Nuôi cá tra theo nông nghiệp thông minh: Tháo gỡ điểm nghẽn bằng khoa học công nghệ

Cá tra là đối tượng thủy sản chủ lực của Việt Nam, chiếm trên 90% thị phần cá da trơn thế giới, xuất khẩu 1,8-2,4 tỉ USD mỗi năm. Nhưng mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên và fillet thô đang bộc lộ giới hạn. Phóng viên tạp chí Một Thế Giới trao đổi với TS. Phạm Thị Thu Hồng, Phó Tổng thư kí Hiệp hội Cá Tra Việt Nam, về điểm nghẽn và giải pháp ứng dụng khoa học công nghệ KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số (CĐS).

- Thưa TS, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất của ngành cá tra hiện nay, nhất là trong quá trình chuyển sang nuôi thông minh, an toàn và bền vững?

- TS. Phạm Thị Thu Hồng: Năm 2025, diện tích nuôi cá tra thương phẩm tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đạt 5.500-5.700 ha, cung ứng 1,5-1,7 triệu tấn nguyên liệu. Dù chuỗi sản xuất, chế biến, xuất khẩu quy mô lớn, tăng trưởng theo chiều rộng đã chạm giới hạn tài nguyên và môi trường. Có bốn điểm nghẽn chính:

Thứ nhất, chất lượng đàn giống bố mẹ suy giảm do hiện tượng cận huyết kéo dài qua nhiều thế hệ tại các cơ sở nhân giống địa phương khiến tỉ lệ sống từ cá bột lên cá giống chỉ đạt 10-15%; người nuôi phải thả bù, thời gian nuôi tăng từ sáu tháng lên tám đến chín tháng, FCR từ 1,4-1,5 lên 1,7-1,9, làm giá thành tăng cao.

Thứ hai, hạ tầng vùng nuôi và kiểm soát dịch bệnh còn yếu. Biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, nhiệt độ nước cực đoan làm tăng bệnh gan thận mủ, xuất huyết. Thay nước trực tiếp ra sông rạch gây nguy cơ ô nhiễm chéo; ứng dụng vắc-xin phòng bệnh còn hạn chế làm tăng nhu cầu sử dụng hóa chất, kháng sinh, dẫn đến rủi ro an toàn thực phẩm.

Thứ ba, cấu trúc chi phí sản xuất chưa hợp lí: thức ăn chiếm 70-80% giá thành, khoảng 70% nguyên liệu phải nhập khẩu nên giá thành dễ biến động.

Thứ tư, quản trị chuỗi cung ứng: dữ liệu còn phân tán; thống kê và nhật ký nuôi còn thủ công, thông tin cung cầu chậm, truy xuất nguồn gốc chưa đáp ứng yêu cầu thị trường.

- KHCN và chuyển đổi số cần được ứng dụng ra sao để tháo gỡ những điểm nghẽn, hình thành mô hình nuôi cá tra thông minh từ ao nuôi đến nhà máy?

- TS. Phạm Thị Thu Hồng: Trước áp lực kép từ biến đổi khí hậu, xu hướng tiêu dùng xanh và rào cản kĩ thuật khắt khe, chuỗi giá trị buộc phải tái cấu trúc mô hình tăng trưởng thông qua ứng dụng đồng bộ khoa học công nghệ (KHCN), đổi mới sáng tạo (ĐMST) và chuyển đổi số (CĐS) trong toàn chuỗi giá trị ngành hàng, phải đồng bộ từ con giống, môi trường, quy trình nuôi đến chế biến, tiêu thụ; logistics, quản trị nhằm giảm chi phí tối đa và kiểm soát rủi ro hữu hiệu.

- Khâu giống cần chọn tạo đàn bố mẹ, giống mới bằng di truyền phân tử, chọn lọc hệ gen và chỉ thị phân tử; ưu tiên kháng bệnh gan thận mủ, tăng trưởng nhanh, tỉ lệ fillet trên 41%, chịu mặn 10‰. Mục tiêu đến năm 2030 là nâng tỉ lệ sống lên ít nhất 30%, cung ứng giống chọn lọc cho toàn vùng.

- Ao nuôi cần áp dụng hệ thống tuần hoàn (RAS), cảm biến IoT và quan trắc tự động để theo dõi môi trường, cảnh báo sớm. RAS hướng tới tuần hoàn 95% nước, thu gom bùn làm phân hữu cơ; đồng thời nghiên cứu vi sinh bản địa, vắc-xin ngâm hoặc trộn thức ăn để phòng bệnh, giảm kháng sinh.

- Quản trị cần xây dựng và vận hành nền tảng số quản lí chuỗi cung ứng cá tra ĐBSCL thống nhất: định danh ao bằng GIS, kết hợp viễn thám cập nhật diện tích, sản lượng; nhật kí điện tử liên thông với nhà máy. Blockchain, mã QR hỗ trợ truy xuất; AI dự báo cung cầu tại Hoa Kỳ, Trung Quốc trước ba đến sáu tháng, giúp doanh nghiệp và người nuôi chủ động kế hoạch.

- Chế biến sâu rất quan trọng nhằm đạt mục tiêu kinh tế xanh và tuần hoàn: fillet chỉ chiếm 35-40%,cần nâng tỷ trọng nhóm sản phẩm giá trị gia tăng và sản phẩm tinh chế từ phụ phẩm đạt tối thiểu 40% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành.

Nghiên cứu, chuyển giao quy trình công nghệ chiết xuất sâu và tinh chế hợp chất sinh học từ phụ phẩm thô. Trọng tâm là công nghệ thủy phân bằng enzyme hiện đại tách chiết collagen peptide tinh khiết từ da cá phục vụ mỹ phẩm, dược phẩm; bột huyết và protein thủy phân; công nghệ tinh luyện mỡ cá tra thành dầu ăn cao cấp giàu Omega-3, -6, -9 đạt chuẩn quốc tế, qua đó giảm phát thải và tăng giá trị toàn chuỗi.

- Theo TS, cần cơ chế và sự phối hợp như thế nào giữa Nhà nước, doanh nghiệp, người nuôi và Hiệp hội để các giải pháp công nghệ thực sự đi vào sản xuất?

- TS. Phạm Thị Thu Hồng: Rào cản chính là vốn, hạ tầng dùng chung, năng lực tiếp nhận công nghệ và liên kết thiếu đồng đều. Hộ nuôi khó tự đầu tư RAS hay quan trắc nếu thiếu đầu ra ổn định; vì vậy cần vùng sản xuất tập trung, doanh nghiệp dẫn dắt và chia sẻ chi phí, dữ liệu.

Nhà nước cần quy hoạch vùng nuôi, chế biến tập trung; đầu tư kênh cấp, thoát nước riêng và trạm IoT dọc sông Tiền, sông Hậu. Dữ liệu nước, độ mặn, dịch bệnh phải cập nhật, chia sẻ trên nền tảng số.

Cần tín dụng xanh 10-15 năm, lãi suất thấp hơn thị trường 2-3%; ưu đãi thuế cho doanh nghiệp tái đầu tư nghiên cứu, phát triển (R&D) và CĐS. Có thể lập Quỹ Đổi mới sáng tạo chuỗi giá trị cá tra ĐBSCL theo mô hình hợp tác công - tư, Nhà nước góp 30%, doanh nghiệp xuất khẩu 70%, Hiệp hội và nhà khoa học cùng quản lý.

Cần chuẩn hóa quy trình vận hành và tiêu chí đánh giá để tránh đầu tư hình thức. Mô hình thí điểm nên công khai chi phí, mức tiêu hao điện, nước, thức ăn, tỉ lệ sống, FCR và chất thải; từ kết quả lựa chọn công nghệ phù hợp để nhân rộng. Giải pháp tính đến quy mô hộ nuôi, điều kiện và khả năng bảo trì thiết bị tại chỗ. Đào tạo tại ao, hướng dẫn qua ứng dụng di động và khuyến ngư số giúp người nuôi hiểu dữ liệu, phản ứng với cảnh báo, giảm phụ thuộc nhà cung cấp. Đây là cách thu hẹp khoảng cách số giữa doanh nghiệp và hộ nuôi nhỏ.

Doanh nghiệp cần đặt hàng viện, trường nghiên cứu theo nhu cầu và liên kết ổn định với hợp tác xã, hộ nuôi. Người nuôi tuân thủ quy trình, ghi nhật kí điện tử. Hiệp hội kết nối các bên, phổ biến tiêu chuẩn, hỗ trợ đào tạo; trường đại học đào tạo nhân lực về thủy sản tích hợp ứng dụng công nghệ cao, sinh học và dữ liệu đáp ứng nhu cầu nhân lực CĐS.

Ngành cần phát triển chuỗi liên kết số toàn diện và định vị thương hiệu “Cá tra xanh” quốc tế. Ngành này chuyển từ cạnh tranh sản lượng, giá thấp sang chất lượng, minh bạch và trách nhiệm môi trường. Định danh vùng nuôi, truy xuất, đo dấu chân carbon, tăng chế biến sâu sẽ giúp đáp ứng yêu cầu quốc tế, xây dựng thương hiệu cá tra xanh, an toàn, phát thải thấp.

Chìa khóa vàng để phá vỡ các giới hạn sinh thái, vượt qua rào cản bảo hộ quốc tế và tạo nên xung lực tăng trưởng bứt phá chính là hàm lượng chất xám khoa học công nghệ, năng lực ứng dụng chuyên sâu công nghệ sinh học và tính minh bạch tuyệt đối của dữ liệu số hóa nên rất cần sự phối hợp đồng bộ của “4 nhà” bởi đây là điều kiện để nâng giá trị và phát triển bền vững không chỉ của riêng ngành hàng cá tra mà là cả ngành thủy sản của Việt Nam.