Quản lý thuế theo dòng tiền: Hết thời livestream trăm tỉ, mua bán nhà 'hai giá'
Quản lý thuế theo dòng tiền sẽ là lời giải cho những mảng tối bấy lâu nay của thị trường: Từ ma trận doanh thu của các "bậc thầy" livestream, đến chiêu trò giao dịch bất động sản "hai giá".
Quản lý thuế theo dòng tiền: Dịch chuyển tư duy trong nền kinh tế số
Sự phát triển vũ bão của nền kinh tế số tại Việt Nam đang tạo ra những thách thức chưa từng có đối với cơ quan quản lý thuế. Chỉ trong vài năm trở lại đây, các hình thức kinh doanh trực tuyến, từ livestream bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, đến việc vận hành các gian hàng trên sàn thương mại điện tử (TMĐT) như Shopee, Lazada... đã tạo ra một dòng chảy doanh thu khổng lồ, nhưng khó nắm bắt vô cùng.
Phó cục trưởng Cục Thuế Đặng Ngọc Minh thẳng thắn nhìn nhận tại cuộc họp ngày 20/5: "Thực tiễn cho thấy hiện nay nhiều hoạt động kinh doanh được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số, các giao dịch phát sinh nhanh, quy mô lớn và có tính xuyên biên giới. Nếu chỉ dựa vào phương thức quản lý truyền thống chủ yếu dựa trên kê khai thuế, hồ sơ kế toán và công tác hậu kiểm, thì trong một số trường hợp chưa phản ánh đầy đủ bản chất của các giao dịch kinh tế".
Trong mô hình kinh doanh truyền thống, cơ quan thuế quản lý dựa trên giả định rằng mọi giao dịch đều được ghi chép lại trên hóa đơn giấy và sổ sách kế toán. Việc kiểm tra, thanh tra thuế thường diễn ra sau khi kỳ tính thuế đã kết thúc (hậu kiểm). Tuy nhiên, trên môi trường số, một "chợ mạng" có thể phát sinh hàng triệu giao dịch mỗi ngày.
Dòng tiền luân chuyển liên tục qua nhiều tầng nấc trung gian thanh toán, ví điện tử, ví mã hóa, hoặc thông qua phương thức giao hàng thu hộ (COD). Nếu người nộp thuế cố tình không kê khai hoặc xóa vết dữ liệu, phương thức hậu kiểm truyền thống gần như bất lực.
Để giải bài toán này, ngành thuế đang dịch chuyển căn bản: Chuyển từ quản lý theo hồ sơ sang quản lý theo dữ liệu.
Quản lý thuế theo dòng tiền hiểu đơn giản là cơ quan thuế sẽ kết nối, thu thập và đối chiếu trực tiếp dữ liệu tài chính của người nộp thuế từ các nguồn trung gian: Ngân hàng thương mại, ví điện tử, sàn thương mại điện tử (TMĐT) và cả các đơn vị giao hàng thu hộ (COD).
Trong kỷ nguyên số, mọi hành vi mua bán, chuyển khoản, quét mã QR đều để lại một dấu vết số. Khi hệ thống dữ liệu này được thông suốt, cơ quan thuế không cần phải đợi doanh nghiệp nộp báo cáo mà có thể chủ động đối chiếu dòng tiền thực nhận với doanh thu khai báo để phát hiện ra sự bất thường.
Nhận diện "ma trận" rủi ro và các hành vi gian lận tinh vi
Qua thực tiễn quản lý, cơ quan thuế đã ghi nhận rất nhiều hình thức lách thuế, trốn thuế tinh vi dựa vào việc thao túng dòng tiền; nếu không kiểm soát từ gốc thanh toán thì không thể phát hiện được:
Điều chuyển dòng tiền nội bộ: Nhiều nhóm doanh nghiệp sử dụng các hợp đồng vay vốn nội bộ không lãi suất, hoặc hợp đồng dịch vụ "ma" (tư vấn, truyền thông, hỗ trợ kỹ thuật) không phản ánh đúng bản chất giao dịch để chuyển tiền từ đơn vị có lãi sang đơn vị đang lỗ nhằm triệt tiêu nghĩa vụ thuế thực tế.
Tạm ứng kéo dài không rõ mục đích: Doanh nghiệp rút tiền khỏi hệ thống dưới dạng "tạm ứng" cho cá nhân lãnh đạo hoặc nhân viên trong thời gian dài. Bản chất là phân phối lợi nhuận hoặc sử dụng vào mục đích cá nhân, nhưng không kê khai thuế thu nhập.
Phân tán doanh thu qua tài khoản cá nhân: Đây là vấn nạn nhức nhối nhất trong khu vực thương mại điện tử và hộ kinh doanh (HKD) cá thể. Nhiều chủ gian hàng trực tiếp sở hữu doanh thu hàng chục, hàng trăm tỉ đồng mỗi năm nhưng cố tình chia nhỏ dòng tiền, yêu cầu khách hàng chuyển khoản vào hàng chục tài khoản ngân hàng cá nhân khác nhau (của người thân, nhân viên) nhằm che giấu doanh thu thực tế, giữ mức doanh thu khai báo dưới ngưỡng chịu thuế hoặc để được áp mức thuế khoán thấp.
Một trong những lo ngại lớn nhất khi nhắc đến cụm từ kiểm soát dòng tiền là nguy cơ tạo thêm gánh nặng thủ tục hành chính cho doanh nghiệp và người dân. Tuy nhiên, lãnh đạo Cục Thuế, ông Đặng Ngọc Minh khẳng định: "Quản lý thuế theo dòng tiền không nhằm tạo thêm gánh nặng cho doanh nghiệp mà hướng tới mục tiêu xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng; đồng thời hỗ trợ người nộp thuế thực hiện nghĩa vụ thuế thuận lợi hơn".
Để hiện thực hóa mục tiêu này, vai trò của các doanh nghiệp cung cấp giải pháp công nghệ là cực kỳ then chốt. Công nghệ phải là công cụ giúp đơn giản hóa quy trình, biến việc minh bạch trở thành một phần tất yếu và tự động trong vận hành hằng ngày.
Không chỉ giới hạn trong lĩnh vực TMĐT, việc kiểm soát dòng tiền đang chứng minh là giải pháp căn cơ cho các thị trường phức tạp khác, đặc biệt là bất động sản.
Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) nhận định, minh bạch dòng tiền đang trở thành xu hướng tất yếu không chỉ trong quản lý thuế mà còn trong quản trị rủi ro pháp lý cho chính người dân.
Nhiều năm qua, tình trạng giao dịch "hai giá" (ký hợp đồng mua bán công chứng với giá thấp hơn rất nhiều so với giá trị giao dịch thực tế) diễn ra phổ biến nhằm mục đích giảm số thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ phải nộp.
Để giải quyết triệt để bài toán này, luật sư Phạm Thanh Tuấn đề xuất: "Về lâu dài cần xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu giữa cơ quan thuế, ngân hàng, công chứng và đăng ký đất đai, đồng thời từng bước triển khai thanh toán giao dịch bất động sản qua ngân hàng để kiểm soát dòng tiền thực tế và hạn chế thất thu thuế".
