Phạt tiền nghệ sĩ tuổi teen: Rủi ro pháp lý?
Phạt tiền nghệ sĩ tuổi teen không chỉ là chuyện nội bộ của công ty giải trí. Từ ồn ào quanh nhóm nhạc V.STAR, luật sư cho rằng cần nhìn vấn đề dưới góc độ pháp luật lao động, dân sự và bảo vệ trẻ em.
Những tranh luận quanh nhóm nhạc tuổi teen V.STAR đang mở ra nhiều câu hỏi về cách đào tạo, quản lý và bảo vệ nghệ sĩ chưa đủ 18 tuổi trong môi trường giải trí. Sau lời cầu cứu của một số thành viên, các nội dung liên quan đến hợp đồng, lịch tập, khai thác hình ảnh, quy chế quản lý và cách xử lý vi phạm được dư luận quan tâm.
Trong đó, phản ánh về hình thức phạt liên quan cân nặng là một chi tiết gây chú ý. Phía công ty quản lý đã phủ nhận thông tin tăng 200 gram bị phạt 1 triệu đồng. Khi sự việc còn chờ kết luận từ cơ quan có thẩm quyền, câu chuyện cần được nhìn ở một phạm vi rộng hơn: Nếu nghệ sĩ tuổi teen bị phạt tiền, khấu trừ thu nhập hoặc buộc bồi hoàn trong quá trình đào tạo, ranh giới giữa kỷ luật nghề nghiệp và rủi ro pháp lý nằm ở đâu?
Phạt tiền nghệ sĩ tuổi teen không thể chỉ là chuyện nội bộ
Trao đổi với Một Thế Giới, luật sư Nguyễn Văn Huân, Văn phòng luật sư Đức Trọng (Đoàn luật sư TP.HCM), cho rằng cần tiếp cận sự việc thận trọng. Các bên còn đưa ra thông tin và cách lý giải khác nhau. Vì vậy, cần kiểm tra hợp đồng, phụ lục, quy chế đào tạo, chứng từ chi trả, lịch tập, lịch diễn và quá trình làm việc với phụ huynh.
Theo luật sư Huân, không phải mọi hợp đồng giữa công ty giải trí và nghệ sĩ đều là hợp đồng lao động. Đó có thể là hợp đồng đào tạo, hợp đồng hợp tác, hợp đồng quản lý hình ảnh, hợp đồng khai thác độc quyền hoặc hợp đồng dịch vụ nghệ thuật.
Nhưng tên gọi hợp đồng không quyết định tất cả. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét bản chất thực tế của quan hệ. Nghệ sĩ có làm việc theo sự quản lý, phân công của công ty hay không? Có nhận lương hoặc thù lao thường xuyên hay không? Có bị ràng buộc bởi nội quy, lịch trình và chế tài hay không?
Theo luật sư Huân, nếu quan hệ giữa công ty và nghệ sĩ mang bản chất lao động, pháp luật lao động được áp dụng. Khi đó, việc công ty sử dụng hình thức phạt tiền hoặc cắt lương để xử lý vi phạm nội quy là chuyện pháp lý rất rõ.
Điều 127 Bộ luật Lao động năm 2019 nghiêm cấm người sử dụng lao động dùng hình thức phạt tiền, cắt lương thay việc xử lý kỷ luật lao động. Doanh nghiệp có thể xây dựng nội quy và xử lý kỷ luật theo luật định. Nhưng doanh nghiệp không được tự đặt cơ chế phạt tiền hoặc cắt thu nhập như một biện pháp trừng phạt.
Vì vậy, nếu tiền phạt được áp dụng cho các lỗi như đi trễ, không đạt yêu cầu hình ảnh, vi phạm lịch tập, tăng cân hoặc không tuân thủ nội quy, khoản tiền đó không thể được xem đơn giản là chuyện riêng của công ty.
Trong lĩnh vực giải trí, công ty quản lý có quyền đặt ra tiêu chuẩn nghề nghiệp. Một nhóm nhạc muốn chuyên nghiệp cần có quy chế. Nhưng quy chế nghề nghiệp và phạt tiền là hai chuyện khác nhau. Nhắc nhở, điều chỉnh lịch tập hoặc tạm dừng biểu diễn vì lý do chuyên môn có thể là biện pháp quản lý nghề nghiệp. Đặt mức phạt cố định rồi tự động khấu trừ thu nhập là chuyện khác.
Nghệ sĩ tuổi teen không thể bị quản lý như người trưởng thành
Vụ việc ồn ào quanh V.STAR được chú ý vì các thành viên còn ở tuổi teen. Khi người trong cuộc chưa đủ 18 tuổi, câu chuyện không chỉ nằm ở hợp đồng, sản phẩm âm nhạc hay quy chế đào tạo.
Bộ luật Lao động năm 2019 có nhóm quy định riêng về lao động chưa thành niên. Theo Điều 143, lao động chưa thành niên là người lao động chưa đủ 18 tuổi. Việc sử dụng lao động chưa thành niên phải phù hợp với sức khỏe, bảo đảm sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách và việc học tập.
Từ góc nhìn này, luật sư Huân cho rằng nếu nghệ sĩ chưa đủ 18 tuổi, công ty không thể quản lý các em như nghệ sĩ trưởng thành. Lịch tập, lịch diễn, chế độ ăn uống, cân nặng, hình ảnh, truyền thông và kỷ luật nghề nghiệp đều phải đặt trong giới hạn bảo vệ sức khỏe, học tập, tâm lý và sự phát triển bình thường của trẻ.
Với nghệ sĩ tuổi teen, cân nặng không chỉ là yếu tố hình ảnh. Nó liên quan đến dinh dưỡng, sức khỏe, sự phát triển cơ thể, tâm lý và sự tự tin của trẻ. Nếu yêu cầu ngoại hình gắn với tiền phạt, sự đe dọa, mặc cảm hoặc áp lực thường xuyên, nó có thể vượt khỏi giới hạn đào tạo nghệ sĩ.
Luật sư Huân phân tích, mọi quy định liên quan đến cân nặng, ngoại hình, chế độ ăn uống, hình ảnh cá nhân đối với trẻ vị thành niên phải được đặt trong chuẩn mực y tế, tâm lý và giáo dục. Các quy định đó không thể chỉ đặt dưới góc nhìn thương mại.
Bồi hoàn chi phí không được biến thành phạt trá hình
Một lập luận thường xuất hiện trong tranh chấp giữa công ty giải trí và nghệ sĩ là chi phí đào tạo. Công ty có thể đầu tư vào thanh nhạc, vũ đạo, sản xuất âm nhạc, trang phục, hình ảnh, truyền thông và định hướng nghề nghiệp. Doanh nghiệp có nhu cầu bảo vệ khoản đầu tư hợp pháp.
Luật sư Nguyễn Văn Huân cho rằng pháp luật không cấm các bên thỏa thuận về trách nhiệm bồi hoàn chi phí đào tạo. Tuy nhiên, khoản bồi hoàn phải minh bạch, có căn cứ, chứng minh được chi phí thực tế, có quan hệ nhân quả với hành vi vi phạm và phải tương xứng.
Không thể biến “bồi hoàn chi phí” thành một khoản phạt trá hình, áp đặt một chiều hoặc tạo ra gánh nặng tài chính bất hợp lý cho người chưa thành niên. Nếu công ty gọi là bồi thường nhưng thực chất là phạt tiền cho lỗi nội bộ không gây thiệt hại thực tế, điều khoản đó có thể bị tranh chấp.
Trong hợp đồng liên quan đến nghệ sĩ chưa đủ 18 tuổi, sự đồng ý của phụ huynh hoặc người đại diện theo pháp luật là điều kiện quan trọng. Nhưng chữ ký của phụ huynh không thể hợp pháp hóa mọi điều khoản bất lợi cho trẻ.
Luật Trẻ em năm 2016 xác định nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em. Vì vậy, nếu điều khoản hoặc cách thực hiện ảnh hưởng sức khỏe, tinh thần, danh dự, nhân phẩm hoặc việc học tập của trẻ, cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể xem xét.
Ồn ào quanh V.STAR còn cần cơ quan chức năng làm rõ. Nhưng tranh luận quanh phạt tiền, hợp đồng độc quyền và nghệ sĩ tuổi teen đã gợi ra một yêu cầu không thể xem nhẹ.
Showbiz có thể cần kỷ luật để tạo ra nghệ sĩ chuyên nghiệp. Nghệ sĩ trẻ cần tập luyện, giữ hình ảnh, tôn trọng cam kết và học cách làm việc chuyên nghiệp. Nhưng kỷ luật nghề nghiệp phải nằm trong giới hạn pháp luật.
Công ty giải trí có quyền đầu tư, đào tạo, quản lý hình ảnh và yêu cầu nghệ sĩ tuân thủ tiêu chuẩn nghề nghiệp. Nhưng với nghệ sĩ chưa thành niên, quyền lợi kinh doanh phải đứng sau nguyên tắc bảo vệ trẻ em.
Trước khi là ca sĩ, thần tượng hay sản phẩm truyền thông, nghệ sĩ tuổi teen vẫn là người chưa thành niên. Quyền học tập, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và sự phát triển bình thường của các em phải được đặt lên trước mọi mục tiêu khai thác thương mại.
