Đồ án Quy hoạch chung Đà Nẵng đến năm 2050: Thiếu kiểm chứng định lượng bằng dữ liệu thực tế

TP. Đà Nẵng đang xây dựng Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075 với quan điểm: Xây dựng và phát triển Đà Nẵng trở thành thành phố biển đáng sống, chuỗi đô thị đa trung tâm, đổi mới sáng tạo, cửa ngõ hội nhập - nơi con người là trung tâm của phát triển, thiên nhiên là nền tảng bền vững và hội nhập quốc tế là động lực tăng trưởng.

Tuy nhiên, hồ sơ quy hoạch đang bộc lộ nhiều hạn chế cốt lõi, được các chuyên gia đầu ngành tâm huyết góp ý, trong đó có vấn đề an toàn hạ tầng và thích ứng biến đổi khí hậu.

Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Lê Hùng - chuyên gia về Tài nguyên nước và giảm nhẹ rủi ro thiên tai - Trường Đại học Bách khoa - Đại học Đà Nẵng.

- Vừa qua, Ủy ban MTTQ Việt Nam TP. Đà Nẵng phối hợp UBND thành phố tổ chức hội nghị góp ý, phản biện xã hội đối với Quy hoạch chung thành phố đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075. Ông có đánh giá cụ thể những hạn chế của đồ án này?

Tiến sỹ Lê Hùng: Đồ án đã trình bày các nội dung về khí tượng, thủy văn và tài nguyên nước, tuy nhiên phần đánh giá điều kiện thủy văn phục vụ phát triển đô thị còn chưa đầy đủ và chưa đáp ứng yêu cầu làm cơ sở cho các quyết định quy hoạch không gian và hạ tầng kỹ thuật.

Đồ án chưa tổng hợp đầy đủ các số liệu đặc trưng về mực nước, lưu lượng lũ, phạm vi ngập lụt và bản đồ ngập trên các lưu vực sông có ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển đô thị của thành phố Đà Nẵng như lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, sông Cu Đê và lưu vực Tam Kỳ - Bàn Thạch.

Đặc biệt, đồ án chưa đánh giá đầy đủ hiện trạng ngập lụt và diễn biến các trận lũ lớn trong thời gian gần đây, trong khi đây là cơ sở quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến định hướng phát triển không gian đô thị, quy hoạch sử dụng đất, hạ tầng kỹ thuật và xác định cao độ nền xây dựng.

Qua rà soát, đồ án chưa làm rõ phạm vi, độ sâu, thời gian ngập và các thiệt hại do lũ, ngập lụt gây ra; đồng thời chưa phân tích đầy đủ các trận ngập lớn gần đây, đặc biệt là các đợt ngập diện rộng năm 2022 và 2025, để kiểm chứng và đánh giá tính phù hợp của các định hướng quy hoạch đề xuất.

Trong bối cảnh mở rộng không gian đô thị và tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu, cần rà soát, đánh giá đầy đủ khả năng đáp ứng của hệ thống hạ tầng kỹ thuật hiện trạng, đặc biệt là hệ thống thoát nước, tiêu thoát lũ và các công trình đầu mối.

Sự thiếu hụt và sai lệch của dữ liệu đầu vào dẫn đến việc bản đồ phân loại đất xây dựng - một trong những cơ sở quan trọng cho bài toán quy hoạch phát triển đô thị - chưa bảo đảm độ tin cậy.

Đồng thời, đồ án chưa làm rõ tần suất thiết kế được lựa chọn để xây dựng bản đồ ngập lụt. Qua đối chiếu với hiện trạng phát triển đô thị và các trận ngập thực tế trong những năm gần đây, bản đồ ngập lụt sử dụng trong đồ án bộc lộ một số điểm chưa phù hợp, đặc biệt tại các khu vực đã được nâng nền như Golden Hills và Hòa Xuân nhưng vẫn xảy ra ngập lụt.

Do đó, cần rà soát, cập nhật và kiểm chứng lại dữ liệu đầu vào, cũng như đánh giá mức độ phù hợp giữa bản đồ ngập lụt sử dụng trong đồ án với hiện trạng ngập lụt thực tế nhằm nâng cao độ tin cậy của các định hướng quy hoạch.

Tôi đề nghị làm rõ cơ sở dữ liệu đầu vào, phương pháp xây dựng bản đồ ngập lụt và các bước kiểm chứng mô hình trước khi sử dụng làm căn cứ phân loại đất xây dựng (lưu ý bản đồ ngập lụt đưa ra sử dụng cần có luận giải khi sử dụng để phân tích đất xây dựng, luận giải ở đây là bản đồ ngập lụt này ứng với trận lũ nào, tần suất nào vì sao phải lựa chọn bản đồ này sử dụng tính toán).

Một số khu vực dọc sông Túy Loan, sông Yên, sông Cẩm Lệ, Tam Kỳ - Bàn Thạch và sông Cu Đê được định hướng phát triển đô thị với mật độ tương đối cao, trong khi đây là các vùng có chức năng thoát lũ quan trọng và tiềm ẩn nguy cơ ngập lụt lớn.

Đặc biệt, việc quy hoạch Khu Thương mại tự do số 3 trên vùng ngập lũ tại thôn Trường Định có nguy cơ thu hẹp không gian thoát lũ, cản trở dòng chảy và gia tăng ngập lụt vùng thượng lưu, ảnh hưởng đến hoạt động du lịch sinh thái, đồng thời làm gia tăng rủi ro đối với sinh kế của người dân địa phương. Do đó, cần nghiên cứu các giải pháp phù hợp nhằm giảm thiểu tác động đến khả năng thoát lũ của khu vực.

Về giao thông và khả năng thoát lũ, đề nghị đánh giá cụ thể tác động của các tuyến giao thông hiện hữu đến chế độ thoát lũ và ngập lụt trên địa bàn thành phố.

Một số tuyến giao thông như Hòa Phước - Hòa Khương, ADB5, tuyến cao tốc Bắc Nam, DH2 qua sông Túy Loan… cần được rà soát về khả năng cản trở dòng chảy và ảnh hưởng đến thoát lũ.

Về quy hoạch cấp nước, các bản vẽ quy hoạch cấp nước hiện chủ yếu thể hiện đến năm 2030 và tầm nhìn 2050. Đề nghị nghiên cứu, đề xuất bổ sung định hướng phát triển hệ thống cấp nước đến năm 2075 phù hợp với mục tiêu của đồ án.

Về quy hoạch cao độ san nền và thoát nước, nội dung quy hoạch thoát nước hiện nay chủ yếu kế thừa các định hướng và số liệu đồ án trước đây, trong khi nhiều nội dung đã có sự thay đổi đáng kể về điều kiện phát triển đô thị và biến đổi khí hậu.

Về phòng, chống thiên tai, đồ án cần làm rõ hơn việc lồng ghép quản lý rủi ro thiên tai trong quá trình phát triển không gian đô thị. Đặc biệt, chưa đánh giá đầy đủ khả năng chống chịu của các khu vực phát triển mới và nguy cơ gia tăng rủi ro ngập lụt, xói lở, nước dâng do hoạt động san nền, phát triển đô thị ven sông, ven biển và trên các vùng ngập lũ. Đây là nội dung cần được nghiên cứu, đánh giá cụ thể để đảm bảo phát triển đô thị an toàn và bền vững.

Hạn chế làm hẹp không gian chứa lũ

- Ông có những kiến nghị gì để đồ án này khi hoàn thiện sẽ giúp Đà Nẵng phát triển bền vững trong chiến lược dài hạn; đặc biệt là khả năng thích ứng và chống chịu với biến đổi khí hậu, bão lũ?

Tiến sĩ Lê Hùng: Từ những thực tế đã phân tích trên, tôi đề nghị đồ án Quy hoạch chung xác định rõ tần suất thiết kế chống ngập lụt đối với từng lưu vực và từng khu vực phát triển đô thị, làm cơ sở thống nhất cho việc lập các quy hoạch chuyên ngành, quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết và các dự án đầu tư xây dựng sau này.

Việc lựa chọn tần suất thiết kế cần phù hợp với định hướng của Quyết định số 847/QĐ-TTg ngày 14/7/2023 của Thủ tướng Chính phủ, bảo đảm duy trì không gian thoát lũ, hạn chế san nền quy mô lớn và không làm gia tăng mực nước lũ, phạm vi ngập, thời gian ngập và thời gian tiêu thoát lũ.

Cần đánh giá tính phù hợp của việc áp dụng các tiêu chuẩn chống ngập theo QCVN 01:2021/BXD đối với điều kiện đặc thù của các lưu vực sông miền Trung và thành phố Đà Nẵng, tránh áp dụng đồng nhất một tần suất thiết kế cho toàn đô thị.

Đồng thời, cần xác định rõ bộ chỉ tiêu an toàn ngập lụt đối với từng loại hình sử dụng đất làm cơ sở quản lý thống nhất trong các bước quy hoạch tiếp theo.

Trên cơ sở kết quả phân tích ngập lụt, cần phân định rõ các khu vực hạn chế phát triển đô thị, khu vực phát triển đô thị có điều kiện và khu vực không được phép phát triển đô thị theo mức độ rủi ro ngập lụt, chức năng thoát lũ, khả năng tiêu thoát nước và yêu cầu bảo đảm an toàn theo tần suất thiết kế được lựa chọn trong đồ án.

Các khu vực nằm trong hành lang thoát lũ và vùng đệm thoát lũ cần được quản lý chặt chẽ, không bố trí phát triển đô thị dọc hai bên các tuyến sông chính như sông Túy Loan, sông Yên, sông Cẩm Lệ... và các khu vực có chức năng tiêu thoát lũ khác.

Đối với các khu vực đất được xác định là ít thuận lợi cho xây dựng do nguy cơ ngập lụt, cần nghiên cứu định hướng phát triển theo mô hình đô thị sinh thái thích ứng với lũ, đồng thời đề xuất các mẫu thiết kế điển hình, giải pháp kiến trúc và hạ tầng phù hợp.

Đối với các khu vực không thuận lợi cho xây dựng do ngập lụt sâu, thường xuyên hoặc có vai trò quan trọng trong thoát lũ, cần quy định bắt buộc không được phát triển đô thị nhằm bảo đảm an toàn và duy trì chức năng tiêu thoát lũ tự nhiên.

Trường hợp thực sự cần thiết phải triển khai các dự án lấn sông, lấn biển hoặc phát triển đô thị tại các khu vực nhạy cảm về thoát lũ, cần có luận chứng khoa học và kết quả mô phỏng thủy văn - thủy lực chứng minh việc xây dựng không làm gia tăng mực nước lũ, ngập úng, cản trở dòng chảy, suy giảm khả năng tiêu thoát lũ hoặc gây tác động môi trường vượt quá giới hạn cho phép.

Thành phố cần ban hành các tiêu chí đánh giá thống nhất đối với các dự án, đồng thời thực hiện đánh giá tổng thể tác động tích lũy của các công trình lấn sông, lấn biển và san lấp mặt bằng đến chế độ dòng chảy, ngập lụt và thoát nước đô thị.

Việc đánh giá cần xem xét cả ảnh hưởng đến đỉnh lũ, phạm vi ngập và thời gian ngập, nhằm hạn chế nguy cơ gia tăng rủi ro thiên tai trong bối cảnh đô thị hóa nhanh.

Thực tế trận lũ năm 2025 cho thấy 3/5 trạm thủy văn trên hệ thống Vu Gia - Thu Bồn duy trì mực nước trên báo động III liên tục trên 100 giờ, tương ứng với mức rủi ro thiên tai cấp 3 - cấp cao nhất đang áp dụng tại Đà Nẵng.

Diễn biến này đặt ra yêu cầu cần đánh giá nghiêm túc tác động tích lũy của quá trình đô thị hóa, san lấp mặt bằng, lấn sông và các công trình làm thu hẹp không gian chứa lũ đối với khả năng thoát lũ của toàn lưu vực trước khi tiếp tục mở rộng phát triển đô thị.

Ngoài ra việc san nền để phát triển các khu đô thị, khu chức năng mới phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu đối với quy hoạch cao độ nền theo quy định tại Mục 2.8.1 của QCVN 01:2021/BXD trong đó có nội dung là “Phải có giải pháp để cao độ nền khu quy hoạch mới không ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước của các khu vực hiện hữu”.

Cần đánh giá, làm rõ tác động đến chế độ lũ của các tuyến giao thông dọc và cắt qua các sông Yên, Túy Loan như tuyến Hòa Phước - Hòa Khương, tuyến ADB5, tuyến ĐH2…

Trên cơ sở đó, đề xuất lộ trình bổ sung khẩu độ thoát lũ thông qua hệ thống cống, cầu hoặc thay thế bằng cầu cạn đối với các đoạn tuyến có nguy cơ cản trở dòng chảy lũ.

Đối với các tuyến giao thông mới đi qua sông chính, vùng ngập lũ hoặc các hành lang thoát lũ đã được nhận diện trong quy hoạch, cần ưu tiên áp dụng giải pháp cầu cạn nhằm bảo đảm khả năng thoát lũ, giảm thiểu tác động đến chế độ thủy văn và hạn chế gia tăng ngập lụt cho khu vực hạ lưu.

- Xin cảm ơn Tiến sỹ.

Lê Đình Dũng