ĐBSCL và cuộc đua 'Đê tinh - Thủy tinh': Không có hồi kết (?!)
Nhiều đô thị ĐBSCL đang chìm trong ngập lụt lịch sử. Các chuyên gia cảnh báo: Cuộc đua “Đê tinh - Thủy tinh” này sẽ không có hồi kết nếu vùng đồng bằng không sớm trả lại không gian cho nước.
Cuộc đua không hồi kết
Trao đổi với Một Thế Giới, Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia nghiên cứu độc lập về sinh thái ĐBSCL và sông Mekông cho rằng, chuyện ngập lụt ở các trung tâm đô thị vùng này trong thời gian qua là chuyện dễ hiểu. Ngoài Bắc có chuyện "Sơn Tinh, Thủy Tinh" thì ĐBSCL có chuyện “Đê tinh, Thủy Tinh”.
Các tỉnh ĐBSCL trong 30 năm qua đã thi nhau đắp đê bao chống lũ, đê biển cho nước không vào. Mùa nước nổi từ tháng 8 đến tháng mười âm lịch hằng năm, nước thượng nguồn sông Mekong đổ về, triều cường ngoài biển lại vô sông Cửu Long, nếu có mưa to thì các đô thị ĐBSCL như: Cần Thơ, Vĩnh Long, Mỹ Tho, Vị Thanh… lãnh đủ.
Sông Tiền và Sông Hậu nước từ thượng nguồn đổ về, không tràn vào ruộng vườn được thì nước tràn vào đô thị, nhất là gặp triều cường, mưa to, bão chồng bão như thời gian qua. Đó là một thực tế mà muốn sửa cũng không phải dễ. Tình trạng nước dâng cao ở ĐBSCL càng ngày sẽ càng khó khăn hơn trong tình hình biến đổi khí hậu như hiện nay”.
Tại Vĩnh Long, từ ngày 7,8 và 9.10, nước tiếp tục lên cao vượt báo động 3, kết hợp với mưa lớn khiến nhiều tuyến đường ngập sâu. Người dân đô thị phải chật vật chống chọi với con nước triều cường ngập chưa từng thấy và vượt mức lịch sử
Nhiều tuyến đường trong TP.Vĩnh Long bị ngập, “Nước lên nhanh và ngập chưa từng có” - đó là chia sẻ của bà Nguyễn Thị Năm ở phường Long Châu. Tại phường Phước Hậu, phường Thanh Đức.... nước ngập đường sá, nước tràn vào nhà dân khiến sinh hoạt của người dân ảnh hưởng nghiêm trọng.
Ông Nguyễn Minh Trí (phường Phước Hậu, TP.Vĩnh Long) cho rằng: “Tôi sống ở đây gần 30 năm mà chưa thấy năm nào nước cao như năm nay. Con nước tháng 7 âm lịch vừa rồi nước chỉ mấp mé trước cửa nhà; còn con nước lần này đã tràn vào trong nhà, ngập hết từ phòng ngủ đến nhà bếp, toàn nước là nước. Vợ chồng tôi phải thức sớm canh nước. Dù đã chủ động kê đồ đạc trong nhà, nhưng nước dâng lên nhanh và cao quá nhiều vật dụng cũng bị ngập. Trẻ nhỏ đi học cũng cực lắm”.
Tại nhiều nơi ở phường Cái Vồn, tình hình ngập lụt diễn ra phức tạp. Ông Nguyễn Văn Phép (phường Cái Vồn, Vĩnh Long) nhìn nhận: 20 năm nay ở nơi này chưa bao giờ nước dâng cao như đợt ngày 7,8,9 tháng 10 vừa qua.
Theo Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Vĩnh Long, mực nước đỉnh cao nhất tại các trạm trong đợt triều cường này xuất hiện vào ngày 9.10. Trạm Mỹ Thuận ở mức cao hơn báo động 3 là 41cm, trạm Chợ Lách cao hơn mức báo động 3 là 24cm, các trạm còn lại ở mức xấp xỉ đến cao hơn báo động khoảng 10cm.
Tại các đô thị khác như Mỹ Tho, Vị Thanh, Cần Thơ… tình hình càng khó khăn vì nước dâng cao. Tại Cần Thơ tình hình ngập lụt năm nay khá trầm trọng. Nhiều nơi của TP.Cần Thơ ở phường như Bình Thủy, đường Cách Mạng Tháng 8 và một số tuyến đường chưa nâng cấp đô thị ngập lụt làm cho người dân chống chọi vất vả. Nhiều người dân Cần Thơ cho rằng, năm nay là một trong những năm nước cao kỷ lục.
Theo Đài Khí tượng thủy văn (KTVT) Cần Thơ, lúc 18 giờ 30 phút tối 9.10, mực nước tại trạm thủy văn Cần Thơ lên tới 2,25m. Các trạm thủy văn thượng nguồn sông Cửu Long mực nước có xu thế đang lên nhanh. Mực nước cao hơn mức báo động 3 là 0,25m, gây ngập úng cho những vùng trũng ở Cần Thơ.
Ông Phạm Đức Đoàn, Giám đốc Đài KTV TP.Cần Thơ cho rằng, có nhiều nguyên nhân làm cho tình trạng ngập ở các đô thị ĐBSCL thêm trầm trọng, trước tiên là việc bão chồng bão. ĐBSCL không bị ảnh hưởng trực tiếp bão nhưng việc mưa liên tục và triều cường dâng cao cũng là nguyên nhân làm cho nước dâng cao tại các nơi trong vùng. Trạng thái thời tiết, khí hậu chuyển từ trung tính sang La Nina, nó tạo ra mưa nhiều ở thượng nguồn sông Mekong, nước từ thượng nguồn tràn về làm cho nước hạ nguồn dâng cao.
Ngoài ra, hệ thống đê bao khép kín ở ĐBSCL hiện nay làm cho tình trạng ngập lụt các đô thị trong vùng ngày một trầm trọng thêm. Khi nước thượng nguồn đổ về nhiều, gặp triều cường và mưa to vào những ngày nước lên, nước không vào đồng bằng thì nước tràn vào các đô thị. Việc bê tông hóa các đô thị cũng góp phần làm cho các đô thị ĐBSCL bị ngập lụt ngày càng nhiều hơn. Có thể khẳng định, nước năm nay dâng cao trong vùng ĐBSCL có nhiều nguyên nhân như thế.
ĐBSCL cần một chiến lược mang tính tổng thể, thuận theo tự nhiên để thích ứng bền vững
Theo Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, như trên đã giải thích, ĐBSCL đã chính thức bước vào cuộc đua “Đê tinh, Thủy tinh” không có hồi kết. Công trình càng nhiều thì nước sẽ càng dâng cao. Chìa khóa cho vấn đề ngập đô thị lại nằm trong tay ngành nông nghiệp.
Việc quan trọng nhất là trả lại không gian lan tỏa cho nước lũ Mekong từ trên xuống và không gian lan tỏa cho nước thủy triều từ biển lên. Cụ thể là cần giảm canh tác lúa ba vụ trong đê bao khép kín ở vùng Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười, đế lấy nước, tôm cá, phù sa vào đồng ruộng trong mùa lũ.
Thực tế đã cho thấy càng làm lúa ba vụ thì đất đai càng cạn kiệt, người dân càng nghèo thêm. Còn từ hướng biển lên, cần giảm bớt các vùng ngọt hóa ven biển, giảm bớt đê cống, trả lại chế độ nước ngọt-lợ luân phiên cho vùng này theo đúng tinh thần Quy hoạch tích hợp ĐBSCL đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 287/QĐ-TTg ngày 28.2.2022. Thực tiễn cũng đã chứng minh hệ thống canh tác mặn ngọt theo mùa ở vùng này mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với đê bao khép kín chống mặn để ngọt hóa quanh năm.
Khi dòng sông có không gian cho nước lan tỏa, thì hai dòng nước từ trên xuống và từ biển lên sẽ hiền hòa hơn, không còn gây ngập nghiêm trọng cho vùng giữa đồng bằng nữa.
