Thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran tiến gần đến vạch đích

Trọng tâm của thỏa thuận hòa bình này hướng đến việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz và khép lại cuộc chiến tranh kéo dài nhiều tháng qua. Dù các bên đang nỗ lực hoàn thiện những chi tiết cuối cùng, một loạt các quan điểm khác biệt giữa Mỹ, Iran cùng sự thận trọng từ Israel và các chính trị gia trong nước vẫn đang tạo ra những rào cản, đòi hỏi những bước đi ngoại giao vô cùng cẩn trọng trong những ngày tới.

Những điều khoản cốt lõi của thỏa thuận hòa bình và sự khác biệt trong cách tiếp cận

Tổng thống Donald Trump đã sử dụng mạng xã hội Truth Social để chia sẻ thông tin cập nhật về tiến trình ngoại giao với Iran. Ông khẳng định rằng một thỏa thuận đã phần lớn được đàm phán xong, hiện chỉ còn chờ các bước hoàn thiện cuối cùng giữa Mỹ, Iran và nhiều quốc gia khác có liên quan. Theo những nguồn tin nắm rõ vấn đề, các phiên bản gần đây của biên bản ghi nhớ mà người đứng đầu Nhà Trắng đang tiến gần đến việc ký kết sẽ chính thức chấm dứt các hành động thù địch với Iran.

Đi kèm với đó là kế hoạch mở cửa lại eo biển Hormuz một cách từ từ và chấm dứt việc Mỹ phong tỏa các cảng biển của Iran. Một phần quan trọng khác của thỏa thuận là việc giải phóng một số tài sản của Iran hiện đang bị đóng băng tại các ngân hàng bên ngoài lãnh thổ nước này. Đáng chú ý, thỏa thuận này sẽ khởi động một khoảng thời gian đếm ngược ít nhất 30 ngày để các bên tiếp tục các vòng đàm phán nhằm giải quyết những điểm vướng mắc còn lại liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran, đặc biệt là cách xử lý kho dự trữ uranium gần đạt cấp độ vũ khí của quốc gia Trung Đông này.

Dù Tổng thống Mỹ tỏ ra khá lạc quan, ông vẫn thừa nhận rằng các chi tiết cuối cùng vẫn đang được sắp xếp và một số khía cạnh của biên bản ghi nhớ hoàn toàn có thể thay đổi. Ngay sau những tuyên bố từ Washington, hãng thông tấn Fars có liên hệ mật thiết với nhà nước Iran đã đưa ra những thông tin phản bác lại cách thức mà ông Trump mô tả về thỏa thuận. Fars đưa tin rằng eo biển Hormuz vẫn sẽ nằm dưới quyền kiểm soát của Iran theo đúng phiên bản đề xuất mới nhất được trao đổi giữa hai nước.

Kênh truyền thông này thậm chí còn gọi những tuyên bố của vị tổng thống Mỹ về việc mở cửa eo biển là không đúng sự thật và không phù hợp với thực tế đang diễn ra. Mặc dù phía Iran đã đồng ý cho phép số lượng tàu thuyền qua lại khu vực này trở về mức tương đương với thời kỳ trước chiến tranh, hãng tin Fars nhấn mạnh điều này tuyệt đối không đồng nghĩa với quyền tự do qua lại như những gì từng tồn tại trước khi xung đột nổ ra.

Về phía Bộ Ngoại giao Iran, người phát ngôn Esmail Baghaei cho biết Tehran hiện đang tập trung vào việc hoàn thiện biên bản ghi nhớ thông qua các cuộc đàm phán do Pakistan làm trung gian. Ông xác nhận rằng biên bản này tập trung vào việc kết thúc chiến tranh, chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với Iran và giải phóng các tài sản đang bị phong tỏa ở nước ngoài của Tehran, tuyệt nhiên chưa đả động đến chương trình hạt nhân.

Ông làm rõ thêm rằng các lệnh trừng phạt chắc chắn là một phần của các chủ đề đàm phán, tuy nhiên do vấn đề hạt nhân chưa được mang ra thảo luận ở giai đoạn này, sẽ không có bất kỳ cuộc đàm phán nào về các chi tiết của việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt. Ông Baghaei cũng tiết lộ rằng các khung thời gian 30 ngày và 60 ngày đã được đưa vào một văn bản của biên bản ghi nhớ, dù văn bản này chưa chính thức được chốt lại.

Ông cho hay các quan điểm đã xích lại gần nhau hơn trong tuần qua và các bên phải chờ xem điều gì sẽ xảy ra trong ba đến bốn ngày tới. Người phát ngôn này cũng khẳng định bất kỳ cơ chế nào liên quan đến eo biển Hormuz đều phải được thống nhất giữa Iran, Oman và các quốc gia giáp ranh tuyến đường thủy này, đồng thời tuyên bố Mỹ không có bất kỳ phận sự nào tại đây.

Trưởng đoàn đàm phán của Iran, ông Mohammad Bagher Ghalibaf, cũng giữ thái độ cứng rắn khi cảnh báo rằng Iran sẽ không nhượng bộ về quyền lợi của quốc gia, đồng thời nhấn mạnh lực lượng vũ trang của họ đã tự tái thiết trong thời gian ngừng bắn và sẵn sàng đáp trả một cách tàn khốc nếu Mỹ khởi động lại cuộc chiến.

Phản ứng của khu vực và mối lo ngại sâu sắc từ Israel

Quá trình đàm phán không diễn ra một cách độc lập giữa Mỹ và Iran mà có sự tham gia và tham vấn sâu rộng từ nhiều bên. Tổng thống Donald Trump cho biết ông đã có cuộc nói chuyện từ Phòng Bầu dục vào đầu ngày thứ bảy với một nhóm các nhà lãnh đạo vùng Vịnh và khu vực. Các cuộc điện đàm này có sự góp mặt của nhiều quan chức cấp cao đến từ Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, Qatar, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Jordan và Bahrain.

Mục đích chính của cuộc thảo luận là xoay quanh các vòng đàm phán về Iran và những nội dung mà ông Trump mô tả là một biên bản ghi nhớ gắn liền với hòa bình. Ngoài ra, người đứng đầu nước Mỹ còn có một cuộc gọi riêng rẽ với Thủ tướng Israel Bibi Netanyahu. Ông đánh giá cuộc gọi này diễn ra rất suôn sẻ, đồng thời thông báo các khía cạnh và chi tiết cuối cùng của thỏa thuận đang được thảo luận và sẽ sớm được công bố. Theo lời ông, ngoài nhiều yếu tố khác của thỏa thuận, eo biển Hormuz chắc chắn sẽ được mở cửa.

Tuy nhiên, sự lạc quan của Washington lại đi ngược với mối lo ngại sâu sắc từ phía Israel. Mối bận tâm lớn nhất của Israel lúc này là nguy cơ xuất hiện một thỏa thuận tạm thời hẹp, chỉ có tác dụng kéo dài lệnh ngừng bắn, mở cửa eo biển Hormuz và dần dần nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với Iran. Một nguồn tin từ Israel cho hay, thỏa thuận như vậy lại bỏ qua những điểm then chốt và mang tính sống còn đối với an ninh của họ, cụ thể là chương trình hạt nhân của Tehran và lượng uranium được làm giàu.

Để xoa dịu đồng minh, giới chức Mỹ đã liên tục đưa ra những lời trấn an Israel về vấn đề uranium. Nhằm đối phó với những diễn biến mới, Thủ tướng Netanyahu dự kiến sẽ triệu tập một cuộc họp tham vấn an ninh hẹp vào tối thứ bảy với một số bộ trưởng và quan chức an ninh được chọn lọc kỹ lưỡng để thảo luận về tình hình đàm phán tại Iran.

Trái ngược với sự lo lắng của Israel, các nhà lãnh đạo khu vực lại thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ. Trong cuộc gọi chung, các nhà lãnh đạo này đã khuyến khích Tổng thống Mỹ chấp nhận khuôn khổ đề xuất với Iran. Một người nắm rõ nội dung cuộc thảo luận mô tả đây là một cuộc trò chuyện mang tính khích lệ. Một nhà ngoại giao khu vực tham gia cuộc gọi cũng chia sẻ với đài truyền hình Mỹ rằng cuộc trò chuyện diễn ra rất tích cực, tiến độ tốt đang được tạo ra và các nhà lãnh đạo khu vực hoàn toàn ủng hộ sự đột phá mà ông Trump đạt được qua các vòng đàm phán.

Bản thân ông Trump, khi trả lời phỏng vấn qua điện thoại với Axios trước cuộc gọi với các lãnh đạo vùng Vịnh, đã đánh giá cơ hội đạt được thỏa thuận với Iran ở mức cân bằng 50/50 một cách chắc chắn. Ông tiết lộ bản thân có thể đưa ra quyết định ngay trong ngày Chủ nhật về việc có nên nối lại hành động quân sự hay không. Vị tổng thống nhấn mạnh các cuộc đàm phán có thể dẫn đến một thỏa thuận tốt, hoặc dẫn đến việc Mỹ lựa chọn phương án quân sự khốc liệt nhất.

Sự giằng co trên bàn đàm phán và áp lực chính trị nội bộ

Những tiến triển hiện tại có dấu ấn không nhỏ từ các nỗ lực ngoại giao con thoi của các nhà hòa giải. Các quan chức Mỹ và Iran cùng gợi ý rằng họ có thể tiến gần hơn đến một thỏa thuận khung để kết thúc chiến tranh sau khi các nhà hòa giải từ Qatar và Pakistan tổ chức nhiều vòng đàm phán tại Tehran vào thứ bảy. Một nguồn tin trong khu vực cho biết hai bên đang nhích lại gần một thỏa thuận nhằm hướng tới một bản cam kết chi tiết hơn trong tương lai.

Tư lệnh quân đội Pakistan, Thống chế Asim Munir, sau khi hoàn tất các cuộc họp tại Tehran vào thứ sáu và thứ bảy, đã lên đường trở về Islamabad vào cuối buổi chiều theo giờ địa phương. Phía quân đội Pakistan nhận định chuyến thăm mang lại hiệu quả cao, đồng thời cho rằng các cuộc hội đàm đã đóng góp một cách ý nghĩa vào quá trình hòa giải. Quân đội nước này cũng đưa ra tuyên bố khẳng định các cuộc đàm phán chuyên sâu trong hai mươi bốn giờ qua đã mang lại những tiến triển đáng khích lệ hướng tới một sự thấu hiểu chung.

Để đưa ra quyết định cuối cùng, Tổng thống Donald Trump chia sẻ với Axios rằng ông dự kiến sẽ trao đổi thêm với đặc phái viên Steve Witkoff và cố vấn Jared Kushner, đồng thời là con rể của ông. Cùng lúc đó, Phó Tổng thống JD Vance cũng được nhìn thấy có mặt tại Nhà Trắng vào thứ bảy, cho thấy sự tập trung cao độ của giới chóp bu chính quyền Mỹ cho vấn đề này.

Dù vậy, nỗ lực ngoại giao của chính quyền cũng vấp phải những luồng ý kiến cảnh báo ngay trong nội bộ chính trường Mỹ, đặc biệt là từ các nhân vật có quan điểm cứng rắn với Iran thuộc đảng Cộng hòa. Thượng nghị sĩ bang Mississippi Roger Wicker và Thượng nghị sĩ bang Nam Carolina Lindsey Graham đều bày tỏ sự thận trọng trước việc người đứng đầu Nhà Trắng thực hiện một thỏa thuận hòa bình tiềm năng với quốc gia Hồi giáo này.

Ông Graham nêu lên những lo ngại về việc Iran có thể được nhìn nhận như một thế lực vượt trội đòi hỏi một giải pháp ngoại giao, điều mà ông cho rằng sẽ kéo theo những hệ lụy rộng lớn đối với toàn bộ khu vực. Thượng nghị sĩ này đăng tải trên mạng xã hội vào thứ bảy để cảnh báo rằng sự kết hợp giữa việc Iran được cho là có khả năng liên tục đe dọa eo biển và khả năng gây ra thiệt hại quy mô lớn cho cơ sở hạ tầng dầu mỏ vùng Vịnh sẽ tạo ra sự thay đổi lớn về cán cân quyền lực trong khu vực, đồng thời theo thời gian sẽ trở thành một cơn ác mộng đối với Israel.

Cùng chung quan điểm, Thượng nghị sĩ Wicker, người đang giữ chức Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện, cho biết ông tin rằng các cuộc đàm phán lần này sẽ định hình di sản của đương kim tổng thống Mỹ và hối thúc ông hãy hoàn thành những gì đã bắt đầu. Trong một bài viết vào thứ sáu, ông Wicker cho rằng bản năng của nhà lãnh đạo Mỹ là hoàn thành công việc đã bắt đầu ở Iran, nhưng ông đang bị khuyên can sai lầm khi theo đuổi một thỏa thuận vô giá trị.

Thượng nghị sĩ này cũng đưa ra lời cảnh báo thẳng thắn rằng việc tiếp tục theo đuổi một thỏa thuận với chế độ Hồi giáo Iran có thể tạo ra rủi ro về nhận thức rằng nước Mỹ đang cho thấy sự yếu đuối. Tựu trung, tất cả những yếu tố đan xen này đang biến quá trình đàm phán trở thành một bài toán ngoại giao phức tạp, đòi hỏi chính quyền Mỹ phải tính toán cẩn trọng để có thể mang lại kết quả tối ưu.