AI mở ra cơ hội học tập cho học sinh vùng sâu vùng xa
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào giáo dục giúp học sinh vùng sâu vùng xa tiếp cận lộ trình học tập phù hợp năng lực, vượt hạn chế hạ tầng, tạo cơ hội học tập công bằng và chất lượng hơn.
Cùng với xu hướng chuyển đổi số quốc gia, AI đã bắt đầu được đưa vào giáo dục Việt Nam. Không chỉ ở các thành phố lớn, một số trường học vùng sâu vùng xa cũng đang thí điểm áp dụng AI nhằm xây dựng mô hình học tập cá nhân hóa. Dù còn đối diện nhiều khó khăn về hạ tầng và nguồn lực, kết quả bước đầu cho thấy công nghệ có thể trở thành chìa khóa để thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa các vùng miền.
Tại Trường PTDTBT Tiểu học và THCS Nậm Nhừ (tỉnh Điện Biên), giáo viên đã thử nghiệm sử dụng công cụ AI để soạn giáo án, thiết kế bài tập và tạo tư liệu trực quan.
Với những học sinh vốn chỉ quen lối học nghe giảng truyền thống, việc có thêm hình ảnh, video minh họa giúp việc tiếp thu kiến thức dễ dàng hơn. Tuy nhiên, cơ sở vật chất hạn chế khiến nhiều em chưa có thiết bị cá nhân, Internet chập chờn, khiến việc triển khai chưa thể đồng bộ.
Trường Tiểu học và THCS Hang Kia A (Hòa Bình cũ nay là Phú Thọ), nơi có tới 98,7% học sinh là đồng bào dân tộc thiểu số. Nhà trường đã ứng dụng AI trong việc gợi ý nội dung bài giảng và soạn câu hỏi luyện tập, góp phần giảm khó khăn về ngôn ngữ cho học sinh. Việc cá nhân hóa nội dung học tập dựa trên dữ liệu giúp giáo viên có thêm công cụ hỗ trợ, song điều kiện về thiết bị và đào tạo vẫn là trở ngại.
Song song với các thí điểm ở cấp trường, nhiều tỉnh miền núi đã chủ động phổ cập kiến thức AI cho đội ngũ giáo viên. Chẳng hạn, chương trình tập huấn của tổ chức FUNEDU phối hợp với các sở giáo dục đã đào tạo hơn 4.500 giáo viên, cán bộ tại 17 tỉnh, trong đó có nhiều địa phương vùng khó khăn.
Mục tiêu là giúp giáo viên hiểu rõ cách sử dụng AI trong soạn giáo án, tạo ngân hàng câu hỏi và quản lý công việc hành chính. Đây là nền tảng quan trọng để triển khai rộng rãi mô hình học tập cá nhân hóa trong tương lai.
Các chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục và công nghệ cũng nhìn nhận AI có tiềm năng thay đổi cách thức học tập. Giáo sư Hồ Tú Bảo - Giám đốc phòng thí nghiệm khoa học dữ liệu của Viện Toán cao cấp cho rằng AI có thể cung cấp nền giáo dục cá nhân hóa, giúp học sinh chủ động hơn và đồng thời giảm gánh nặng chuẩn bị cho giáo viên. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh “quan trọng không chỉ là có công cụ, mà phải biết cách làm chủ công cụ”, tức giáo viên cần được đào tạo bài bản để khai thác hiệu quả.
Ở góc độ chính sách, PGS.TS Phạm Quang Thao, Phó chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cho rằng đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết, trong đó AI giúp cá nhân hóa và linh hoạt hơn, nhưng phải đi kèm sự chuẩn bị về chương trình, nội dung.
Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Phạm Ngọc Thưởng thì nhấn mạnh việc “đưa AI vào giáo dục phải nhanh hơn, mạnh mẽ hơn, phù hợp thực tiễn từng vùng”; đồng thời cần thử nghiệm và rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng.
Đại diện quốc tế, bà Tara O'Connell – Trưởng chương trình Giáo dục của UNICEF Việt Nam nhận định AI có thể giúp hệ thống giáo dục trở nên bao trùm hơn và UNICEF cam kết hỗ trợ chiến lược AI trong giáo dục đến năm 2035.
Dù tiềm năng lớn, thực tế triển khai ở vùng sâu vùng xa còn nhiều thách thức. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, đến cuối năm 2024 cả nước còn hơn 3.300 thôn bản chưa có sóng di động băng thông rộng, trong đó hơn 2.100 thôn hoàn toàn chưa được phủ sóng.
Điều này khiến việc học trực tuyến theo cách truyền thống khó khả thi. Nền tảng học tập cá nhân hóa bằng AI nếu muốn phù hợp với vùng khó cần được thiết kế nhẹ, có thể tải trước nội dung để học offline, đồng thời thân thiện với các thiết bị giá rẻ.
Một hướng đi khả thi là kết hợp giữa hỗ trợ hạ tầng, chính sách và xã hội. Nhà nước có thể hỗ trợ cước dữ liệu, phủ sóng Internet, khuyến khích doanh nghiệp phát triển nền tảng chi phí thấp hoặc mã nguồn mở.
Các tổ chức xã hội có thể tài trợ thiết bị đầu cuối như máy tính bảng, điện thoại thông minh và pin năng lượng mặt trời. Trong khi đó, giáo viên cần được tập huấn thường xuyên để không chỉ biết sử dụng công cụ mà còn gắn kết nội dung học tập với điều kiện thực tế của học sinh địa phương.
Nếu được triển khai đồng bộ, nền tảng học tập cá nhân hóa bằng trí tuệ nhân tạo không chỉ giúp học sinh vùng sâu vùng xa tiếp cận tri thức công bằng hơn, mà còn góp phần xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai. Đây là một bước đi chiến lược, vừa công nghệ vừa xã hội, để đảm bảo mọi trẻ em Việt Nam, dù ở miền núi hay hải đảo, đều có cơ hội phát huy năng lực và khát vọng học tập của mình.
