Phim Việt đi tìm công thức từ Hàn Quốc?
Từ các dự án hợp tác với Hàn Quốc, phim Việt đứng trước bài toán Việt hóa kịch bản và giữ bản sắc kể chuyện riêng.
Đạo diễn Luk Vân vừa công bố hai dự án điện ảnh hợp tác với Hàn Quốc, gồm The famous one (Kẻ nổi tiếng) và Dad for rent (Cho thuê cha). Trong đó, Cho thuê cha là dự án remake từ phim Hàn ra mắt năm 2014, từng được chuyển thể ở một số thị trường.
Thông tin này không quá bất ngờ. Hàn Quốc đã trở thành một nguồn tham chiếu quen thuộc với nhà sản xuất Việt. Từ phim truyền hình, phim điện ảnh đến chương trình giải trí, mô hình Hàn Quốc thường được nhìn như một công thức có sẵn: kịch bản đã qua kiểm chứng, cấu trúc sản xuất chặt, câu chuyện đủ gần với khán giả châu Á và có khả năng thương mại.
Vấn đề không nằm ở việc phim Việt có hợp tác với Hàn Quốc hay không. Việc học từ một nền công nghiệp điện ảnh phát triển hơn là điều bình thường. Nhưng học đến đâu, Việt hóa ra sao và liệu nhà làm phim Việt có đủ năng lực biến công thức mượn từ bên ngoài thành câu chuyện của chính mình mới là điều cần bàn.
Công thức Hàn Quốc hấp dẫn phim Việt ra sao?
Điểm mạnh của phim Hàn nằm ở khả năng kể những câu chuyện phổ quát bằng cảm xúc gần gũi: gia đình, thanh xuân, tình yêu, thân phận, trả thù, khoảng cách giàu nghèo, áp lực thành công. Những chất liệu đó không xa lạ với khán giả Việt. Một người cha vụng về, một nhóm bạn thời trẻ, một gia đình tan vỡ, một nghệ sĩ bị cuốn vào hào quang và bí mật showbiz đều có thể tìm được điểm chạm trong đời sống Việt Nam.
Vì thế, kịch bản Hàn thường được xem là “vừa tay” với thị trường Việt hơn nhiều nguồn kịch bản phương Tây. Các bản remake thành công trước đây đã cho thấy điều đó. Em là bà nội của anh, Tháng năm rực rỡ, Anh trai yêu quái hay một số phim làm lại từ kịch bản nước ngoài đều chứng minh rằng remake không đồng nghĩa với dễ dãi. Khi được Việt hóa kỹ, đặt nhân vật vào đúng bối cảnh văn hóa, dùng ngôn ngữ đời sống và chọn diễn viên phù hợp, phim remake có thể trở thành một tác phẩm độc lập.
Nhưng thành công của vài trường hợp không bảo đảm mọi bản làm lại đều an toàn. Remake là một con dao hai lưỡi. Kịch bản gốc càng nổi tiếng, áp lực so sánh càng lớn. Kịch bản gốc càng chặt, không gian sáng tạo càng hẹp. Nếu chỉ bê cấu trúc, giữ lại tình tiết rồi thay tên nhân vật, bộ phim rất dễ mất tự nhiên.
Khán giả Việt có thể không xem bản Hàn, nhưng họ nhận ra rất nhanh một câu thoại không thuộc về đời sống Việt, một tình huống gia đình không giống cách người Việt cư xử, hoặc một cách giải quyết xung đột quá xa lạ với văn hóa địa phương.
Việt hóa không phải thay áo cho nhân vật
Sai lầm thường gặp của phim remake là hiểu Việt hóa như một lớp trang trí. Đổi tên nhân vật, đổi địa danh, cho nhân vật ăn món Việt, nói vài câu thoại đời thường chưa đủ làm nên một bản Việt hóa. Văn hóa nằm sâu hơn trong quan hệ gia đình, vị trí của cha mẹ, cách con cái phản ứng, sự im lặng trong một bữa cơm, cách người Việt giữ thể diện, cách hàng xóm nhìn vào một biến cố.
Nếu Cho thuê cha được làm lại tại Việt Nam, bài toán không chỉ là giữ ý tưởng “người cha được đem cho thuê”. Với một xã hội Á Đông như Việt Nam, hình ảnh người cha gắn với uy quyền, trách nhiệm, sĩ diện và nhiều tổn thương không nói ra. Một người cha thất bại có thể tạo tiếng cười, nhưng tiếng cười đó phải đi kèm sự hiểu biết về gia đình Việt.
Nếu xử lý hời hợt, câu chuyện dễ thành hài tình huống. Nếu đào sâu đúng mức, đây có thể là một phim gia đình chạm tới những đổ vỡ rất thật: người đàn ông mất vai trò trong nhà, đứa trẻ thiếu điểm tựa, người vợ gồng gánh, một gia đình tưởng còn nguyên nhưng bên trong đã rạn.
Dự án Kẻ nổi tiếng cũng cho thấy hướng hợp tác khác: dùng kinh nghiệm phát triển nội dung theo hướng quốc tế để kể câu chuyện về showbiz. Đề tài một nữ nghệ sĩ qua đời bí ẩn, 10 năm sau người em đi tìm sự thật và lần ra các bí mật liên quan đến 12 nghệ sĩ có chất liệu để làm phim giật gân, tâm lý, điều tra. Nhưng đề tài này cũng dễ rơi vào bề mặt nếu chỉ khai thác hào quang showbiz, scandal và bí mật đời tư.
Khán giả Việt không còn dễ tính
Trong khoảng 10 năm trở lại đây, khán giả Việt đã xem quá nhiều phim Hàn, phim Thái, phim Nhật, phim Âu Mỹ trên các nền tảng trực tuyến. Họ quen với cấu trúc kể chuyện nhanh, diễn xuất tự nhiên, hình ảnh chỉn chu và những cú chuyển cảm xúc được tính toán kỹ. Khi bước vào rạp xem phim Việt, họ không còn chấp nhận lý do “phim nhà làm” để bỏ qua kịch bản yếu, thoại giả hoặc nhân vật thiếu động cơ.
Điều này khiến phim Việt chịu áp lực lớn hơn, nhưng cũng buộc thị trường phải trưởng thành. Hợp tác với Hàn Quốc có thể đem lại lợi thế về quy trình, kỹ thuật, kinh nghiệm phát triển dự án. Nhưng không nền điện ảnh nào có thể lớn lên nếu chỉ dựa vào công thức nhập khẩu. Công thức giúp nhà sản xuất giảm rủi ro, không thay thế được tư duy sáng tạo.
Một bản remake tốt phải hiểu vì sao bản gốc thành công, hiểu khán giả Việt đang sống trong bối cảnh nào và có diễn viên đủ sức làm nhân vật có đời sống riêng. Một câu chuyện gia đình ở Seoul không thể đi thẳng vào TP.HCM hay Hà Nội nếu không được viết lại bằng kinh nghiệm xã hội Việt Nam.
Học nghề, không nên mượn vỏ
Điện ảnh Việt cần hợp tác quốc tế. Hàn Quốc là đối tác gần về văn hóa, mạnh về công nghiệp và có nhiều bài học thực tế cho Việt Nam. Nhưng học nghề khác với mượn vỏ. Học nghề là phát triển kịch bản đến nơi đến chốn, bảo vệ chất lượng trước khi bấm máy, tổ chức trường quay, làm hậu kỳ, xây dựng diễn viên mới và đọc thị trường.
Mượn vỏ là lấy một mô hình từng thành công, gắn tên Việt vào, thêm vài yếu tố bản địa rồi kỳ vọng khán giả sẽ mua vé vì câu chuyện đã được kiểm chứng ở nơi khác.
Hai dự án mới của Luk Vân mới ở giai đoạn công bố, còn quá sớm để kết luận chất lượng. Nhưng sự xuất hiện của chúng nhắc lại một vấn đề không mới mà vẫn còn nguyên tính thời sự: Phim Việt có thể đi tìm công thức từ Hàn Quốc, nhưng sau cùng phải trả lời bằng chính đời sống Việt Nam trên màn ảnh.
