PGS.TS Ngô Văn Giá: Một đời dạy học, nghiên cứu và viết văn
Hơn 30 năm gắn bó với giảng đường, nghiên cứu và sáng tác, PGS.TS Ngô Văn Giá đi qua nhiều vai trò: Nhà giáo, nhà nghiên cứu, lý luận phê bình và người viết văn. Ở ông, việc dạy, đọc, nghiên cứu và sáng tác luôn có sự giao thoa, cùng hướng về một mối quan tâm: Con người và đời sống văn chương.
Hà Nội vào thu. Có những ngày mưa dầm dề, buồn đến nhão người. Bèn rủ bạn đến trò chuyện, hát hò bên chén rượu Beluga. Rủ ai? Gần nhà tôi có PGS.TS Ngô Văn Giá, thường gọi tắt là Văn Giá. Một người tôi biết từ hơn 30 năm trước, từ lúc ông chưa có học trò, đến giờ, học trò của ông có người đã làm quan, có người đã mang danh vị tiến sĩ, có người đã phiêu diêu miền cực lạc. Còn Văn Giá thì vẫn viết, vừa ra cuốn Người thơ trong cõi thơ, vẫn uống được 300 ml mà không say, càng uống càng nói hay, đọc thơ, hát và chơi ghi-ta ra trò...
Dĩ nhiên, tôi chỉ thích “gầy cuộc vui” để nhìn họ uống mà nhớ cái thời mình cũng uống như thế ở trời Tây xa xôi, nghe các văn nhân nói giọng rượu - thăng hoa và chân thật. Bữa rượu không chỉ có Văn Giá mà còn nhiều người khác. Nhưng ở đây chỉ nói đến Văn Giá - người kết hợp nhiều tư cách: Nhà giáo, nhà nghiên cứu, lý luận phê bình văn học, nhà văn và người sáng tác.
Viết và dạy là hai việc bổ sung, soi chiếu và làm giàu cho nhau trong suốt nhiều thập niên của Văn Giá. Ông bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1996, chuyên ngành Lý thuyết và lịch sử văn học, với đề tài Những vấn đề về lý luận văn học giai đoạn 1930-1945.
Từ người thầy đến nhà nghiên cứu văn học
Con đường học thuật của Ngô Văn Giá gắn với nghiên cứu lý luận và lịch sử văn học Việt Nam. Luận án tiến sĩ cho thấy ngay từ nền tảng đào tạo, ông đã quan tâm đến những vấn đề có tính hệ thống của đời sống văn chương, chứ không chỉ dừng ở việc bình giảng một tác giả hay một tác phẩm riêng lẻ.
Trong nhiều năm, Văn Giá gắn bó với Khoa Viết văn - Báo chí thuộc Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, tiền thân là Trường Viết văn Nguyễn Du. Ông vừa làm công tác quản lý, vừa trực tiếp giảng dạy, đào tạo những người viết văn và viết báo. Một ông thầy chỉn chu trong nghiên cứu và giảng dạy, còn ở đời thường, Văn Giá sống gần gũi và chân thành, nhiều “chất nghệ”.
Văn Giá không chỉ nghiên cứu văn học từ bên ngoài mà còn sống trong môi trường hình thành những người cầm bút mới. Bởi vậy, những suy nghĩ của ông về nghề viết thường mang cả kinh nghiệm của người nghiên cứu lẫn người trực tiếp đứng lớp.
Văn Giá chú ý đến việc đổi mới cách học, cách dạy và lựa chọn đề tài nghiên cứu. Ông cho rằng nghiên cứu văn học không nên mãi đi theo những lối mòn mà cần tìm đến những vấn đề, cách tiếp cận mới đối với văn chương và đời sống.
Cuốn sách gần đây Người thơ trong cõi thơ cho thấy khá rõ điều đó. Sách gồm 30 chân dung nhà thơ, in lại những bài đã đăng báo; mỗi chân dung là một “cái nhìn” của Văn Giá về người thơ và thơ của họ. Văn Giá “đọc vị” họ khá tài tình. Ông thường đọc thơ từ cả hai phía: Cảm xúc và kỹ thuật.
Một bài thơ hay không chỉ bởi tình cảm chân thành mà còn bởi khả năng tổ chức ngôn từ, nhịp điệu, hình ảnh và cấu tứ. Ở Ngô Văn Giá, tôi thấy một kiểu phê bình vừa học thuật vừa giàu cảm xúc, trong đó kiến thức lý luận không hoàn toàn tách khỏi trực giác của người đọc văn.
Phạm vi đọc của Ngô Văn Giá khá rộng, từ văn học thế hệ trước đến những cây bút đương đại, từ những vấn đề lý luận đến những số phận cụ thể của người viết.
Một nhà nghiên cứu có “đối tượng” rất rộng
Tên tuổi Ngô Văn Giá trong lĩnh vực nghiên cứu, phê bình gắn với một danh mục sách khá phong phú. Có thể kể đến như: Một khoảng trời văn học (2000), Vũ Bằng - bên trời thương nhớ (2000), Đời sống và đời viết (2005), Viết cùng bạn viết (2010), Người khác và tôi (2010), Viết khi tâm đắc (2020) và Người thơ trong cõi thơ.
Văn chương, với Ngô Văn Giá, không phải một vật thể nằm bất động trên trang sách. Đằng sau tác phẩm là một con người, một số phận, một thời đại, một hệ giá trị và một cách tồn tại của người cầm bút.
Phê bình, theo cách nhìn của Văn Giá, là một hình thức đối thoại với văn chương. Ông không chỉ quan tâm đến việc “định giá” tác phẩm mà thường tìm cách đi vào tâm thế, cơ chế sáng tạo của nhà văn, xem tác phẩm được hình thành từ đâu, nói gì về con người và thời đại.
Và là một người sáng tác
Nếu chỉ gọi Ngô Văn Giá là nhà lý luận, phê bình thì sẽ thiếu một phần quan trọng trong chân dung ông.
Ông sáng tác văn xuôi khá đều đặn. Các tác phẩm đã xuất bản gồm: Một ngày nát vụn (2009), Một ngày lưng lửng (2015), Mưa ở Bình Dương (2019), Trần gian muôn nỗi (2019) và Ai nói & tại sao lại nói như thế (2024).
Đặc biệt, Ai nói & tại sao lại nói như thế gồm 17 truyện ngắn. Cuốn sách đi vào những vấn đề nhân sinh và những thân phận nhỏ bé, cô độc, mong manh, bất trắc trong đời sống đương đại. Thông tin về số lượng 17 truyện và năm xuất bản 2024 cũng được Hội Nhà văn Việt Nam xác nhận.
Khi bước từ bàn nghiên cứu sang trang văn, Ngô Văn Giá không rời bỏ mối quan tâm của một người nghiên cứu văn học: con người trong những nghịch cảnh của đời sống. Nếu ở phê bình, ông quan sát đời sống của văn chương thì ở truyện ngắn, ông quan sát trực tiếp những “vụn vỡ” của đời sống con người.
Có thể vì thế mà văn nghiệp của Ngô Văn Giá có một mạch ngầm khá rõ: đọc người - đọc đời - rồi trở lại đọc văn chương.
Văn Giá cũng làm thơ, dù phần thơ chưa được công bố và tư liệu hóa nhiều như các công trình nghiên cứu, phê bình và văn xuôi. Ông không đứng ngoài đời sống thơ ca mà trực tiếp tham dự vào đó với tư cách người sáng tác.
Một người nhiều năm đọc, giảng và viết về văn chương tất nhiên mang vào sáng tác ý thức khá rõ về chữ nghĩa, cấu tứ và sức gợi của ngôn từ.
Đó cũng là điểm thú vị khi đọc Ngô Văn Giá ở tư cách người sáng tác: đằng sau một học giả văn chương vẫn là một tâm hồn nghệ sĩ, một con người có nhu cầu đối thoại trực tiếp với đời sống bằng ngôn ngữ nghệ thuật.
Một người viết luôn trở lại với câu hỏi về nghề
Có lẽ một trong những đóng góp của Ngô Văn Giá không chỉ nằm ở từng cuốn sách, từng bài phê bình hay từng truyện ngắn mà còn ở sự suy tư liên tục về nghề viết.
Trong thời đại truyền thông đại chúng và trí tuệ nhân tạo (AI), ông quan tâm đến những vấn đề của việc học viết, dạy viết, viết văn và viết báo trong một môi trường truyền thông đã thay đổi sâu sắc. Khi việc sản xuất văn bản ngày càng dễ dàng, câu hỏi không còn chỉ là “viết được hay không”, mà là viết cái gì, viết từ đâu, viết bằng trải nghiệm nào và viết để làm gì.
Với một người đã dành phần lớn cuộc đời cho nghề viết và nghề dạy như Ngô Văn Giá, đó là câu hỏi xuyên suốt sự nghiệp.
Một chân dung nhiều vai
PGS.TS Ngô Văn Giá mang nhiều danh xưng là nhà giáo, nhà nghiên cứu, nhà lý luận phê bình, người sáng tác. Nhưng những danh xưng ấy không tồn tại rời rạc.
Nhà giáo cung cấp cho nhà nghiên cứu kinh nghiệm đào tạo và truyền đạt. Nhà nghiên cứu cung cấp cho nhà văn nền tảng tri thức và khả năng nhìn đời sống ở nhiều tầng. Người sáng tác lại đem đến cho nhà nghiên cứu một thứ rất quan trọng: trải nghiệm trực tiếp của người viết.
Ở trung tâm của tất cả những vai trò ấy là một con người gắn bó lâu dài với chữ nghĩa.
Trong đời sống văn học đương đại, sự kết hợp ấy tạo nên một chân dung không dễ xếp vào một ngăn duy nhất. Bởi Ngô Văn Giá không chỉ nói về văn chương, ông còn dạy văn chương, nghiên cứu văn chương và trực tiếp làm ra văn chương.
Và sau nhiều thập niên, có lẽ giá trị của một người cầm bút nằm ở điều ấy: đã sống đủ lâu với chữ để chữ trở thành một phần của đời mình.
Về hưu rồi mà vẫn viết
Trong cuộc rượu chào thu hôm ấy, có nhiều người gọi Văn Giá là thầy. Có người học trực tiếp, có người là bố mẹ của sinh viên từng học lớp của thầy Văn Giá, ai cũng trọng thị ông.
Nhưng Văn Giá vẫn chân thành, mộc mạc. Nếu là tác giả, ông coi là đồng nghiệp; nếu ít tuổi hơn, gọi em xưng anh; với người hơn tuổi như tôi, Văn Giá vẫn giữ nguyên cách xưng hô từ cách đây hơn 30 năm, gọi chị.
Vẫn nói năng và cư xử giản dị, không giáo điều, không lên gân, không dùng sáo ngữ mà vẫn có độ lịch lãm cần thiết.
Ngay trong cuốn sách mới ra, còn thơm mùi mực Người thơ trong cõi thơ, ở trang đầu, Văn Giá viết: “Tôi xem những bài viết này như là cách tu tập thực hành viết ngắn...”.
Viết ngắn mà hay, khó lắm thay.
Văn Giá, tuổi hưu rồi, vẫn viết. Và viết ngắn mà hay.
