Chính sách mới tháng 5/2026: Người dân cần biết để tránh thiệt thòi
Từ tiền điện nhà trọ, thuốc lá điện tử đến VNeID, nhiều chính sách mới tháng 5/2026 tác động trực tiếp đời sống người dân.
Tháng 5/2026 ghi nhận nhiều chính sách mới có hiệu lực, trải rộng từ lao động, giáo dục, điện lực, y tế đến hôn nhân gia đình và dữ liệu cá nhân.
Điểm chung của các quy định này là liên quan trực tiếp đến quyền lợi, nghĩa vụ hằng ngày của người dân: người thuê trọ cần biết giá điện để tránh bị thu sai; phụ huynh cần hiểu hoạt động tiếng Anh, STEM, kỹ năng số ngoài chương trình chính khóa không mặc nhiên bị xem là dạy thêm; người lao động cần nắm rõ bảo hiểm hưu trí bổ sung là tự nguyện; còn người dùng thuốc lá điện tử sẽ đối mặt mức phạt cụ thể từ giữa tháng 5.
Các quy định đáng chú ý trong tháng gồm Nghị định 85/2026/NĐ-CP về bảo hiểm hưu trí bổ sung, Nghị định 90/2026/NĐ-CP về xử phạt trong lĩnh vực y tế, Nghị định 88/2026/NĐ-CP về quản lý dữ liệu giáo dục và đào tạo, Nghị định 109/2026/NĐ-CP liên quan xử phạt một số hành vi trong hôn nhân gia đình, cùng các quy định mới về điện lực, bình đẳng giới và dạy thêm, học thêm.
Các văn bản của Chính phủ cũng ghi nhận Nghị định 85/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/5/2026, Nghị định 88/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/5/2026 và Nghị định 90/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/5/2026.
Từ tiền điện nhà trọ đến VNeID: quyền lợi sát sườn của người dân
Một trong những chính sách người dân, nhất là công nhân, sinh viên và lao động thuê trọ cần đặc biệt lưu ý là quy định xử phạt chủ nhà thu tiền điện cao hơn mức quy định. Từ ngày 25/5/2026, theo Nghị định 133/2026/NĐ-CP, người cho thuê nhà thu tiền điện của người thuê cao hơn quy định, trong trường hợp mua điện theo giá bán lẻ điện phục vụ sinh hoạt, có thể bị phạt từ 20 đến 30 triệu đồng.
Quy định này có ý nghĩa thực tế lớn, bởi tiền điện nhà trọ lâu nay là khoản chi dễ phát sinh tranh chấp. Nhiều người thuê phòng thường chỉ nhận thông báo tổng tiền mỗi tháng, ít có điều kiện kiểm tra đơn giá, số điện, định mức hoặc cách tính theo số hộ dùng chung công tơ. Khi mức phạt được quy định rõ, người thuê có thêm căn cứ để yêu cầu minh bạch hóa tiền điện, còn chủ nhà buộc phải tính đúng, thu đúng, tránh tình trạng “cộng thêm” bất hợp lý.
Cùng với đó, Nghị định 133/2026/NĐ-CP cũng quy định nhiều mức phạt khác trong sử dụng điện. Hành vi không thông báo khi giảm số hộ dùng chung công tơ hoặc kê khai sai số người để hưởng định mức điện sinh hoạt có thể bị phạt từ 3 đến 5 triệu đồng. Việc tự ý lắp đặt, đóng, cắt, sửa chữa, di chuyển, thay thế thiết bị hoặc công trình điện của bên bán điện có thể bị phạt từ 5 đến 8 triệu đồng. Trộm cắp điện có giá trị dưới 1 triệu đồng bị phạt từ 4 đến 10 triệu đồng; nếu giá trị từ 1 đến dưới 2 triệu đồng, mức phạt tăng lên 10 đến 20 triệu đồng.
Một điểm mới khác tác động trực tiếp đến đời sống người dân là việc học bạ, bằng cấp và dữ liệu học tập được tích hợp trên VNeID. Nghị định 88/2026/NĐ-CP về quản lý dữ liệu giáo dục và đào tạo có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, quy định việc tạo lập, quản lý, chia sẻ và sử dụng dữ liệu giáo dục, đào tạo. Dữ liệu hồ sơ học tập suốt đời sau khi được lưu trữ hợp lệ sẽ được chia sẻ, liên thông và tích hợp trên ứng dụng định danh quốc gia VNeID; cá nhân được quyền sử dụng dữ liệu này tương đương văn bản giấy.
Điều này được kỳ vọng giúp giảm phụ thuộc vào bản sao công chứng, hồ sơ giấy và việc đi lại khi người dân cần chứng minh quá trình học tập, văn bằng, chứng chỉ.
Tuy nhiên, để tránh thiệt thòi, người dân cần chủ động kiểm tra thông tin cá nhân, dữ liệu học tập, bằng cấp, học bạ khi được tích hợp. Nếu phát hiện sai lệch về họ tên, ngày sinh, trình độ, đơn vị cấp bằng hoặc quá trình học tập, cần liên hệ cơ sở giáo dục hoặc cơ quan có thẩm quyền để điều chỉnh kịp thời. Dữ liệu số chỉ thật sự thuận tiện khi thông tin được cập nhật đúng, đủ và thống nhất.
Trong lĩnh vực giáo dục, Thông tư 19/2026/TT-BGDĐT, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, làm rõ hơn phạm vi dạy thêm, học thêm. Điểm đáng chú ý là các hoạt động không thuộc nội dung chương trình môn học chính khóa như giáo dục văn hóa, nghệ thuật, thể thao, tăng cường năng lực ngoại ngữ, giáo dục STEM/STEAM, kỹ năng số, trí tuệ nhân tạo, hướng nghiệp, kỹ năng sống không bị coi là dạy thêm, học thêm theo phạm vi điều chỉnh của quy định này.
Quy định này giúp tháo gỡ phần nào băn khoăn của phụ huynh, nhà trường và các cơ sở giáo dục khi tổ chức chương trình tiếng Anh tăng cường, kỹ năng số, AI, STEM hoặc hoạt động trải nghiệm. Tuy vậy, việc triển khai vẫn phải tuân thủ các quy định pháp luật liên quan, bảo đảm tự nguyện, minh bạch, không biến chương trình bổ trợ thành áp lực tài chính hoặc học thêm trá hình.
Thuốc lá điện tử, hôn nhân gia đình và bảo hiểm hưu trí: những mức phạt cần nhớ
Từ ngày 15/5/2026, người sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có thể bị phạt từ 3 đến 5 triệu đồng theo Nghị định 90/2026/NĐ-CP. Người chứa chấp người khác sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại địa điểm thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý của mình bị phạt từ 5 đến 10 triệu đồng, trừ một số trường hợp là người thân theo quy định. Người vi phạm còn bị buộc tiêu hủy thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý với giới trẻ, học sinh, sinh viên, người kinh doanh dịch vụ giải trí, quán cà phê, nhà hàng, homestay, ký túc xá và chủ cơ sở lưu trú. Trước đây, nhiều người cho rằng việc sử dụng thuốc lá điện tử chủ yếu là lựa chọn cá nhân. Từ giữa tháng 5/2026, hành vi sử dụng và chứa chấp đã có mức xử phạt cụ thể, đồng nghĩa với việc không chỉ người hút mà cả người quản lý địa điểm cũng có thể bị xử lý nếu để xảy ra vi phạm.
Trong lĩnh vực hôn nhân gia đình, từ ngày 18/5/2026, Nghị định 109/2026/NĐ-CP có hiệu lực, thay thế một số quy định trước đây. Theo đó, người đang có vợ hoặc chồng mà kết hôn với người khác, hoặc chung sống như vợ chồng với người khác, có thể bị phạt từ 5 đến 10 triệu đồng. Người chưa có vợ hoặc chồng nhưng kết hôn, chung sống như vợ chồng với người mà mình biết rõ đang có vợ hoặc chồng cũng thuộc nhóm hành vi bị xử phạt.
Ngoài ra, mức phạt này cũng áp dụng với một số hành vi như cản trở kết hôn, yêu sách của cải trong kết hôn hoặc cản trở ly hôn. Quy định không chỉ hướng đến việc xử phạt, mà còn nhằm bảo vệ chế độ hôn nhân một vợ, một chồng, quyền tự do kết hôn, ly hôn hợp pháp và trật tự trong quan hệ gia đình.
Cũng liên quan đến gia đình, từ ngày 1/5/2026, hành vi cản trở hoặc không cho phép thành viên trong gia đình thực hiện hoạt động tạo thu nhập, đáp ứng nhu cầu thiết yếu chỉ vì lý do giới tính bị tăng mức xử phạt. Theo Nghị định 76/2026/NĐ-CP sửa đổi quy định xử phạt trong lĩnh vực bình đẳng giới, hành vi như chồng không cho vợ đi làm, hoặc ngược lại, có thể bị phạt từ 5 đến 10 triệu đồng.
Quy định này cho thấy quyền lao động, quyền tạo thu nhập và quyền tham gia đời sống kinh tế của mỗi thành viên trong gia đình được bảo vệ rõ hơn. Người vi phạm còn có thể bị buộc xin lỗi công khai, trừ trường hợp nạn nhân không yêu cầu, và phải khôi phục quyền lợi hợp pháp của người bị xâm phạm.
Trong lĩnh vực lao động, Nghị định 85/2026/NĐ-CP về bảo hiểm hưu trí bổ sung có hiệu lực từ ngày 10/5/2026. Theo văn bản của Chính phủ, nghị định này quy định về đối tượng, phương thức, quy trình tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung. Đối tượng tham gia là người sử dụng lao động và người lao động đã tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc; việc tham gia được thực hiện trên cơ sở tự nguyện thông qua người sử dụng lao động và doanh nghiệp quản lý quỹ hưu trí.
Điểm quan trọng là bảo hiểm hưu trí bổ sung không phải điều kiện bắt buộc để tuyển dụng, ký kết, gia hạn hợp đồng lao động. Người sử dụng lao động không được phân biệt đối xử, cản trở quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động thông qua việc tham gia hoặc không tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung. Mức đóng do người sử dụng lao động và người lao động thỏa thuận trên cơ sở tự nguyện.
Người lao động được hưởng bảo hiểm hưu trí bổ sung trong một số trường hợp như tử vong; mắc bệnh hiểm nghèo gồm ung thư, bại liệt, xơ gan mất bù, lao nặng, AIDS; suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên hoặc là người khuyết tật đặc biệt nặng; công dân nước ngoài không tiếp tục cư trú tại Việt Nam hoặc giấy phép lao động, chứng chỉ hành nghề, giấy phép hành nghề hết hiệu lực mà không được gia hạn.
Để tránh thiệt thòi, người dân cần lưu lại các mốc hiệu lực quan trọng: 1/5 với quy định về bình đẳng giới trong gia đình; 10/5 với bảo hiểm hưu trí bổ sung; 15/5 với VNeID, giáo dục và thuốc lá điện tử; 18/5 với xử phạt vi phạm trong hôn nhân gia đình; 25/5 với xử phạt thu tiền điện nhà trọ sai quy định.
