PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu: 'Đừng đổ ngân sách vào những phần mềm AI, Big Data vô dụng'
Những ngày đầu năm mới, PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu - Đại biểu Quốc hội, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội – đã dành thời gian trả lời phỏng vấn Cà phê Một Thế Giới. Đề cập đến những công trường đang hối hả và những dự án y tế "khủng" vừa khởi công, bác sĩ Lân Hiếu không chỉ nói về những con số nghìn tỷ, mà còn phác thảo về một tương lai - nơi y tế không chỉ là chữa bệnh mà là sự an tâm tuyệt đối của mỗi người dân.
Nhìn ra khung cửa sổ - nơi nhịp sống thời đại công nghệ đang diễn ra với tốc độ chóng mặt, bác sĩ Lân Hiếu nhìn nhận ngành y tế không bắt đầu từ con số 0, mà bắt đầu từ một di sản khổng lồ. Ông đã phác thảo nên một hệ sinh thái y tế nhân văn, nơi công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) phục vụ con người và khái niệm "dưỡng cư" lần đầu tiên được định nghĩa một cách trọn vẹn tại Việt Nam.
- Thưa bác sĩ, khi nói về sự "vươn mình" của y tế Thủ đô trong giai đoạn mới, ông thường nhấn mạnh vào yếu tố "chất" hơn là "lượng". Ông có thể chia sẻ rõ hơn về tư duy quản trị mới này?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Hà Nội có một lợi thế độc bản mà không một đô thị nào ở Đông Nam Á có được: Một mạng lưới các bệnh viện thực hành và trường đại học y khoa gắn liền với nhau từ thời Pháp thuộc. Khái niệm "vươn mình" mà lãnh đạo thành phố đang hướng tới không phải là xây thật nhiều tòa nhà bê tông cốt thép. Nó là sự chuyển dịch từ "quản trị bệnh tật" sang "quản trị sức khỏe".
Chúng ta đang thay đổi từ gốc: Thay vì coi y tế là lĩnh vực tiêu tốn ngân sách, chúng ta xác định đây là một "khoản đầu tư chiến lược". Bạn hãy tưởng tượng, một Hà Nội vươn mình là một Hà Nội mà ở đó, giáo dục và y tế là hai trụ cột vững chãi nhất. Khi y tế mạnh, người dân yên tâm làm việc, năng suất lao động tăng cao, kinh tế tự khắc sẽ cất cánh. Đó chính là sự vươn mình từ nội lực. Và để thực sự vươn mình, ngành y tế phải thực hiện đổi mới toàn diện, nâng cao chất lượng, hiệu lực và hiệu quả hoạt động.
Tôi thấy một tư duy quản trị mới: Y tế là động lực để người dân hạnh phúc, mà chỉ khi hạnh phúc, họ mới có thể cống hiến và sáng tạo.
- Việc sáp nhập các bệnh viện lớn về dưới sự quản lý của Đại học Y Hà Nội đang được kỳ vọng sẽ tạo ra một cú hích lớn. Ông có thể phân tích sâu hơn về chiến lược "Trường - Viện"?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Mô hình "Trường - Viện" (University Hospital) là chuẩn mực của các nền y tế tiên tiến. Khi bệnh viện nằm trong trường đại học, mỗi người thầy thuốc đồng thời là một giáo sư, một nhà nghiên cứu. Điều này tạo ra một vòng lặp hoàn hảo: Những nghiên cứu mới nhất được ứng dụng ngay trên bàn mổ, và những ca bệnh thực tế trở thành giáo trình sống cho sinh viên.
Vừa qua, hai bệnh viện Trung ương (Bệnh viện 71 và Bệnh viện Điều dưỡng - Phục hồi chức năng Trung ương) đã được chuyển giao về Đại học Y Hà Nội. Những sự kiện này sẽ tạo điều kiện không nhỏtrong việc xây dựng một hệ thống y tế đa khoa hoàn chỉnh, phục vụ mục tiêu giảm tải cho nội đô. Mục tiêu chúng tôi đặt ra là xây dựng một "chuỗi giá trị chất lượng". Dù bệnh nhân ở trung tâm Hoàn Kiếm hay ở những khu vực mới phát triển như dự án Khu phức hợp y tế - chăm sóc sức khỏe người cao tuổi của Đại học Y Hà Nội với quy mô hơn 16.000 tỷ đồng vừa khởi công, họ đều phải được thụ hưởng cùng một tiêu chuẩn điều trị của Đại học Y Hà Nội. Chúng tôi đang chuẩn hóa quy trình giống như cách các tập đoàn khách sạn 5 sao toàn cầu vận hành: Dịch vụ có thể khác nhau về quy mô, nhưng chất lượng chuyên môn và sự tận tâm phải là đồng nhất.
Nói cách khác, chúng ta tận dụng nền tảng đào tạo bài bản từ các trường đại học y danh tiếng để xây dựng hệ thống. Việc sáp nhập các bệnh viện lớn về Đại học Y Hà Nội không đơn thuần là gom về một mối, mà là để tạo ra một "chuỗi giá trị". Ở đó, công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học và điều trị lâm sàng là một thể thống nhất. Người thầy thuốc vừa là nhà thực hành lâm sàng giỏi, vừa là người truyền lửa, nghiên cứu ra những phương thức điều trị mới. Chính sự giao thoa này giúp ngành y tế giữ được bản sắc tinh hoa nhưng vẫn tiếp cận được những đỉnh cao của y học thế giới như can thiệp ít xâm lấn hay giải trình tự gene.
Mô hình "Trường - Viện" còn là môi trường để rèn luyện y đức và nâng cao trình độ chuyên môn một cách thực chất. Đặc biệt, định hướng của chúng tôi là đặt người bệnh và sức khỏe nhân dân làm trung tâm của mọi hoạt động. Việc chuẩn hóa quy trình không chỉ để nâng cao tay nghề mà còn để đổi mới phong cách, thái độ phục vụ, hướng tới sự hài lòng của người dân.
- Sự kết nối quốc tế của Đại học Y Hà Nội trong giai đoạn này có vai trò như thế nào trong việc nâng tầm vị thế y tế, thưa ông?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Chúng ta không thể "đóng cửa bảo nhau" mà tiến bộ được. Trong những năm qua, Đại học Y Hà Nội đã mở rộng hợp tác với các đại học hàng đầu từ Pháp, Nhật Bản, Mỹ… Sự hợp tác này không chỉ dừng lại ở việc trao đổi sinh viên, mà là chuyển giao những kỹ thuật can thiệp ít xâm lấn nhất, những công nghệ giải trình tự gene và đặc biệt là hệ thống quản trị bệnh viện hiện đại.
Việt Nam năm 2026 sẽ là nơi hội tụ của những chuyên gia quốc tế đến làm việc thường xuyên hơn. Chúng ta đang trong hành trình trở thành một trung tâm y tế của khu vực - nơi người dân không còn phải ra nước ngoài chữa bệnh, mà ngược lại, chúng ta có thể đón nhận bệnh nhân quốc tế đến điều trị nhờ sự kết hợp giữa kỹ thuật cao và chi phí hợp lý.
Thời gian qua, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội đã và đang góp phần thực hiện kế hoạch đưa y tế Việt Nam “ra biển lớn”. Có những đoàn bệnh nhân từ Myanmar và các nước láng giềng đang chọn Việt Nam thay vì Thái Lan hay Singapore. Bác sĩ Việt Nam rất giỏi, tay nghề khéo léo và chi phí lại cực kỳ cạnh tranh. Cái chúng ta thiếu là một “hệ sinh thái” bao quanh. Du lịch y tế không chỉ là mổ xong rồi về, mà là nghỉ dưỡng, là trải nghiệm văn hóa. Tôi mong sẽ có ngày càng nhiều cơ chế thông thoáng hơn để thu hút các bác sĩ giỏi nhất thế giới tới Việt Nam làm việc, để đất nước ta thực sự là một trung tâm y khoa khu vực.
- Sự kiện Khu phức hợp y tế - chăm sóc sức khỏe người cao tuổi quy mô 16.000 tỷ đồng của Đại học Y Hà Nội - Cơ sở Hoàng Mai được khởi công đã và đang thu hút sự chú ý đặc biệt. Liên quan đến khu phức hợp này, ông đã nêu lên khái niệm "Dưỡng cư". Vậy cụ thể, "Dưỡng cư" khác gì với việc chúng ta xây những viện dưỡng lão hạng sang?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Đây là câu hỏi rất quan trọng. Ở Việt Nam, tâm lý đưa cha mẹ vào "viện dưỡng lão" vẫn bị coi là thiếu chữ hiếu, là sự biệt lập. "Dưỡng cư" (Nursing Home Living) phá bỏ rào cản đó. Nó là một mô hình nơi người cao tuổi sống trong các căn hộ được thiết kế riêng nhưng được "nhúng" hoàn toàn vào một hệ sinh thái y tế.
Điểm khác biệt cốt lõi là sự hiện diện của y tế không gây áp lực cho người già. Toàn bộ tầng khối đế và các tầng kỹ thuật của khu phức hợp là các trung tâm hồi sức, phục hồi chức năng và trạm trực y tế 24/7. Các cụ vẫn ở trong nhà mình, xung quanh là hàng xóm, là không gian xanh, nhưng y tế luôn ở đó, ngay dưới chân họ, sẵn sàng can thiệp trong vài giây nếu có sự cố. Các cụ không đi viện, các cụ đang ở nhà nhưng được bảo vệ bởi những lớp rào chắn y tế vô hình.
- Ông có chia sẻ chi tiết về sự hỗ trợ của AI và cảm biến sinh học trong mô hình này; hay nói cách khác là công nghệ hoạt động ra sao để bảo vệ người già mà không xâm phạm sự riêng tư?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Người cao tuổi thường có tâm lý ngại phiền hà con cháu hoặc bác sĩ. Nhiều khi họ mệt nhưng lại nói "không sao đâu". Đó là lúc công nghệ lên tiếng. Chúng tôi lắp đặt các cảm biến thông minh dưới sàn nhà để theo dõi áp lực bước chân. Nếu một người có xu hướng đi lệch về một bên hoặc bước đi ngắn lại, AI sẽ cảnh báo sớm về các bệnh lý xương khớp hoặc dấu hiệu tiền đột quỵ.
Đặc biệt, công nghệ camera ẩn chỉ phân tích dáng đi (không ghi hình ảnh nhạy cảm) và các sensor dưới nệm có thể đo nhịp thở, nhịp tim xuyên đêm. Nếu nhịp thở có dấu hiệu ngưng thở khi ngủ - một sát thủ thầm lặng của người già - hệ thống sẽ báo ngay về trung tâm chỉ huy. Thậm chí, chúng tôi tích hợp thiết bị phân tích mùi hơi thở và các chất bài tiết thông qua hệ thống vệ sinh thông minh để kiểm soát nồng độ các chất chỉ thị bệnh lý. Đây là cách chúng ta dùng "đôi mắt của AI" để thấu hiểu những gì mà cơ thể các cụ không nói ra được. Trong thời đại mới, người cao tuổi phải là đối tượng đầu tiên được ưu tiên thụ hưởng công nghệ hiện đại.
- Việc phân tầng chăm sóc 3 cấp độ trong khu dưỡng cư này được vận hành như thế nào để bảo đảm tính cá nhân hóa tối đa cho từng người bệnh, thưa bác sĩ?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Chúng tôi không đánh đồng mọi người già là người bệnh. Hệ thống được chia làm 3 mức độ khoa học. Mức độ 1 là "ICU tại gia", dành cho những cụ đã mất khả năng tự vận động, nằm một chỗ, cần hỗ trợ hoàn toàn về vệ sinh, ăn uống. Tại đây, công nghệ hỗ trợ tối đa việc vệ sinh tự động, theo dõi áp lực để tránh loét tì đè và cung cấp dinh dưỡng qua sonde dưới sự giám sát của điều dưỡng chuyên nghiệp.
Mức độ 2 dành cho nhóm "bán tự lập" - những cụ bị hạn chế vận động hoặc tri giác như thoái hóa khớp nặng, sau tai biến hay những người bị sa sút trí tuệ (Alzheimer)… Ở đây, môi trường được thiết kế để kích thích trí não, có hệ thống định vị GPS trong nội khu để các cụ thoải mái dạo chơi mà không sợ lạc.
Mức độ 3 là cho người già khỏe mạnh nhưng cần quản trị rủi ro. Họ sống hoàn toàn tự do nhưng mọi chỉ số sinh tồn đều được cập nhật vào hồ sơ sức khỏe số. Các cụ được giám sát liên tục.
Với 3 cấp độ này, chúng tôi bảo đảm mỗi người đều có một "vệ sĩ y tế" phù hợp với tình trạng thực tế của mình. Việc phân lớp này giúp đưa ra phác đồ riêng biệt cho từng cá nhân, bảo đảm y tế chủ động tìm đến người bệnh thay vì đợi người bệnh tìm đến y tế trong tình trạng nguy kịch.
- Một thực trạng mà ông luôn đau đáu là người già thường nhập viện quá muộn. Mô hình “Dưỡng cư” giải quyết bài toán "thời gian vàng" như thế nào?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Với người già, bệnh thường không sốt đùng đùng như người trẻ. Một ca viêm phổi có khi chỉ biểu hiện bằng việc sáng nay cụ hơi chán ăn một chút. Nếu ở nhà với con cháu bận rộn, rất dễ bỏ qua. Nhưng ở khu Dưỡng cư, cảm biến nhiệt độ và phân tích hành vi của AI sẽ nhận diện ngay: "Cụ A hôm nay ăn ít hơn 30% so với trung bình, thân nhiệt tăng 0.5 độ". Ngay lập tức, một bác sĩ sẽ gõ cửa kiểm tra. Chúng tôi đánh chặn bệnh tật ngay từ giai đoạn "chớm", chứ không đợi đến khi cấp cứu. Đó chính là ý nghĩa thực sự của việc chăm sóc sức khỏe chủ động.
- Thưa bác sĩ, ông rất quyết liệt trong việc thay đổi nhận thức về khám sức khỏe định kỳ. Tại sao ông lại cho rằng khám sức khỏe là một cuộc "đối thoại"?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Đa số chúng ta đang coi khám sức khỏe là một nghĩa vụ, là đi "tìm bệnh". Tôi muốn người dân hiểu rằng đó là lúc bạn ngồi lại, lắng nghe cơ thể mình đang thiếu gì, thừa gì. Tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, chúng tôi thực hiện khám sức khỏe cho chính nhân viên của mình với tần suất cao: 6 tháng một lần cho người trên 50 tuổi.
Tại sao? Vì người thầy thuốc phải khỏe thì mới cứu được bệnh nhân. Khi bạn cầm bản kết quả xét nghiệm có những dòng in đậm, đừng hoảng sợ. Đó không phải là án tử, đó là những tín hiệu rối loạn chuyển hóa do tuổi tác hoặc lối sống. Khám định kỳ giúp chúng ta điều chỉnh "kim chỉ nam" của cuộc sống. Nếu năm nay chỉ số đường huyết hơi cao, bác sĩ sẽ bảo bạn bớt một bát cơm, tăng 15 phút đi bộ. Năm sau khám lại, chỉ số đẹp hơn, đó chính là hạnh phúc.
- Có một nghịch lý là hiện nay nhiều người bỏ rất nhiều tiền vào các gói tầm soát "trên trời" nhưng lại bỏ qua những thứ căn bản nhất. Ông có lời khuyên nào về một gói tầm soát thực chất?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Tôi thấy rất nhiều người đi làm marker ung thư tràn lan hoặc chụp MRI toàn thân dù không có triệu chứng. Điều này vừa lãng phí, vừa gây lo âu không cần thiết vì marker ung thư có độ nhạy không cao trong tầm soát đại trà. Bản thân tôi khi đi khám sức khỏe cũng không bao giờ yêu cầu những thứ đó nếu không cần thiết.
Thay vào đó, hãy đầu tư vào những thứ có bằng chứng khoa học rõ ràng. Ví dụ, với nam giới trung niên có hút thuốc, hãy chụp CT scanner liều thấp để tầm soát phổi - đây là "vàng" trong chẩn đoán sớm. Với phụ nữ, tầm soát cổ tử cung và tuyến vú là bắt buộc. Quan trọng nhất là sau khi khám, bạn phải có một bác sĩ đủ tâm và đủ tầm để giải thích kết quả. Một bác sĩ giỏi không phải là người kê thật nhiều thuốc, mà là người giúp bạn hiểu "điều gì là bình thường, điều gì cần theo dõi".
- Nhìn lại chặng đường đã qua và những dự án đang thành hình vào năm 2026, điều gì khiến ông cảm thấy tự hào nhất về ngành y tế lúc này?
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Điều tôi tự hào nhất, đó là sự thay đổi trong ánh mắt của người dân khi nhắc đến bệnh viện. Họ không còn sợ hãi, không còn cảm thấy y tế là một gánh nặng tài chính hay sự phiền hà.
Tôi tin rằng với mô hình Dưỡng cư thông minh, với tư duy "Trường - Viện" và sự thấu cảm trong điều trị, y tế sẽ trở thành một hình mẫu về an sinh. Khi người dân được chăm sóc từ lúc còn khỏe, được bảo vệ bởi công nghệ khi về già, họ sẽ cảm nhận được giá trị của hạnh phúc thực sự. Y tế lúc này không còn là "điểm đến" của người bệnh, mà là "điểm tựa" của người khỏe. Đó chính là đích đến của mọi khoản đầu tư mà chúng ta đang thực hiện hôm nay.
Chúng ta cũng cần tập trung củng cố y tế cơ sở và y tế dự phòng để bảo vệ sức khỏe nhân dân "từ sớm, từ xa". Về việc này, một trong những trăn trở lớn nhất của tôi chính là sự công bằng. Để chăm sóc sức khỏe nhân dân đạt hiệu quả, phải để người dân tin tưởng vào chất lượng khám chữa bệnh ngay từ cơ sở. Muốn vậy, chúng ta phải tích cực phủ sóng Telehealth đến 100% các trạm y tế xã. Như vậy, khái niệm "tuyến dưới" sẽ dần được xóa nhòa, bởi một người dân ở vùng sâu, vùng xa nhất khi đến trạm y tế địa phương vẫn có thể được hội chẩn trực tiếp bởi một giáo sư đầu ngành qua màn hình độ phân giải cao.
Thêm nữa, chúng tôi không kết nối để đó. Telehealth nghĩa là bác sĩ Trung ương "cầm tay chỉ việc", hướng dẫn bác sĩ xã xử lý từ cấp cứu tim mạch đến điều chỉnh thuốc tiểu đường... Khi người dân thấy bác sĩ xã mình trao đổi rành rọt với bác sĩ Trung ương và nhận đơn thuốc chuẩn xác ngay tại làng, họ sẽ tin tưởng vào hệ thống y tế cơ sở.
- Đặc biệt, sự đột phá còn nằm ở việc liên thông dữ liệu "sống", bởi khi thực hiện Telehealth, các bác sĩ ở xa có thể mở ngay hồ sơ trên VNeID để biết bệnh nhân đã uống thuốc gì, xét nghiệm tháng trước ra sao, từ đó phân tích và đưa ra y lệnh phù hợp nhất…
- Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: Công nghệ chính là một chìa khóa cho sự công bằng, góp phần tạo ra những "bác sĩ ảo" hiểu bệnh nhân hơn bất cứ ai. Tuy nhiên, chúng ta phải rất cẩn trọng trong hành trình đầu tư hiện đại hoá công nghệ phục vụ khám chữa bệnh cho người dân. Tôi mong đừng để xảy tình trạng ngân sách đổ vào những phần mềm gắn mác "AI", "Big Data" thời thượng nhưng thực tế lại không hỗ trợ được gì cho lâm sàng. Chúng ta không được phép để những vụ việc kiểu “đại án Việt Á” lặp lại. Đồng tiền của dân phải tiêu vào giá trị thật, không phải những bộ kit hay phần mềm vô dụng được thổi giá.
Bài học đau xót từ trước đây cho thấy vấn đề nằm ở đạo đức và lỗ hổng giám sát. Nếu 100% trạm y tế có Telehealth nhưng đường truyền yếu, bác sĩ không được đào tạo sử dụng, thì đó là sự lãng phí khủng khiếp - một dạng "tham nhũng chính sách" khó nhìn thấy. Mua thiết bị mà không đầu tư cho con người chính là kẽ hở cho các nhóm lợi ích.
Tôi mong mọi hoạt động đấu thầu phải công khai trên nền tảng quốc gia, có hội đồng chuyên gia độc lập thẩm định kỹ thuật thay vì chỉ nhìn vào báo cáo đẹp trên giấy. Cần một hành lang pháp lý rõ ràng để bảo vệ người làm đúng và ngăn chặn sai phạm. Công nghệ giúp phát hiện bệnh sớm, nhưng chỉ có minh bạch và trách nhiệm mới bảo vệ được hệ thống y tế bền vững.
Tôi kỳ vọng vào một hệ sinh thái y tế nhân văn, nơi công nghệ AI phục vụ con người. Nhưng để công nghệ thực sự phát huy hiệu quả, chúng ta cần một môi trường làm việc đoàn kết, kỷ cương, chuyên nghiệp và minh bạch, góp phần xây dựng một hệ thống y tế hiện đại - công bằng - hiệu quả - bền vững. Đó chính là cách chúng ta hiện thực hóa sứ mệnh cao cả của người thầy thuốc trong kỷ nguyên mới.
Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện tâm huyết này!
.jpg)