẽn.

Từ thực tế các HTX, hoạt động tập huấn hiệu quả cần có cán bộ kĩ thuật hướng dẫn trực tiếp, tổ chức trình diễn theo mùa vụ, theo dõi kết quả và giải đáp những băn khoăn của nông dân. Người học cần thực hành các khâu gieo sạ, điều tiết nước, sử dụng phân bón, nhận diện dịch hại và xử lý rơm rạ. Khi thấy lượng giống giảm, tiết kiệm phân bón, chi phí thấp và lợi nhuận được cải thiện, nông dân sẽ có thêm cơ sở để thay đổi phương thức sản xuất.