Kẻ thắng, người thua khi giá dầu lao dốc sau thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran?
Giá dầu lao dốc sau thông tin Mỹ và Iran đạt thỏa thuận hòa bình sơ bộ không chỉ là một phản ứng nhất thời của thị trường.
Cú giảm của Brent và WTI phản ánh việc thị trường đang rút bớt “phần bù rủi ro chiến tranh” từng khiến giá năng lượng toàn cầu bị đẩy lên cao trong nhiều tháng. Khi nguy cơ eo biển Hormuz bị phong tỏa dần hạ nhiệt, nhà đầu tư nhanh chóng đánh giá lại triển vọng của dầu thô, cổ phiếu năng lượng, ngành vận tải, sức mua tiêu dùng và áp lực lạm phát. Trong bức tranh đó, cán cân lợi ích cũng bắt đầu thay đổi rõ rệt, với một số bên được hưởng lợi lớn trong khi những bên khác phải đối mặt với sức ép không nhỏ.
Người thắng đầu tiên: Các nước nhập khẩu năng lượng
Nhóm hưởng lợi rõ nhất là những nền kinh tế phụ thuộc vào dầu nhập khẩu, đặc biệt tại châu Á. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, phần lớn dầu và LNG đi qua eo biển Hormuz hướng về các thị trường châu Á, trong đó Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc là những điểm đến lớn. Khi giá dầu giảm, hóa đơn nhập khẩu năng lượng của các nước này lập tức nhẹ đi.
Với Trung Quốc, dầu rẻ giúp giảm áp lực chi phí cho ngành sản xuất, hóa dầu và vận tải biển. Với Ấn Độ, tác động còn trực tiếp hơn vì nước này phải nhập phần lớn nhu cầu dầu thô. Giá dầu hạ có thể giúp New Delhi giảm thâm hụt thương mại, ổn định đồng rupee và hạn chế áp lực trợ giá nhiên liệu. Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nền kinh tế Đông Nam Á cũng có thêm dư địa để kiểm soát lạm phát nhập khẩu. Nói cách khác, nếu dầu duy trì xu hướng giảm, đây là một “gói kích thích” gián tiếp cho các nền kinh tế tiêu thụ nhiều năng lượng.
Người tiêu dùng và doanh nghiệp vận tải được thở phào
Giá dầu thô không lập tức biến thành xăng rẻ trong một đêm, nhưng xu hướng giảm thường sẽ dần phản ánh vào giá nhiên liệu bán lẻ. Người tiêu dùng có thể hưởng lợi qua chi phí xăng dầu thấp hơn, hóa đơn vận chuyển rẻ hơn và áp lực giá hàng hóa giảm bớt. Với các hộ gia đình, đặc biệt ở Mỹ và châu Âu, giá nhiên liệu đi xuống có thể cải thiện niềm tin tiêu dùng sau nhiều tháng bị bào mòn bởi lạm phát.
Các hãng hàng không, logistics, vận tải biển và doanh nghiệp giao nhận cũng nằm trong nhóm thắng lớn. Nhiên liệu là một trong những khoản chi phí quan trọng nhất của hàng không và vận tải. Khi dầu giảm, biên lợi nhuận của các doanh nghiệp này có cơ hội cải thiện, nhất là nếu nhu cầu đi lại và thương mại hồi phục cùng lúc.
Tuy nhiên, lợi ích này không đến ngay lập tức với mọi công ty. Một số hãng đã mua phòng hộ nhiên liệu ở mức giá cao, trong khi các hãng vận tải biển vẫn phải chờ bảo hiểm hàng hải và tuyến đi qua Hormuz thật sự an toàn trở lại.
Thị trường chứng khoán rộng hơn cũng được lợi
Dầu giảm thường là tin tốt với các nhóm cổ phiếu tiêu dùng, bán lẻ, hàng không, công nghiệp và doanh nghiệp vốn hóa nhỏ. Lí do khá đơn giản: năng lượng rẻ giúp giảm chi phí đầu vào, tăng sức mua của người dân và làm dịu kì vọng lạm phát. Reuters cho biết sau tin thỏa thuận Mỹ - Iran, chứng khoán và trái phiếu cùng tăng, trong khi dầu giảm mạnh vì nhà đầu tư kì vọng áp lực lạm phát toàn cầu sẽ hạ nhiệt.
Nếu kịch bản này kéo dài, các ngân hàng trung ương có thêm lí do để bớt cứng rắn với lãi suất. Điều đó đặc biệt quan trọng với nhóm doanh nghiệp vay nợ nhiều, nhóm bất động sản, ngân hàng khu vực và cổ phiếu chu kì. Với thị trường tài chính, dầu giảm không chỉ là câu chuyện năng lượng, mà còn là tín hiệu cho khả năng dòng tiền rời khỏi trạng thái phòng thủ để quay lại các tài sản rủi ro.
Mỹ cũng thắng, nhưng không hoàn toàn
Washington có thể xem đây là một thắng lợi chính trị ngắn hạn. Giá xăng giảm luôn là yếu tố nhạy cảm với cử tri Mỹ. Nếu thỏa thuận giúp chấm dứt phong tỏa, hạ giá nhiên liệu và làm dịu lạm phát, chính quyền Mỹ có thể tuyên bố đã vừa giảm căng thẳng địa chính trị, vừa bảo vệ túi tiền người dân.
Tuy vậy, nước Mỹ không chỉ là nước tiêu thụ dầu, mà còn là một nhà sản xuất dầu lớn. Khi giá dầu giảm sâu, các công ty khai thác đá phiến sẽ chịu áp lực. Với ngành dầu khí Mỹ, vùng giá cao trong thời chiến từng mang lại doanh thu tốt hơn và giúp cổ phiếu năng lượng tăng mạnh. Nay, khi rủi ro Hormuz giảm, nhóm này lập tức bị bán mạnh. Exxon Mobil, Chevron, ConocoPhillips và nhiều doanh nghiệp khai thác khác giảm giá vì nhà đầu tư lo biên lợi nhuận sẽ thu hẹp. Do đó, nước Mỹ thắng ở góc độ người tiêu dùng và chính sách vĩ mô, nhưng ngành dầu khí Mỹ lại là một trong những bên chịu thiệt.
Bên thua rõ nhất: Các nhà sản xuất dầu và cổ phiếu năng lượng
Khi dầu tăng vì chiến tranh, các nước xuất khẩu dầu và doanh nghiệp năng lượng thường hưởng lợi. Khi dầu giảm vì hòa bình, trật tự đó đảo ngược. Ả Rập Saudi, Iraq, Kuwait, UAE và nhiều thành viên OPEC+ có thể phải đối mặt với nguồn thu thấp hơn nếu giá dầu tiếp tục trượt xuống.
Với các nước vùng Vịnh, câu chuyện phức tạp hơn. Họ có thể mất một phần doanh thu do giá dầu giảm, nhưng lại hưởng lợi nếu tuyến vận chuyển qua Hormuz được khơi thông và rủi ro chiến tranh giảm. Nói cách khác, họ thua về giá bán, nhưng thắng về độ ổn định. Với các nền kinh tế cần đầu tư dài hạn, ổn định đôi khi quan trọng không kém giá dầu cao.
Các công ty lọc dầu cũng có thể chịu áp lực. Trong giai đoạn căng thẳng, gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông từng đẩy biên lợi nhuận nhiên liệu lên cao. Khi dòng dầu có khả năng quay lại, biên lợi nhuận bất thường đó có thể bị thu hẹp. Đây là lí do cổ phiếu lọc dầu tại Mỹ cũng giảm sau tin thỏa thuận.
Iran là trường hợp đặc biệt: Vừa thắng vừa thua
Iran có thể là một trong những bên hưởng lợi lớn nhất về mặt địa chính trị nếu thỏa thuận giúp giảm phong tỏa, mở đường cho xuất khẩu dầu và giải tỏa một phần tài sản bị đóng băng. Dù giá dầu thấp hơn, khả năng bán được nhiều hơn, ổn định hơn và ít rủi ro hơn vẫn là lợi ích quan trọng với Tehran.
Tuy nhiên, Iran cũng không hoàn toàn thắng. Khi giá dầu giảm, mỗi thùng dầu xuất khẩu mang lại ít doanh thu hơn. Ngoài ra, khả năng khôi phục sản lượng, bảo hiểm tàu chở dầu, thanh toán quốc tế và niềm tin của khách hàng sẽ không thể trở lại chỉ sau một tuyên bố chính trị. Nếu thỏa thuận bị chậm kí, bị phá vỡ hoặc thiếu cơ chế giám sát rõ ràng, thị trường có thể nhanh chóng đưa phần bù rủi ro quay lại giá dầu.
Người thua gián tiếp: Năng lượng tái tạo và xe điện?
Dầu rẻ đôi khi làm chậm sức ép chuyển đổi năng lượng. Khi xăng dầu đắt đỏ, người tiêu dùng và doanh nghiệp có động lực mạnh hơn để tiết kiệm nhiên liệu, mua xe điện hoặc đầu tư năng lượng thay thế. Khi dầu giảm, động lực kinh tế ngắn hạn đó yếu đi.
Tuy nhiên, đây chỉ là tác động ngắn hạn. Cuộc khủng hoảng Hormuz cũng nhắc các chính phủ rằng phụ thuộc vào một tuyến hàng hải chiến lược là rủi ro lớn. Vì vậy, về dài hạn, nhiều nước có thể càng muốn đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ chiến lược và đẩy nhanh năng lượng tái tạo để giảm phụ thuộc vào dầu Trung Đông.
Đừng vội kết luận dầu đã rẻ bền vững
Điểm cần lưu ý là thị trường thường phản ứng nhanh hơn thực tế. Giá dầu có thể giảm ngay sau tin hòa bình, nhưng tàu chở dầu, bảo hiểm, rà phá mìn, khôi phục hạ tầng và tăng lại sản lượng cần thời gian. IEA từng cảnh báo tồn kho dầu toàn cầu đã bị rút mạnh trong giai đoạn gián đoạn nguồn cung, còn EIA dự báo giá dầu chỉ có thể giảm bền vững khi dòng chảy dầu trở lại bình thường và kho dự trữ được lấp đầy.
Vì vậy, cú lao dốc của dầu hiện nay giống một khoản “chiết khấu hi vọng” hơn là bằng chứng chắc chắn rằng thị trường đã bình thường hóa. Nếu thỏa thuận Mỹ - Iran được kí, được thực thi và Hormuz hoạt động ổn định, người tiêu dùng, nước nhập khẩu năng lượng và các ngành vận tải sẽ là bên thắng lớn. Ngược lại, nếu tiến trình đình trệ, giá dầu hoàn toàn có thể bật tăng trở lại.
Trong ván cờ dầu mỏ, hòa bình tạo ra người thắng và kẻ thua rất nhanh. Nhưng người thắng cuối cùng chỉ lộ diện khi những con tàu thật sự đi qua Hormuz an toàn, đều đặn và không còn phải trả thêm phí rủi ro chiến tranh.
