TP.HCM: 'Mỗi người dân là 'lá chắn' ứng phó bệnh Chikungunya'
Sở Y tế TP.HCM kêu gọi người dân cùng nâng cao ý thức phòng bệnh sốt xuất huyết và bệnh Chikungunya.
Sẵn sàng ứng phó mọi tình huống
Trước tình hình một số quốc gia châu Á, nhất là Trung Quốc - quốc gia giáp Việt Nam có số ca mắc Chikungunya gia tăng, chiều 10.8 Sở Y tế TP.HCM cho biết, tuy thời gian gần đây TP.HCM chưa ghi nhận ca bệnh Chikungunya (và ca bệnh do vi rút Zika) nào, nhưng nguy cơ xuất hiện những bệnh này tại thành phố hoàn toàn có thể xảy ra.
Ngành y tế TP vẫn duy trì hệ thống giám sát dịch bệnh để sẵn sàng chủ động ứng phó với mọi tình huống.
Sở Y tế nhấn mạnh việc chủ động phòng bệnh luôn là cần thiết, trong đó mỗi người dân chính là “lá chắn” đầu tiên và hiệu quả nhất trong việc phòng ngừa bệnh tật. Bảo vệ bản thân cũng chính là bảo vệ cộng đồng.
Do hiện nay bệnh Chikungunya chưa có vắc xin và thuốc điều trị đặc hiệu, Sở Y tế cho biết biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất là phòng tránh muỗi đốt và diệt lăng quăng.
Sở Y tế khuyến cáo người dân ngủ mùng, mặc quần áo dài tay, sử dụng kem chống muỗi, đặc biệt vào ban ngày; loại bỏ các vật dụng chứa nước đọng - nơi muỗi sinh sản, như chai lọ, lốp xe cũ, máng nước, lu khạp...; thay nước bình hoa, chậu cảnh ít nhất 1 lần/tuần; đậy kín các dụng cụ chứa nước; phối hợp với chính quyền và ngành y tế trong việc diệt lăng quăng, phun thuốc diệt muỗi.
Khi có biểu hiện sốt, đau khớp, phát ban… sau khi trở về từ vùng có dịch, hoặc nghi ngờ mắc bệnh, cần đến ngay cơ sở y tế để được khám và điều trị kịp thời.
Ngoài ra, trong bối cảnh dịch sốt xuất huyết đang gia tăng, Sở Y tế TP.HCM kêu gọi người dân cùng nâng cao ý thức thực hiện hiệu quả việc phòng bệnh sốt xuất huyết và bệnh do Chikungunya, với phương châm “không có lăng quăng - không có muỗi - không có bệnh sốt xuất huyết và không có bệnh Chikungunya”.
Bệnh Chikungunya đã có tại Việt Nam
Theo Sở Y tế TP.HCM, bệnh Chikungunya đã được ghi nhận tại Việt Nam từ lâu qua kết quả công bố của một số nghiên cứu dịch tễ học phân tử và huyết thanh học.
Cụ thể, từ tháng 10.2010 đến tháng 12.2014, Đơn vị nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) phối hợp Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TP.HCM tiến hành nghiên cứu sốt cấp tính ở trẻ từ 1 đến 15 tuổi tại 7 bệnh viện thuộc các tỉnh khu vực phía nam. Tổng cộng có 8.105 trẻ được thu thập mẫu máu sớm trong vòng 72 giờ (3 ngày) tính từ khi bắt đầu sốt để tiến hành xét nghiệm PCR tìm vi rút Dengue (sốt xuất huyết), vi rút Chikungunya và vi rút Zika.
Kết quả cho thấy, trong tổng số trẻ có 2.203 ca sốt xuất huyết Dengue (27%), chỉ ghi nhận có 4 ca nhiễm Chikungunya và 2 ca nhiễm Zika.
Kết quả phân tích di truyền 4 chủng Chikungunya đều thuộc dòng gây dịch tại khu vực Ấn Độ Dương, thuộc kiểu gen Đông/Trung/Nam/Châu Phi (ECSA), tương đồng với chủng phát hiện tại Campuchia từ năm 2011.
Tiếp nối nghiên cứu trên, một điều tra huyết thanh học đã tiến hành năm 2015 của OUCRU và BVBNĐ từ ngân hàng huyết thanh trên 546 mẫu huyết thanh (được chọn đại diện cho các nhóm tuổi) thu thập từ 4 tỉnh thành (An Giang , TP.HCM, Đắk Lắk, Huế). Kết quả ghi nhận tại An Giang và TP.HCM có 10% mẫu có kháng thể kháng Chikungunya (nghĩa là đã từng bị nhiễm bệnh); trong khi tỷ lệ này ở Đắk Lắk là 7,97% và ở Huế là 3,72%. Nghiên cứu cũng ghi nhận nhóm có kháng thể đều trên 30 tuổi.
Do đó sự lây truyền Chikungunya tại các địa điểm nghiên cứu đã từng xảy ra khoảng 30 năm trước đó (khoảng thập niên 1980) với mức độ lây trong dân số thấp, chỉ khoảng 2 - 4% dân số bị nhiễm bệnh hằng năm tại TP.HCM, An Giang và Huế, và chỉ 1% tại Đắk Lắk. Tại thời điểm khảo sát (năm 2015) không tìm thấy bằng chứng đang có sự lan truyền bệnh xảy ra.
Từ năm 2017 đến 2019, Viện Vệ sinh dịch tễ trung ương và Viện Pasteur TP.HCM phối hợp với Đại học Nagasaki (Nhật Bản) thực hiện nghiên cứu dịch tễ học phân tử, và huyết thanh của bệnh Chikungunya trên 31 tỉnh thành tại Việt Nam với 1.063 mẫu huyết thanh.
Kết quả cho thấy 46,4% mẫu có kháng thể kháng vi rút Chikungunya (bằng chứng đã từng nhiễm vi rút này) và 27,7% mẫu có kết quả PCR dương tính (bằng chứng đang nhiễm vi rút). Nhóm nghiên cứu đã tiến hành giải trình tự bộ gen của những mẫu xét nghiệm PCR dương tính, và ghi nhận thuộc kiểu gen ECSA. Do đó có thể nhận định vi rút Chikungunya là bệnh đã có ở Việt Nam với tỷ lệ đáng kể, cần một chương trình giám sát hằng năm để hiểu tác động của bệnh này
Ngoài những nghiên cứu khoa học như trên, hoạt động giám sát trọng điểm cũng được ngành y tế TP.HCM triển khai trong suốt nhiều năm qua nhằm theo dõi sự lưu hành của các tác nhân gây bệnh.
Cụ thể sau đợt bùng phát bệnh trên thế giới do vi rút Zika vào cuối năm 2016, Trung tâm Y tế dự phòng TP.HCM (nay là Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM - HCDC) vẫn duy trì các điểm giám sát bệnh do vi rút Zika (và cả do vi rút Chikungunya). Kết quả giám sát hoàn toàn chưa ghi nhận ca bệnh mới nào trên địa bàn TP (tính đến thời điểm hiện tại).
Mới đây, từ tháng 5.2025, Viện Pasteur TP.HCM đã triển khai giám sát trọng điểm vi rút Chikungunya - Zika - Dengue tại một số tỉnh thành khu vực phía nam như TP.HCM, Tây Ninh, Kiên Giang (trước kia). Kết quả đến nay, viện vẫn chưa ghi nhận ca Chikungunya và Zika nào từ các điểm giám sát này.
Bệnh Chikungunya là gì?
Các chuyên gia y tế cho biết bệnh Chikungunya là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Chikungunya gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi vằn (Aedes aegypti và Aedes albopictus), cùng loại muỗi gây bệnh sốt xuất huyết Dengue và bệnh do vi rút Zika.
Bệnh phát hiện lần đầu tiên trên thế giới vào năm 1952 tại Tanzania, châu Phi. Bệnh thường bùng phát thành dịch tại các khu vực có khí hậu nhiệt đới và điều kiện môi trường thuận lợi cho muỗi sinh sôi, ban đầu chủ yếu giới hạn ở châu Phi và châu Á.
Trong những thập niên gần đây, bệnh đã lan rộng đến hơn 110 quốc gia và vùng lãnh thổ trên khắp thế giới. Từ đầu năm 2025, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho biết mọi châu lục, kể cả châu Âu, đều đã ghi nhận ca bệnh Chikungunya.
Muỗi cái Aedes bị nhiễm vi rút khi hút máu người đang bị bệnh, sau đó sẽ truyền mầm bệnh sang người lành khi đốt. Người nhiễm bệnh sau khi bị muỗi đốt sẽ trải qua thời gian ủ bệnh từ 3 đến 7 ngày, sau đó khởi phát với các triệu chứng như sốt cao đột ngột, đau khớp dữ dội (nhất là ở tay và chân), phát ban, đau cơ, nhức đầu và mệt mỏi.
Bệnh đa phần là lành tính và tự khỏi sau vài ngày đến vài tuần. Tuy nhiên, đau khớp có thể kéo dài hàng tháng hoặc thậm chí hàng năm ở một số ít người.
Rất ít trường hợp tử vong do Chikungunya, thường chỉ gặp ở những người có hệ miễn dịch yếu như trẻ sơ sinh, người cao tuổi, hoặc người có bệnh lý nền. Bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, chưa có vắc xin phòng.