Phim AI ngày càng nhiều, mỹ học điện ảnh có nguy cơ bị bỏ quên
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi toàn bộ quy trình sản xuất phim, thúc đẩy sự bùng nổ của phim AI và mở ra khả năng sáng tạo chưa từng có.
Tuy nhiên, khi hơn 95% phim ngắn ra mắt tại Trung Quốc trong quý I/2026 có sự tham gia của AI, chỉ 0,48% tác phẩm đạt hơn 100 triệu lượt xem, ngành điện ảnh đang đối mặt với nghịch lí: năng lực sản xuất tăng vọt nhưng chất lượng nghệ thuật chưa theo kịp.
AI không thể thay thế tư duy nghệ thuật của con người
Sự phát triển nhanh chóng của AI tạo sinh đang khiến ngành công nghiệp điện ảnh đứng trước một bước ngoặt. Từ xây dựng kịch bản, thiết kế nhân vật, tạo bối cảnh đến hậu kỳ và sản xuất hình ảnh, công nghệ có thể tham gia gần như toàn bộ quy trình làm phim. Đặc biệt, sự bùng nổ của phim ngắn (micro-drama) do AI hỗ trợ đang làm thay đổi quy mô và tốc độ sản xuất nội dung.
Tuy nhiên, liệu mỹ học điện ảnh có bị lu mờ khi hoạt động sáng tạo ngày càng phụ thuộc vào thuật toán.
Vấn đề này được đưa ra thảo luận tại Hội nghị thường niên Mỹ học Điện ảnh Trung Quốc 2026, tổ chức ngày 4/11 tại Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc. Các chuyên gia, học giả và đại diện ngành công nghiệp điện ảnh đã cùng trao đổi về mối quan hệ giữa công nghệ, thẩm mỹ và bản sắc văn hóa trong thời đại AI, đồng thời tìm kiếm phương thức thể hiện sáng tạo những giá trị truyền thống Trung Hoa bằng công nghệ mới.
Tại hội nghị, ông Trọng Trình Tường, thành viên Viện Văn sử Trung ương Trung Quốc, nguyên Phó Chủ tịch Liên đoàn Văn học Nghệ thuật Trung Quốc, nhấn mạnh rằng AI không nên được xem như một thời đại độc lập, mà chỉ là một mắt xích trong tiến trình phát triển của thời đại công nghệ mới.
Theo ông, nguyên tắc quan trọng nhất là công nghệ phải phục vụ nghệ thuật, chứ không thể đảo ngược mối quan hệ này.
Đề cập đến tư tưởng mỹ học điện ảnh của người thầy Chung Điểm Phi, ông nhắc lại hai quan điểm từng được đưa ra từ nhiều thập niên trước: mối liên hệ giữa điện ảnh và khán giả là nền tảng cốt lõi, đồng thời điện ảnh cần thoát khỏi sự lệ thuộc vào sân khấu kịch.
Theo ông, những luận điểm này đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Mỹ học điện ảnh không lỗi thời trước sự xuất hiện của AI, nhưng cần tiếp tục phát triển thông qua thực tiễn sáng tạo mới.
Ông cũng cho rằng dữ liệu phòng vé và thuật toán đề xuất là những yếu tố đáng nghiên cứu, nhưng không thể trở thành thước đo duy nhất để đánh giá nghệ thuật. AI có thể tạo ra hàng loạt hình ảnh đẹp mắt, song không thể thay thế khả năng thấu hiểu hoàn cảnh nhân vật, cảm nhận đời sống và phản ánh những trải nghiệm chân thực của con người.
Đây là ranh giới quan trọng giữa năng lực tạo nội dung của máy móc và tư duy sáng tạo của nghệ sĩ. Một bộ phim không chỉ được đánh giá bằng chất lượng hình ảnh hay mức độ hoàn thiện kĩ thuật, mà còn bởi câu chuyện, cảm xúc và những giá trị nhân văn mà tác phẩm truyền tải.
Sản lượng phim AI bùng nổ, chất lượng trở thành bài toán lớn
Nghịch lí giữa năng lực sản xuất và chất lượng nội dung đang thể hiện rõ nhất ở thị trường phim ngắn Trung Quốc. Theo số liệu được công bố tại hội nghị, trong quý I/2026, toàn ngành đã đưa ra thị trường khoảng 128.000 phim ngắn, trong đó các tác phẩm có sử dụng AI chiếm hơn 95%. Tuy nhiên, tỷ lệ phim đạt hơn 100 triệu lượt xem chỉ ở mức 0,48%.
Những con số này cho thấy AI đã giúp giảm đáng kể rào cản sản xuất nội dung, nhưng không đồng nghĩa với việc tạo ra nhiều tác phẩm có sức hấp dẫn tương ứng. Khi công nghệ cho phép sản xuất hàng loạt phim với tốc độ cao, thị trường lại phải đối mặt với tình trạng nội dung tương đồng, thiếu dấu ấn sáng tạo và khó giữ chân khán giả.
Biên kịch Trương Kha lấy tác phẩm gây tiếng vang mang tên ENEMY làm ví dụ để phân tích vai trò thực sự của AI trong sáng tạo. Theo ông, giá trị của công nghệ không nằm ở việc tạo ra kỳ tích về sản lượng, mà ở sự xuất hiện của những "nhà sáng tạo siêu cấp" (super creators).
Đây là những người có đủ năng lực thẩm mỹ và khả năng đánh giá nghệ thuật để kiểm soát toàn bộ quá trình sáng tạo, từ ý tưởng ban đầu đến sản phẩm hoàn chỉnh. AI cung cấp điều kiện kĩ thuật để họ hiện thực hóa cách biểu đạt cá nhân xuyên suốt các công đoạn sản xuất, thay vì thay thế tư duy của người sáng tạo.
Cách tiếp cận này cho thấy lợi thế cạnh tranh trong ngành điện ảnh tương lai có thể không thuộc về những đơn vị sản xuất được nhiều nội dung nhất, mà thuộc về những người biết sử dụng công nghệ để tạo ra tác phẩm có bản sắc riêng.
Trong khi đó, Giáo sư Tác Á Bân thuộc Đại học Truyền thông Trung Quốc đưa ra hai khái niệm đáng chú ý: "sự lan tỏa của mỹ học" và "sự hội tụ của chia sẻ".
Theo ông, AI đang thúc đẩy các giá trị mỹ học điện ảnh lan tỏa sang những định dạng nội dung khác như video ngắn và phim ngắn. Những kĩ thuật kể chuyện, ngôn ngữ hình ảnh và cách xây dựng cảm xúc vốn gắn với điện ảnh giờ đây có thể xuất hiện trên nhiều nền tảng.
Tuy nhiên, công chúng vẫn cần điện ảnh thực hiện chức năng tập hợp và củng cố những chuẩn mực thẩm mỹ chung. Nói cách khác, khi nội dung ngày càng phân tán trên các nền tảng, điện ảnh vẫn có vai trò tạo ra những trải nghiệm nghệ thuật có chiều sâu và khả năng kết nối cộng đồng.
Các báo cáo ngành được đề cập tại hội nghị cũng cho thấy tình trạng nội dung sản xuất hàng loạt, thiếu khác biệt đã khiến khán giả mệt mỏi. Mô hình chạy theo số lượng đang dần đi đến giới hạn, buộc doanh nghiệp phải chuyển hướng sang nâng cao chất lượng và hiệu quả sản xuất.
Đưa văn hóa truyền thống vào AI, không chỉ dừng ở những hình ảnh đẹp
Bên cạnh câu chuyện chất lượng, việc giữ gìn bản sắc văn hóa trong quá trình ứng dụng AI cũng trở thành chủ đề trọng tâm tại hội nghị. Địa điểm tổ chức là Đôn Hoàng, nơi giao thoa giữa các nền văn minh phương Đông và phương Tây, mang ý nghĩa đặc biệt trong cuộc thảo luận về khả năng chuyển hóa di sản truyền thống thành ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.
Ông Chu Hạ, nghiên cứu viên Trung tâm Nghiên cứu Nghệ thuật Điện ảnh Trung Quốc, cho biết phim về Đôn Hoàng đã trải qua hơn 40 năm phát triển. Hiện nay, AI bắt đầu tham gia vào toàn bộ chuỗi sáng tạo, từ xây dựng ý tưởng đến sản xuất và hoàn thiện tác phẩm.
Các dự án như phim AI Tơ lụa hoa vũ - Sự ra đời (Silk Road Flower Rain: The Birth) đánh dấu bước chuyển của các tài sản văn hóa – du lịch tại Cam Túc sang giai đoạn ứng dụng AI trên phạm vi toàn diện.
Một lợi thế quan trọng của Đôn Hoàng là nguồn dữ liệu di sản đã được số hóa với quy mô lớn. Dự án "Đôn Hoàng số" của Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng đã hoàn thành việc thu thập dữ liệu kĩ thuật số độ phân giải cao tại hơn 100 hang động, hình thành kho dữ liệu vượt 600TB.
Nguồn tài nguyên này không chỉ phục vụ công tác bảo tồn mà còn tạo nền tảng dữ liệu văn hóa có độ tin cậy cao cho quá trình huấn luyện các mô hình AI.
Tuy nhiên, có dữ liệu lớn chưa đồng nghĩa với việc AI có thể tái hiện đúng chiều sâu văn hóa. Phó Giáo sư Nguyễn Thanh thuộc Đại học Lan Châu chỉ ra rằng các sản phẩm sáng tạo bằng AI tạo sinh hiện vẫn phổ biến tình trạng đồng nhất về hình ảnh và cách thể hiện.
Theo ông, việc chuyển hóa văn hóa Đôn Hoàng vào tác phẩm mới không thể chỉ dừng lại ở việc ghép những hình ảnh quen thuộc như Phi Thiên hay tranh bích họa vào sản phẩm do AI tạo ra. Điều quan trọng hơn là phải khai thác những cấu trúc sâu bên trong di sản, chẳng hạn logic tổ chức không gian, cách sử dụng màu sắc và phương thức kể chuyện bằng hình ảnh.
Những yếu tố này cần được chuyển hóa thành một "tổng phổ thị giác" mà AI có thể hiểu và vận dụng trong quá trình sáng tạo. Đây là cách tiếp cận giúp công nghệ không chỉ sao chép bề mặt của di sản mà còn có khả năng tiếp nhận những nguyên tắc thẩm mỹ làm nên bản sắc của nền văn hóa đó.
Các chuyên gia tại hội nghị thống nhất rằng việc tái cấu trúc mỹ học điện ảnh Trung Quốc trong thời đại AI, về bản chất, là quá trình bảo vệ bản sắc văn hóa trước làn sóng công nghệ.
Trong thời gian tới, ngành điện ảnh cần xây dựng hệ thống đánh giá tổng hợp, cân bằng giữa khả năng diễn giải văn hóa, tính sáng tạo nghe nhìn và các giới hạn đạo đức. Đồng thời, cần đào tạo đội ngũ sáng tạo vừa có năng lực công nghệ vừa có nền tảng nhân văn và hiểu biết văn hóa sâu sắc.