Giải mã năng lực phòng thủ của Iran trong kịch bản đối đầu tại Trung Đông
Khi nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln, tiến vào khu vực Vịnh Ba Tư, cục diện an ninh Trung Đông bước sang một giai đoạn căng thẳng mới.
Sau những kinh nghiệm rút ra từ cuộc đối đầu có giới hạn hồi tháng 6.2025, Iran bước vào giai đoạn hiện tại với nhiều điều chỉnh về chiến lược phòng thủ, từ phòng không đa tầng, tác chiến điện tử cho tới các năng lực răn đe phi đối xứng.
Trong bối cảnh đó, việc Mỹ triển khai một nhóm tác chiến tàu sân bay hiện đại được xem là thách thức toàn diện, buộc Iran phải đánh giá lại khả năng duy trì thế cân bằng trước sức ép quân sự công nghệ cao.
Vấn đề cốt lõi đặt ra không chỉ nằm ở số lượng khí tài hay phạm vi hỏa lực, mà ở hiệu quả vận hành của “lá chắn” phòng thủ Iran khi đối mặt với một lực lượng có ưu thế vượt trội về trinh sát, chỉ huy - kiểm soát và khả năng tấn công chính xác từ xa.
Cuộc đối đầu tiềm tàng này vì thế trở thành bài kiểm tra quan trọng, cho thấy liệu hệ thống phòng thủ đa lớp của Iran có đủ sức đứng vững trước “mũi nhọn” quân sự hiện đại của Mỹ trong một kịch bản căng thẳng kéo dài.
Học thuyết “phòng thủ đa tầng”: Quy mô và cấu trúc
Khác với nhiều quốc gia Trung Đông phụ thuộc chủ yếu vào vũ khí nhập khẩu, Iran đã phát triển một hệ thống phòng không mang tính lai ghép, kết hợp các khí tài mua từ Nga, Trung Quốc cùng các phiên bản do nước này tự nghiên cứu, mô phỏng và cải tiến.
Cách tiếp cận này hình thành nên một kiến trúc phòng thủ “đa tầng, đa lớp”, được thiết kế nhằm tạo ra các vùng chống tiếp cận và chống thâm nhập (A2/AD) có mật độ cao, bao phủ những khu vực chiến lược trọng yếu.
Theo các đánh giá quân sự công bố trong năm 2025, Lực lượng Phòng không Iran đang vận hành một mạng lưới giám sát quy mô lớn với hơn 3.000 trạm radar và cảm biến các loại. Hệ thống này bao gồm cả radar cảnh báo sớm tầm xa Ghadir, có khả năng phát hiện mục tiêu ở cự ly khoảng 1.100km, và radar Sepehr với tầm quét được công bố lên tới 3.000km. Các cảm biến được bố trí theo chiều sâu lãnh thổ, kết nối thành một mạng lưới nhằm duy trì khả năng theo dõi liên tục trên không phận rộng lớn.
Về mặt lý thuyết, cấu trúc này cho phép Iran phát hiện sớm các mục tiêu đường không xuất phát từ xa, bao gồm cả những chuyến bay cất cánh từ Israel hoặc các căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực. Khả năng cảnh báo sớm được xem là nền tảng quan trọng trong học thuyết phòng thủ của Iran, bởi nó tạo điều kiện để kích hoạt các lớp phòng không tiếp theo, từ đánh chặn tầm xa, tầm trung cho tới tầm thấp.
Tuy nhiên, giá trị thực tế của mạng lưới này không chỉ nằm ở số lượng radar hay tầm phát hiện tối đa, mà còn phụ thuộc vào mức độ tích hợp, khả năng chống gây nhiễu và hiệu quả chia sẻ dữ liệu trong điều kiện tác chiến cường độ cao. Chính những yếu tố này sẽ quyết định liệu học thuyết “phòng thủ đa tầng” của Iran có thể phát huy đầy đủ hiệu quả khi phải đối mặt với các đối thủ sở hữu năng lực tác chiến điện tử và tấn công chính xác tiên tiến hay không.
Hệ thống phòng thủ tầm xa: Bavar-373 và S-300 PMU2
Lớp phòng thủ tầm xa cũng là tầng cao nhất trong kiến trúc phòng không của Iran, được đảm nhiệm bởi hai hệ thống chủ lực: S-300 PMU2 do Nga sản xuất và Bavar-373 do Iran tự phát triển. Đây là tuyến đánh chặn đầu tiên, có nhiệm vụ phát hiện và đối phó các mục tiêu đường không từ cự ly lớn, trước khi chúng tiếp cận không phận trọng yếu.
Bavar-373 giữ vai trò trung tâm trong chiến lược tự chủ quốc phòng. Iran nhiều lần tuyên bố hệ thống này có năng lực vượt S-300 và tiệm cận S-400, dù các đánh giá độc lập vẫn còn thận trọng. Theo thông tin do phía Iran công bố, Bavar-373 sử dụng tên lửa Sayyad-4B, với tầm bắn tối đa khoảng 300km và trần đánh chặn lên tới 27.000m.
Về mặt cảm biến, Bavar-373 được trang bị radar mảng pha chủ động Meraj-4, có khả năng phát hiện mục tiêu ở cự ly khoảng 450km. Radar này được cho là có thể theo dõi đồng thời khoảng 60 mục tiêu và dẫn bắn cho nhiều mục tiêu cùng lúc, qua đó tăng hiệu quả đánh chặn trong các kịch bản tấn công đường không phức tạp.
Ngoài ra, hệ thống được thiết kế với mức độ cơ động tương đối cao, cho phép triển khai linh hoạt và giảm nguy cơ bị phát hiện, đồng thời có khả năng đối phó cả mục tiêu khí động học lẫn một số loại tên lửa đạn đạo.
Ngoài Bavar-373, S-300 PMU2 Favorit vẫn là một trụ cột quan trọng trong mạng lưới phòng không Iran. Dù được xem là thế hệ cũ hơn so với các hệ thống phòng không hiện đại nhất của Nga, các tổ hợp S-300 mà Iran sở hữu vẫn duy trì giá trị tác chiến đáng kể. Với tầm bắn khoảng 200km và khả năng kháng nhiễu tương đối tốt, S-300 PMU2 được bố trí bảo vệ các mục tiêu chiến lược then chốt.
Theo các nguồn công khai, các hệ thống S-300 của Iran tập trung bảo vệ những cơ sở nhạy cảm, trong đó có các địa điểm liên quan đến chương trình hạt nhân như Natanz và Fordow. Trong vai trò này, S-300 không chỉ đóng chức năng đánh chặn, mà còn góp phần tạo lớp răn đe tâm lý, buộc đối phương phải tính toán kỹ lưỡng hơn khi lập kế hoạch tấn công từ xa.
“Xương sống” phòng không tầm trung: Khordad 15 và Arman
Nếu tầng phòng không tầm xa đóng vai trò răn đe chiến lược, thì tầng tầm trung được xem là khu vực chịu áp lực tác chiến lớn nhất trong một kịch bản xung đột thực tế. Tại lớp phòng thủ này, Iran tập trung triển khai các hệ thống phòng không nội địa có tính cơ động cao, được thiết kế để đối phó trực tiếp với máy bay chiến đấu, UAV và các mối đe dọa đường không ở cự ly trung bình.
Một trong những hệ thống chủ lực là Khordad 15. Đây là tổ hợp phòng không tầm trung được Iran phát triển nhằm tăng cường khả năng bảo vệ không phận trước các phương tiện bay hiện đại. Theo các thông tin được công bố, Khordad 15 sử dụng tên lửa Sayyad-3 với tầm bắn khoảng 120km, phù hợp cho nhiệm vụ đánh chặn máy bay chiến đấu và UAV.
Điểm đáng chú ý của Khordad 15 nằm ở hệ thống radar mảng pha, được Iran tuyên bố có khả năng phát hiện các mục tiêu có tín hiệu phản xạ radar thấp ở cự ly tương đối gần. Ngoài ra, tổ hợp này được thiết kế với thời gian triển khai và thu hồi rất ngắn, chỉ trong vài phút, nhằm giảm nguy cơ bị phát hiện và tấn công trả đũa. Tính cơ động cao được xem là yếu tố then chốt giúp Khordad 15 duy trì khả năng sống sót trong môi trường tác chiến cường độ lớn.
Bên cạnh Khordad 15, Arman còn được Iran gọi là Tactical Sayyad, là hệ thống mới hơn, chính thức được đưa vào biên chế từ năm 2024. Arman được phát triển nhằm bổ sung và lấp đầy khoảng trống trong phòng thủ tầm trung - tầm cao, đặc biệt trong các kịch bản mà hệ thống chỉ huy - kiểm soát trung tâm bị gián đoạn.
Theo công bố, Arman có tầm bắn dao động từ 120 đến 180km, tùy cấu hình. Điểm nổi bật của hệ thống này là thiết kế tích hợp, trong đó radar, hệ thống điều khiển hỏa lực và bệ phóng được đặt chung trên một khung gầm xe tải dạng TELAR. Cấu trúc “tất cả trong một” cho phép Arman hoạt động độc lập, không phụ thuộc hoàn toàn vào mạng lưới radar bên ngoài.
Ưu điểm này được đánh giá là đặc biệt quan trọng trong bối cảnh đối đầu với các đối thủ sở hữu năng lực tác chiến điện tử mạnh, như Hoa Kỳ. Ngay cả khi mạng lưới cảnh giới trung tâm bị gây nhiễu hoặc phá hủy, các tổ hợp Arman vẫn có thể duy trì khả năng phát hiện và đánh chặn mục tiêu ở phạm vi hạn chế.
Bài học từ cuộc đối đầu tháng 6.2025
Dù được xây dựng với quy mô lớn và nhiều thông số kỹ thuật ấn tượng, hiệu quả thực tế của hệ thống phòng không Iran đã bộc lộ những hạn chế đáng chú ý trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày giữa Israel và Iran vào tháng 6.2025. Các phân tích hậu xung đột cho thấy khoảng cách đáng kể giữa năng lực lý thuyết và khả năng vận hành trong điều kiện chiến đấu cường độ cao.
Một trong những vấn đề nổi bật là khả năng tích hợp hệ thống. Theo đánh giá của Viện Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại (FPRI), dù Iran sở hữu mạng lưới radar cảnh báo sớm có tầm phát hiện lớn, việc chia sẻ và xử lý dữ liệu theo thời gian thực giữa các thành phần phòng không vẫn còn hạn chế.
Trong thực tế tác chiến, một số trạm radar đã phát hiện mục tiêu từ sớm, nhưng thông tin không được truyền tải kịp thời tới các đơn vị tên lửa đánh chặn. Điều này tạo ra những “khoảng trống” nguy hiểm trong mạng lưới phòng thủ, cho phép đối phương khai thác và xuyên phá.
Bên cạnh đó, khả năng chống tấn công bão hòa cũng được xem là điểm yếu đáng kể. Khi đối mặt với số lượng lớn tên lửa hành trình và mồi bẫy cùng lúc, hệ thống chỉ huy - kiểm soát của Iran đã bị quá tải. Theo các báo cáo quân sự, nhiều bệ phóng di động (TEL) không kịp cơ động sau khi khai hỏa, dẫn đến việc khoảng 120 bệ phóng bị phá hủy trong quá trình giao tranh. Điều này cho thấy tính cơ động vốn được coi là ưu điểm của các hệ thống phòng không Iran, chưa được phát huy hiệu quả trong môi trường tác chiến thực tế.
Yếu tố tác chiến điện tử cũng đóng vai trò quan trọng. Các hệ thống radar của Iran, đặc biệt là những mẫu cũ, tỏ ra dễ bị tổn thương trước các biện pháp gây nhiễu và chế áp điện tử từ các phương tiện bay thế hệ mới. Khi khả năng quan sát và dẫn bắn bị suy giảm, hiệu quả của toàn bộ chuỗi phòng không cũng bị ảnh hưởng theo.
Song song với “lá chắn” phòng thủ, chiến lược quân sự của Iran còn dựa mạnh vào năng lực phản công nhằm tạo thế răn đe. Theo ước tính của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), Iran hiện sở hữu kho tên lửa với quy mô hơn 3.000 quả, bao gồm nhiều chủng loại tên lửa đạn đạo và tầm trung. Một số dòng tên lửa mới, như Kheibar Shekan với tầm bắn khoảng 1.450km hay Fattah-1 được Iran tuyên bố có khả năng đạt tốc độ siêu vượt âm, được thiết kế để xuyên thủng các hệ thống phòng thủ của đối phương.
Từ góc nhìn của Iran, khả năng phóng đồng loạt số lượng lớn tên lửa được xem là công cụ răn đe then chốt, buộc đối thủ phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi tiến hành một chiến dịch quân sự quy mô lớn. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của chiến lược này vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có khả năng phối hợp, độ chính xác và mức độ sống sót của các lực lượng tên lửa trong điều kiện bị tấn công phủ đầu.
