Nhật Bản phát triển nền tảng AI chống rò rỉ công nghệ
Công ty khởi nghiệp Nhật Bản Fronteo vừa giới thiệu một nền tảng trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm đánh giá nguy cơ rò rỉ công nghệ nhạy cảm từ các nhà khoa học.
Phần mềm này lượng hóa rủi ro dựa trên hai yếu tố cốt lõi: nguồn tài trợ tài chính và mạng lưới các đồng tác giả trong những bài báo khoa học đã xuất bản.
Hệ thống được Fronteo phát triển thông qua chương trình hợp tác với Viện An ninh Y tế Nhật Bản, một cơ quan thuộc chính phủ.
Mục tiêu chiến lược của dự án là triển khai nền tảng giám sát này đến hàng chục viện nghiên cứu và trường đại học trên khắp lãnh thổ Nhật Bản ngay trước khi năm nay khép lại.
Đây là một bước đi mạnh mẽ của chính quyền Tokyo nhằm bảo vệ tài sản trí tuệ quốc gia trước những thách thức an ninh công nghệ ngày càng phức tạp trên toàn cầu, đặc biệt là trong các lĩnh vực cốt lõi có ảnh hưởng trực tiếp đến tiềm lực quốc phòng và kinh tế.
Công nghệ AI nhận diện rủi ro và chính sách an ninh nghiên cứu
Hệ thống trí tuệ nhân tạo của Fronteo sở hữu khả năng lượng hóa mức độ rủi ro đến từng cá nhân nhà nghiên cứu một cách cực kỳ chi tiết. Một nhà khoa học sẽ bị hệ thống tự động phân loại vào nhóm nguy cơ cao nếu họ từng tiếp nhận nguồn tài trợ từ các tổ chức có liên hệ với quân đội tại những quốc gia đáng lo ngại, điển hình như Trung Quốc hoặc Triều Tiên.
Việc tiến hành các dự án nghiên cứu chung với những kỹ sư hoặc chuyên gia có mối liên hệ với các quốc gia này cũng là một yếu tố đẩy điểm rủi ro lên mức cảnh báo. Để vận hành một cách trơn tru, công nghệ của Fronteo quét và phân tích khối lượng dữ liệu khổng lồ từ khoảng 300 triệu bài báo học thuật, phác họa một cách trực quan mạng lưới mối quan hệ chằng chịt giữa các đồng tác giả và giới nghiên cứu toàn cầu.
Phần mềm này có khả năng tích hợp sâu với Danh sách Người dùng cuối do Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản biên soạn, giúp nhận diện chính xác các tổ chức và công ty bị tình nghi có quan hệ mật thiết với các quốc gia rủi ro.
Cùng với đó, cơ sở dữ liệu của công cụ cũng được liên kết trực tiếp với danh sách trừng phạt của Bộ Ngoại giao Mỹ, nhắm vào các quốc gia bị kiểm soát gắt gao như Iran và Nga. Khi tên của một chuyên gia được nhập vào hệ thống, thuật toán sẽ ngay lập tức tính toán và đưa ra một con số cụ thể thể hiện nguy cơ chuyển giao công nghệ trái phép.
Các cuộc thử nghiệm trên hệ thống đã cho thấy độ chính xác đáng kinh ngạc trong việc khoanh vùng đối tượng. Điển hình, rủi ro rò rỉ từ một nhà nghiên cứu thông thường của Nhật Bản trong lĩnh vực khoa học sự sống được hệ thống đánh giá ở mức rất thấp, loanh quanh khoảng 1%. Ngược lại, đối với trường hợp của một cựu nghiên cứu viên từng bị kết án vào năm ngoái do hành vi chuyển giao trái phép dữ liệu nghiên cứu tiên tiến về hợp chất flo từ Viện Khoa học và Công nghệ Công nghiệp Tiên tiến Quốc gia Nhật Bản, công cụ của Fronteo đã chỉ ra mức điểm rủi ro lên tới 43%.
Việc ứng dụng nền tảng trí tuệ nhân tạo này hoàn toàn ăn khớp với các bước đi lập pháp mới nhất của chính phủ Nhật Bản. Vào ngày 27.3 vừa qua, Nội các đã chính thức phê duyệt một bộ định hướng chính sách khoa học và công nghệ mới. Trọng tâm của bộ quy tắc này là yêu cầu thắt chặt "an ninh nghiên cứu", buộc các trường đại học và viện nghiên cứu công lập phải ngăn chặn triệt để tình trạng chảy máu các công nghệ lưỡng dụng và những phát minh có tác động đến an ninh quốc gia.
Những cá nhân vi phạm sẽ phải đối mặt với các hình thức kỷ luật nghiêm khắc, ví dụ như bị đình chỉ quyền nộp đơn xin tài trợ nghiên cứu từ nguồn ngân sách công. Các tổ chức học thuật giờ đây bị bắt buộc phải rà soát và xác định rõ đối tác của từng cá nhân nhằm ngăn chặn từ sớm các nguy cơ thao túng tài sản trí tuệ.
Bài toán cân bằng giữa bảo mật và hợp tác khoa học quốc tế
Nỗ lực giải quyết vấn đề an ninh nghiên cứu đang được triển khai vô cùng quyết liệt ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tại Mỹ, một công ty khởi nghiệp mang tên Strider Technologies cũng đang cung cấp một dịch vụ tương tự, chuyên nhận diện nguy cơ chuyển giao công nghệ bằng cách khai thác tối đa các nguồn thông tin công khai trên internet.
Sự cẩn trọng này xuất phát từ những bài học thực tế đầy đau xót đối với giới tình báo công nghệ. Nước Mỹ từng chứng kiến vụ việc chấn động khi một nhà nghiên cứu công nghệ nano danh tiếng làm việc tại Đại học Harvard bị kết án vì tội che giấu cơ quan chức năng về việc bản thân đã bí mật nhận tiền tài trợ từ chương trình "Ngàn nhân tài" của chính phủ Trung Quốc nhằm hỗ trợ mạng lưới chuyên gia hải ngoại.
Tuy nhiên, việc thắt chặt an ninh lại vô tình đặt ra một bài toán vô cùng hóc búa cho giới học thuật. Thu hút và trao đổi chuyên môn xuyên biên giới đã trở thành một điều kiện tiên quyết để tạo ra những công trình nghiên cứu mang tính đột phá. Sự khép kín quá mức có thể triệt tiêu đi động lực đổi mới sáng tạo của bất kỳ quốc gia nào.
Một cuộc khảo sát quy mô lớn do Bộ Giáo dục Nhật Bản thực hiện đã chứng minh rằng các bài báo khoa học được viết chung với các nhà nghiên cứu nước ngoài thường mang lại kết quả chất lượng vượt trội, thể hiện rõ qua việc chúng nhận được số lượng trích dẫn cao hơn hẳn từ cộng đồng khoa học quốc tế.
Sự ra đời của nền tảng trí tuệ nhân tạo do Fronteo phát triển được kỳ vọng sẽ trở thành một giải pháp công nghệ giúp dung hòa hai thái cực đối lập này. Thay vì áp dụng các lệnh cấm vận học thuật một cách cực đoan và cứng nhắc, việc sử dụng máy học để lượng hóa rủi ro sẽ giúp các cơ sở nghiên cứu đưa ra những quyết định quản trị dựa trên nền tảng số liệu minh bạch.
Phương pháp giám sát này cho phép giới khoa học Nhật Bản tiếp tục mở rộng các mối quan hệ hợp tác quốc tế với những đối tác an toàn, đồng thời thiết lập những rào chắn vững chắc đối với các mạng lưới có ý đồ thâu tóm chất xám.
Trong một thế giới nơi sức mạnh công nghệ định đoạt vị thế địa chính trị, việc bảo vệ các công trình tiên tiến chính là bảo vệ năng lực cạnh tranh cốt lõi của một quốc gia trên trường quốc tế.
