Phẫu thuật robot từ xa: Vì sao Việt Nam chưa thể vội vàng bước vào cuộc chơi?
Phẫu thuật robot từ xa mở ra kì vọng mới cho y học, nhưng Việt Nam còn nhiều rào cản về hạ tầng, nhân lực và pháp lí. Chuyên gia nói gì?
Phẫu thuật robot từ xa từng được xem là viễn cảnh của y học tương lai, nay đã trở thành hiện thực khi bác sĩ có thể điều khiển robot thực hiện ca mổ cách xa bệnh nhân hàng chục kilomet. Tuy nhiên, để biến bước tiến công nghệ này thành một phương pháp điều trị an toàn, hiệu quả tại Việt Nam, bài toán không chỉ nằm ở tốc độ đường truyền hay độ chính xác của robot, mà còn liên quan đến nhân lực tại chỗ, hạ tầng y tế, quy trình chuyên môn và đặc biệt là hành lang pháp lí.
Trong khi Nhật Bản vừa thử nghiệm thành công phẫu thuật robot từ xa trên người bằng robot Hinotori, Việt Nam cũng đã chuẩn bị tiếp nhận những hệ thống robot phẫu thuật hiện đại Hinotori. Vậy chúng ta đã thực sự sẵn sàng để bác sĩ ở TP.HCM hoặc Hà Nội điều khiển robot phẫu thuật cho bệnh nhân ở một địa phương cách xa hàng trăm km? Những rủi ro nào có thể xảy ra nếu sự cố xuất hiện giữa ca mổ, và ai sẽ chịu trách nhiệm trước pháp luật?
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, TS.BS Nguyễn Tế Kha – Trưởng khoa Phẫu thuật Ung bướu Tiết niệu, Bệnh viện Bình Dân (TP.HCM) – đã phân tích thẳng thắn những cơ hội, giới hạn và rào cản mà Việt Nam cần giải quyết trước khi nghĩ đến việc triển khai rộng rãi phẫu thuật robot từ xa.
Hệ thống robot Hinotori thử nghiệm thành công mổ từ xa đang chuẩn bị vận hành tại Việt Nam
- Thưa bác sĩ, mô hình phẫu thuật robot từ xa vừa thử nghiệm thành công tại Nhật Bản được gọi tên chính xác là gì, và nền tảng hạ tầng cốt lõi để vận hành kĩ thuật này đòi hỏi những gì?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Thuật ngữ chuyên môn gọi mô hình này là Telesurgery (phẫu thuật từ xa). Về bản chất, việc điều khiển một con robot ở khoảng cách vài chục km hay thậm chí hàng nghìn km không bị giới hạn bởi địa lí, mà phụ thuộc hoàn toàn vào hạ tầng viễn thông và công nghệ thông tin.
Cốt lõi của phẫu thuật từ xa nằm ở đường truyền dữ liệu băng thông rộng tốc độ cao, hệ thống mạng kết nối ổn định (như mạng cáp quang chuyên dụng hay 5G/6G) và khả năng tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) cùng các hệ thống xử lí tín hiệu tiên tiến trên robot phẫu thuật. Khi tốc độ truyền tải dữ liệu đạt chuẩn và hạ tầng thông tin đáp ứng tốt, việc điều khiển robot thực hiện thao tác phẫu thuật từ xa hoàn toàn có thể triển khai thành công.
- Trong các thao tác tinh xảo như bóc tách mạch máu hay mô tạng, độ trễ tín hiệu là yếu tố sống còn. Liệu độ trễ truyền tải có ảnh hưởng tiêu cực đến độ chính xác và an toàn cho bệnh nhân không?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Dưới góc độ chuyên môn của người trực tiếp vận hành phẫu thuật robot, độ trễ hay độ lắc tín hiệu trong các thử nghiệm hiện nay thực ra không quá lớn đến mức gây nguy hiểm hoặc cản trở thao tác phẫu thuật.
Với sự phát triển của công nghệ truyền dẫn hiện đại, mức độ trễ đã được tối ưu hóa đến từng mm giây, giúp bác sĩ điều khiển quan sát hình ảnh và thực hiện động tác bóc tách gần như cùng lúc thực tế. Do đó, yếu tố độ trễ không phải là trở ngại quá lớn đối với các thao tác kĩ thuật tinh xảo trên mô tạng hay mạch máu.
Một ca phẫu thuật robot không đơn thuần chỉ có bác sĩ ngồi bàn điều khiển. Để vận hành được, bệnh viện tiếp nhận bắt buộc phải có một ê kíp đồng bộ tại chỗ: từ bác sĩ phụ mổ, bác sĩ gây mê hồi sức, điều dưỡng
phòng mổ đến nhân viên kĩ thuật am hiểu cách bảo trì, vận hành và quản lí robot. Việc đào tạo một ê kíp nhân lực kĩ thuật cao như vậy ở tuyến cơ sở hay vùng xa là điều cực kì khó khăn. Nếu tuyến dưới không có người biết vận hành và ứng phó tại chỗ thì bác sĩ tuyến trên không thể thực hiện mổ từ xa được.TS.BS Nguyễn Tế Kha
- Được biết Bệnh viện Bình Dân đang chuẩn bị đưa hệ thống robot Hinotori vào hoạt động. Liệu các dòng robot phẫu thuật hiện nay tại Việt Nam đã tích hợp sẵn tính năng điều khiển từ xa qua mạng chưa?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Đúng là Bệnh viện Bình Dân đang tiến hành lắp đặt, hoàn thiện thiết lập hệ thống robot Hinotori để đưa vào phục vụ khám chữa bệnh. Tuy nhiên, các hệ thống robot hiện có tại Việt Nam - kể cả dòng Da Vinci trước đây hay Hinotori mới tiếp nhận - chủ yếu được thiết kế và vận hành phục vụ phẫu thuật tại chỗ.
Tính năng phẫu thuật từ xa hiện vẫn đang nằm trong các chương trình thử nghiệm lâm sàng của nhà sản xuất tại chính quốc. Hãng sản xuất cũng như các chuyên gia quốc tế khi huấn luyện chuyển giao công nghệ chưa đặt vấn đề hay hướng dẫn triển khai phẫu thuật từ xa tại Việt Nam ở thời điểm hiện tại.
Điều kiện ở Việt Nam chưa thể triển khai phẫu thuật robot từ xa
- Nhiều ý kiến kì vọng phẫu thuật robot từ xa sẽ giải quyết triệt để bài toán thiếu hụt bác sĩ giỏi tại vùng sâu, vùng xa hoặc tuyến y tế cơ sở. Bác sĩ đánh giá sao về tính khả thi này tại nước ta?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Ý tưởng nối mạng để bác sĩ tuyến trung ương ngồi tại TP.HCM hay Hà Nội phẫu thuật cho bệnh nhân ở tuyến cơ sở là một triển vọng tương lai, nhưng ở thực tế hiện tại của Việt Nam thì chưa thể giải quyết bài toán này.
Một ca phẫu thuật robot không đơn thuần chỉ có bác sĩ ngồi bàn điều khiển. Để vận hành được, bệnh viện tiếp nhận bắt buộc phải có một ê kíp đồng bộ tại chỗ: từ bác sĩ phụ mổ, bác sĩ gây mê hồi sức, điều dưỡng phòng mổ đến nhân viên kĩ thuật am hiểu cách bảo trì, vận hành và quản lí robot. Việc đào tạo một ê kíp nhân lực kĩ thuật cao như vậy ở tuyến cơ sở hay vùng xa là điều cực kì khó khăn. Nếu tuyến dưới không có người biết vận hành và ứng phó tại chỗ thì bác sĩ tuyến trên không thể thực hiện mổ từ xa được.
- Giả sử một ca phẫu thuật robot từ xa xảy ra sự cố y khoa bất ngờ, trách nhiệm pháp lí sẽ thuộc về ai? Việt Nam đã có quy định nào cho vấn đề này chưa?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Đây chính là rào cản lớn nhất ở thời điểm hiện tại. Việt Nam chưa hề có bất kì văn bản quy phạm pháp luật, nguyên tắc hay hành lang pháp lí nào quy định về phẫu thuật từ xa để phân định trách nhiệm giữa bác sĩ điều khiển từ xa và bệnh viện nơi bệnh nhân đang nằm phẫu thuật.
Khi chưa có luật pháp bảo vệ và hướng dẫn, không bác sĩ nào dám mạo hiểm đứng ra thực hiện. Nếu xảy ra rủi ro hay thất bại, ai sẽ đứng ra bảo vệ bệnh nhân và bảo vệ phẫu thuật viên? Khi chưa có quy định pháp lí rõ ràng, việc tự ý áp dụng có thể bị coi là đưa bệnh nhân ra làm thử nghiệm không chuẩn mực. Do đó, điều kiện tiên quyết trước khi nói đến công nghệ là phải xây dựng được hành lang pháp lí vững chắc.
- Bên cạnh pháp lí, các hướng dẫn chuyên môn và quy trình điều trị y khoa quốc tế hiện nay đã công nhận phẫu thuật từ xa như một phương pháp chuẩn mực chưa?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Hoàn toàn chưa. Các hướng dẫn xử trí (guidelines) chuẩn mực của những tổ chức y khoa uy tín hàng đầu thế giới như Hợp hội Niệu khoa Hoa Kỳ (AUA) hay Hiệp hội Niệu khoa Châu Âu (EAU) chỉ quy định cụ thể về phương pháp can thiệp, phạm vi nạo vét hạch hay kĩ thuật cắt bỏ khối u theo từng giai đoạn bệnh lí, chứ chưa hề đưa phẫu thuật từ xa vào quy trình điều trị chuẩn.
Phẫu thuật từ xa thuộc về ứng dụng hạ tầng công nghệ thông tin và truyền tải dữ liệu, không phải là một bản chất bệnh học mới. Khi các hiệp hội y khoa chuyên ngành trên thế giới chưa đưa ra khuyến cáo hay quy trình chuẩn, ngành y tế Việt Nam càng không thể tự ý áp dụng rộng rãi.
Xét về mặt kĩ thuật, chúng ta vẫn đang ở giai đoạn tiến bộ ban đầu. Tại Nhật Bản hay Mỹ, họ đã triển khai hàng nghìn hệ thống robot từ hàng chục năm trước, có những đại sư phụ đã phẫu thuật hàng chục nghìn ca. Bản thân tôi mổ được 1.000 ca đã là số 1 Việt Nam nên so với người ta mình không là gì cả. Trong khi đó ở Việt Nam, phẫu thuật robot mới bắt đầu được 10 năm tại Bệnh viện Bình Dân, còn các bệnh viện lớn khác cũng mới triển khai từ 1 đến 7 năm trở lại đây.
TS.BS Nguyễn Tế Kha
Phẫu thuật robot từ xa chưa phù hợp với Việt Nam
- Tại Nhật Bản, họ đặt mục tiêu thử nghiệm 10 ca phẫu thuật từ xa trên bệnh nhân ung thư đại trực tràng trong vòng 2 năm tới. Các trung tâm phẫu thuật robot lớn ở nước ta có nên đề xuất nghiên cứu lâm sàng tương tự?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Tôi cho rằng chưa nên. Các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Mỹ đã đi trước chúng ta 40 - 50 năm về hạ tầng y tế và công nghệ, nhưng họ cũng mới chỉ dừng lại ở bước thử nghiệm cẩn trọng trên một vài ca bệnh.
Khi thế giới còn đang trong giai đoạn chứng minh tính hiệu quả và an toàn, chúng ta chưa đủ cơ sở dữ liệu lẫn tư cách chuyên môn để khẳng định phương pháp này là tốt hay không tốt. Thay vì vội vã thử nghiệm một kĩ thuật vượt quá năng lực hạ tầng hiện tại, bài học lịch sử như việc ghép tạng tại Việt Nam cho thấy: phải đi từng bước, xây dựng luật ghép tạng, quy định rõ ràng về nguồn cho - nhận để tránh biến tướng, rồi mới triển khai diện rộng.
- So với thế giới, năng lực phẫu thuật robot tại Việt Nam đang nằm ở vị trí nào và chúng ta cần tập trung vào điều gì trong giai đoạn hiện nay?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Xét về mặt kĩ thuật, chúng ta vẫn đang ở giai đoạn tiến bộ ban đầu. Tại Nhật Bản hay Mỹ, họ đã triển khai hàng nghìn hệ thống robot từ hàng chục năm trước, có những đại sư phụ đã phẫu thuật hàng chục nghìn ca. Bản thân tôi mổ được 1.000 ca đã là số 1 Việt Nam nên so với người ta mình không là gì cả. Trong khi đó ở Việt Nam, phẫu thuật robot mới bắt đầu được 10 năm tại Bệnh viện Bình Dân, còn các bệnh viện lớn khác cũng mới triển khai từ 1 đến 7 năm trở lại đây.
Dư địa phát triển phẫu thuật robot tại chỗ của Việt Nam còn rất lớn. Việc cần làm hiện nay là tập trung làm thật tốt, nâng cao trình độ phẫu thuật robot tại chỗ. Khi thế giới chứng minh được tính an toàn, hiệu quả vượt trội của phẫu thuật từ xa và hoàn thiện công nghệ, lúc đó chúng ta bắt tay vào tiếp thu và ứng dụng cũng chưa muộn.
- Ngoài yếu tố khoảng cách địa lí ngắn, lí do vì sao phẫu thuật từ xa lại bị đánh giá là chưa thực sự phù hợp và hiệu quả với điều kiện thực tế của Việt Nam?
- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Thứ nhất, khoảng cách địa lí ở nước ta không quá lớn như Mỹ, Trung Quốc hay Ấn Độ. Từ Nam ra Bắc di chuyển máy bay chỉ mất hơn 1 giờ, việc chuyển bệnh nhân về các trung tâm lớn vừa dễ dàng hơn, vừa đảm bảo trọn vẹn khâu hồi sức và chăm sóc hậu phẫu.
Thứ hai, sự phát triển y tế giữa các vùng miền và giữa các tuyến bệnh viện ở Việt Nam chưa đồng đều. Để kết nối hai bệnh viện phẫu thuật từ xa, các bệnh viện tuyến tỉnh tối thiểu phải mổ robot thành thạo các ca bệnh mức độ trung bình. Tuy nhiên, hiện nay nhiều vùng như Đồng bằng Sông Cửu Long hay miền Trung chưa được trang bị robot phẫu thuật. Trình độ chuyên môn và trang thiết bị chênh lệch quá lớn khiến việc kết nối phẫu thuật từ xa trở nên xa rời thực tế.
Tóm lại, phát triển chuyên sâu phẫu thuật robot tại chỗ, đồng thời từng bước nâng cấp hạ tầng thiết bị và năng lực cho y tế tuyến tỉnh mới là hướng đi thiết thực và hiệu quả nhất cho Việt Nam hiện nay.
- Xin cảm ơn TS.BS Nguyễn Tế Kha về những chia sẻ thẳng thắn và rất thiết thực này!
