Thực hư việc tên lửa Oreshnik Nga có thể đánh trúng Kyiv chưa đầy 2 phút
Thông tin về việc hệ thống tên lửa đạn đạo Oreshnik của Nga trực chiến tại Belarus với khả năng tấn công thủ đô Kyiv chỉ trong chưa đầy 2 phút, đã nhanh chóng thu hút tranh cãi.
Trên các nền tảng mạng xã hội và một số kênh truyền thông tại Ukraine, đã xuất hiện những kịch bản cho rằng nếu được phóng từ lãnh thổ Belarus, tên lửa này có thể tiếp cận Kyiv trong khoảng 1 phút 51 giây. Những ước tính tương tự cũng được đưa ra đối với các thành phố khác như Lviv, Warsaw của Ba Lan và Vilnius của Litva.
Tuy nhiên, các nhận định trên chủ yếu dựa vào cách tính đơn giản, lấy khoảng cách địa lý chia cho tốc độ tối đa được công bố của tên lửa. Cách tiếp cận này không phản ánh đầy đủ đặc điểm hoạt động của tên lửa đạn đạo, vốn bay theo quỹ đạo phức tạp và chỉ đạt tốc độ cực đại trong một giai đoạn ngắn của hành trình.
Tên lửa không di chuyển như một tia sáng
Con số “1 phút 51 giây” thường được nhắc tới bắt nguồn từ một phép tính đơn giản - lấy khoảng cách đường thẳng từ Belarus tới Kyiv chia cho tốc độ tối đa được cho là của tên lửa, khoảng Mach 10, tương đương 12.300 km/h. Sai sót cốt lõi nằm ở việc giả định tên lửa bay theo đường thẳng và duy trì vận tốc không đổi trong suốt hành trình. Trên thực tế, tên lửa đạn đạo hoạt động theo nguyên lý hoàn toàn khác so với máy bay hoặc tên lửa hành trình bay gần mặt đất.
Khác với các phương tiện bay khí động học thông thường, tên lửa đạn đạo di chuyển theo quỹ đạo hình vòng cung rất lớn, tương tự một đường parabol. Hành trình của nó thường được chia thành ba giai đoạn chính. Thứ nhất là giai đoạn tăng tốc. Trong giai đoạn này, tên lửa xuất phát từ trạng thái đứng yên, động cơ hoạt động để vượt qua trọng lực và lực cản không khí, đồng thời đưa tên lửa lên độ cao cần thiết. Tốc độ trong giai đoạn này tăng dần, nhưng chưa đạt mức tối đa.
Thứ hai là giai đoạn giữa, khi tên lửa bay trong môi trường khí quyển rất loãng hoặc gần như chân không. Đây là giai đoạn tên lửa đạt tốc độ cao nhất, chủ yếu nhờ quán tính sau khi động cơ đã ngừng hoạt động. Tuy nhiên, tốc độ cực đại này chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn. Cuối cùng là giai đoạn tái nhập, khi đầu đạn quay trở lại khí quyển và lao xuống mục tiêu. Trong giai đoạn này, lực ma sát với không khí và các thao tác cơ động có thể làm tốc độ thay đổi, thậm chí giảm so với giai đoạn trước đó.
Do đặc điểm vận hành như vậy, việc sử dụng tốc độ tối đa vốn chỉ đạt được trong một phần rất nhỏ của hành trình - để tính toàn bộ thời gian bay là không chính xác về mặt khoa học. Trên thực tế, thời gian bay của một tên lửa đạn đạo luôn dài hơn đáng kể so với phép tính “khoảng cách đường thẳng chia cho vận tốc”, bởi tên lửa phải bay lên cao theo quỹ đạo vòng cung trước khi lao xuống mục tiêu.
“Vùng mù” tác chiến
Một yếu tố kỹ thuật quan trọng nhưng thường ít được nhắc tới trong các thảo luận phổ thông là tầm bắn tối thiểu của tên lửa đạn đạo. Trên thực tế, mọi hệ thống tên lửa đạn đạo đều tồn tại một khu vực xung quanh bệ phóng mà chúng không thể tấn công hiệu quả. Khu vực này thường được gọi là “vùng mù” hay “vùng chết” tác chiến.
Theo thông tin do Cơ quan An ninh Ukraine công bố tại một cuộc họp báo vào cuối tháng 10.2025, Oreshnik được xếp vào nhóm tên lửa đạn đạo tầm trung, với tầm bắn tối đa khoảng 5.500km. Đáng chú ý hơn, hệ thống này được cho là có tầm bắn tối thiểu khoảng 700km. Điều này có nghĩa là các mục tiêu nằm trong khoảng cách ngắn hơn ngưỡng này sẽ không nằm trong vùng tác chiến hiệu quả của tên lửa.
Yếu tố trên đóng vai trò then chốt khi đánh giá kịch bản phóng Oreshnik từ lãnh thổ Belarus. Khoảng cách đường thẳng từ khu vực phía nam Belarus đến thủ đô Kyiv vào khoảng 660km, và thậm chí còn ngắn hơn tại một số điểm gần biên giới. Khoảng cách này thấp hơn mức tầm bắn tối thiểu được nêu, khiến việc tấn công bằng Oreshnik trong kịch bản này trở nên không khả thi về mặt kỹ thuật. Nếu xét thuần túy trên góc độ kỹ thuật, Kyiv không nằm trong vùng tác chiến hiệu quả của tên lửa Oreshnik nếu hệ thống này được triển khai tại Belarus.
Rào cản công nghệ
Các thế hệ tên lửa đạn đạo cũ, tiêu biểu như dòng Scud, sử dụng động cơ nhiên liệu lỏng. Loại động cơ này cho phép kiểm soát dòng nhiên liệu trong quá trình bay, từ đó có thể tắt sớm hoặc điều chỉnh lực đẩy để thay đổi tầm bắn. Nhờ vậy, các tên lửa sử dụng nhiên liệu lỏng có độ linh hoạt cao hơn khi tấn công mục tiêu ở các cự ly khác nhau.
Ngược lại, Oreshnik được thiết kế với động cơ nhiên liệu rắn nhiều tầng nhằm đáp ứng yêu cầu phản ứng nhanh, độ tin cậy cao và khả năng lưu trữ dài ngày. Đặc điểm này cũng kéo theo những giới hạn nhất định. Động cơ nhiên liệu rắn, một khi đã được kích hoạt, sẽ cháy liên tục cho đến khi hết nhiên liệu trong buồng đốt. Việc tắt động cơ giữa chừng hoặc điều chỉnh lực đẩy theo ý muốn là rất khó, thậm chí không khả thi trong điều kiện vận hành tiêu chuẩn.
Trong cấu trúc hai tầng của tên lửa, tầng thứ nhất có nhiệm vụ tạo lực đẩy lớn để đưa tên lửa thoát khỏi tầng khí quyển dày đặc và đạt độ cao cần thiết. Tầng thứ hai được thiết kế để hoạt động trong môi trường khí quyển loãng hơn, nơi nó phải đạt một vận tốc và trạng thái ổn định nhất định nhằm bảo đảm quỹ đạo bay chính xác.
Quá trình đốt cháy các tầng, tách tầng, ổn định động học và triển khai đầu đạn đều đòi hỏi một khoảng thời gian và quãng đường bay tối thiểu. Đây là những yêu cầu mang tính vật lý và kỹ thuật, không thể rút ngắn tùy ý. Nếu cố gắng tấn công một mục tiêu ở cự ly quá gần, tên lửa có thể chưa hoàn tất chu trình hoạt động cần thiết, hoặc phải lao xuống với góc quá dốc. Trong những điều kiện như vậy, hệ thống dẫn đường và kết cấu đầu đạn có thể bị đặt ngoài giới hạn thiết kế, làm suy giảm nghiêm trọng độ chính xác và hiệu quả tác chiến.
Năng lực triển khai thực tế của tên lửa Oreshnik
Dù các phân tích kỹ thuật cho thấy tên lửa Oreshnik không thể tấn công Kyiv từ lãnh thổ Belarus trong khoảng thời gian “111 giây” như một số kịch bản lan truyền, giới chuyên gia quân sự cho rằng không nên vì thế mà xem nhẹ mối đe dọa tổng thể của hệ thống này. Trong các kịch bản xung đột quy mô lớn, Oreshnik vẫn được đánh giá là một loại vũ khí chiến lược đáng chú ý, đặc biệt đối với những mục tiêu nằm sâu trong lãnh thổ châu Âu - tức các khu vực thuộc dải tác chiến hiệu quả của tên lửa.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho rằng tên lửa đạn đạo tầm trung Oreshnik của Nga hiện chưa thể bị đánh chặn bởi các hệ thống phòng không. Phát biểu trong cuộc gặp Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki tại Warsaw ngày 19.12, ông Zelensky cho biết Ukraine đã nhiều lần cảnh báo các đối tác châu Âu và Mỹ về mối đe dọa này. Theo ông, cho đến nay loại tên lửa này vẫn được đánh giá là không thể bắn hạ.
Tuy nhiên, khi chuyển từ lý thuyết sang khả năng triển khai thực tế, nhiều dấu hỏi bắt đầu xuất hiện. Theo các đánh giá tình báo được phía Ukraine công bố tại một cuộc họp báo, số lượng tên lửa Oreshnik mà Nga hiện có được cho là rất hạn chế. Các nguồn tin này nhận định rằng Nga chỉ có một tên lửa Oreshnik ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Một quả khác đã được sử dụng trong quá trình thử nghiệm, trong khi một quả nữa được cho là đã bị phá hủy trong một cuộc tấn công nhằm vào kho vũ khí vào mùa hè năm 2023.
Nếu những đánh giá này phản ánh đúng tình hình, Oreshnik hiện chưa phải là một hệ thống được sản xuất hàng loạt với số lượng đủ lớn để thực hiện các đợt tấn công bão hòa liên tục. Điều này khiến nó khác biệt đáng kể so với các loại tên lửa hành trình hoặc thiết bị bay không người lái giá rẻ, vốn có thể được triển khai với mật độ cao và tần suất lớn trong chiến tranh hiện đại.
Xét về tiến trình sử dụng, Nga được cho là lần đầu tiên đưa Oreshnik vào thực chiến vào tháng 11.2024, khi Moscow tuyên bố tiến hành một cuộc tấn công nhằm vào một cơ sở công nghiệp tại thành phố Dnipro của Ukraine. Động thái này được Nga mô tả là phản ứng trước việc Ukraine sử dụng các loại vũ khí tầm xa do phương Tây cung cấp để tấn công lãnh thổ Nga.
Trong khi đó, vào tháng 9 vừa qua, Belarus thông báo lực lượng vũ trang Nga và Belarus đã tiến hành các cuộc diễn tập liên quan đến việc lập kế hoạch sử dụng vũ khí hạt nhân phi chiến lược, đồng thời mô phỏng việc triển khai hệ thống Oreshnik trong khuôn khổ cuộc tập trận chung Zapad-2025.
