Ukraine tung vũ khí lạ, ‘trôi’ theo gió để tấn công sâu vào Nga
Ukraine đang biến một công nghệ tưởng như cũ kĩ thành vũ khí mới trên chiến trường.
Bằng cách dùng khí cầu để đưa tên lửa và drone lên cao rồi thả về phía mục tiêu, Ukraine muốn mở rộng tầm tấn công sâu vào lãnh thổ Nga, đồng thời làm khó các hệ thống gây nhiễu và phòng không đắt tiền của Moscow.
Trong chiến tranh hiện đại, không phải mọi vũ khí đáng sợ đều phải đắt đỏ, phức tạp hay siêu tốc. Đôi khi, lợi thế lại đến từ những thứ rất đơn giản. Với Ukraine, đó là khí cầu.
Theo Defense News, Ukraine đang phát triển một loại tên lửa mới có tên DART, được phóng từ khí cầu ở độ cao lớn, gần rìa tầng bình lưu. Ý tưởng nghe có vẻ lạ, nhưng lại phù hợp với thực tế chiến trường hiện nay. Nga sở hữu mạng tác chiến điện tử dày đặc, có thể gây nhiễu tín hiệu vệ tinh, làm lệch đường bay của drone và vũ khí dẫn đường. Vì vậy, Ukraine cần một cách tiếp cận khác để đưa hỏa lực vào sâu trong lãnh thổ Nga mà không phụ thuộc hoàn toàn vào các kênh dẫn đường dễ bị can thiệp.
Tên lửa đi nhờ khí cầu
DART được phát triển bởi công ty Ukraine Center of Innovative Technologies Program (CITP). Thay vì phóng từ bệ mặt đất hoặc từ máy bay, tên lửa được đưa lên cao bằng khí cầu. Khi đạt độ cao khoảng 12 đến 18 km, khí cầu sẽ thả tên lửa xuống. Trong giai đoạn đầu, DART sử dụng hệ thống định vị để ổn định đường bay. Khi xuống thấp hơn, khoảng 6 km, hệ thống dẫn đường sẽ tắt. Sau đó, động cơ nhiên liệu rắn kích hoạt và tên lửa tiếp tục lao theo quĩ đạo đã định.
Điểm mấu chốt nằm ở chính thao tác tắt định vị này. Khi tên lửa không còn phụ thuộc vào tín hiệu vệ tinh ở giai đoạn cuối, các hệ thống gây nhiễu của Nga khó kéo nó lệch khỏi mục tiêu. Nói đơn giản, DART được thiết kế để “chịu đựng” môi trường tác chiến điện tử bằng cách hạn chế thời gian phải phụ thuộc vào tín hiệu bên ngoài.
Theo các thông tin công khai, DART dài khoảng 1,84 m, nặng khoảng 13 kg khi chưa tính đầu đạn. Tùy cấu hình, đầu đạn có thể nặng từ 3,5 đến 10 kg. Một số nguồn cho biết đầu đạn có thể sử dụng các phần tử graphite nhằm gây chập hoặc làm hư hại thiết bị điện. Dù vậy, vũ khí này vẫn đang trong quá trình hướng tới mã hóa và chuẩn hóa chính thức trong quân đội Ukraine, nên cần nhìn nhận như một công nghệ mới đang phát triển, chưa phải hệ thống đã được triển khai rộng rãi.
Vì sao khí cầu lại đáng chú ý
Khí cầu không phải phát minh mới. Chúng từng được dùng trong trinh sát, quan sát pháo binh, cảnh giới và truyền thông tin từ rất lâu. Nhưng trong cuộc chiến Ukraine, khí cầu đang được “tái sinh” theo cách khác.
Ưu điểm đầu tiên là chi phí thấp. Một khí cầu đơn giản rẻ hơn rất nhiều so với drone tầm xa hay tên lửa hành trình. Nếu nó chỉ đóng vai trò mồi bẫy, hiệu quả kinh tế càng rõ hơn. Một mục tiêu rẻ tiền có thể buộc đối phương phóng tên lửa phòng không đắt đỏ, làm hao mòn kho đạn đánh chặn.
Ưu điểm thứ hai là độ cao và thời gian bay. Khí cầu có thể treo hoặc trôi trong không khí khá lâu, mang theo tải trọng như cảm biến, thiết bị liên lạc, mồi bẫy, drone nhỏ hoặc vũ khí. Khi bay ở độ cao lớn, chúng khó bị xử lí bằng các phương tiện phòng không tầm thấp. Chúng cũng có thể khiến radar và kíp phòng không đối phương phải mất thời gian phân loại, theo dõi và quyết định có đánh chặn hay không.
Ưu điểm thứ ba đến từ tự nhiên. Ở khu vực chiến trường Ukraine, các luồng gió chủ đạo thường thổi từ tây sang đông, tức từ phía Ukraine về phía Nga. Điều này tạo lợi thế đặc biệt cho Kyiv. Một khí cầu không cần động cơ vẫn có thể trôi sâu vào lãnh thổ Nga nếu được thả đúng thời điểm và tính toán đúng điều kiện khí tượng.
Tất nhiên, khí cầu cũng có điểm yếu. Chúng phụ thuộc vào gió, khó điều khiển chính xác như máy bay không người lái có động cơ. Nhưng với những nhiệm vụ như gây nhiễu nhận thức, kéo giãn phòng không, mang tải trọng đến gần khu vực mục tiêu hoặc hỗ trợ drone tăng tầm bay, độ chính xác tuyệt đối không phải lúc nào cũng là yêu cầu duy nhất.
Từ mồi bẫy đến vũ khí tấn công
Trước khi gắn với DART, khí cầu đã được Ukraine sử dụng trong nhiều vai trò khác nhau. Một số khí cầu mang vật phản xạ radar để giả làm mục tiêu lớn, buộc phòng không Nga phải phản ứng. Một số khác mang thiết bị quan sát, thiết bị lặp tín hiệu hoặc tải trọng nhỏ phục vụ các chiến dịch tầm trung và tầm xa.
Theo Euromaidan Press, Ukraine đã thả hơn 1.000 khí cầu vào Nga. Các khí cầu này không chỉ nhằm tấn công trực tiếp, mà còn phục vụ nhiều lớp nhiệm vụ khác nhau. Chúng có thể khiến Nga phải bật radar, lộ vị trí hệ thống phòng không, tiêu hao đạn đánh chặn hoặc tạo nhiễu loạn trong lúc drone và tên lửa thật tiếp cận mục tiêu.
Sự xuất hiện của DART cho thấy bước phát triển tiếp theo. Khí cầu không chỉ còn là vật mang mồi bẫy hay thiết bị hỗ trợ. Nó bắt đầu trở thành tầng phóng cho vũ khí dẫn đường. Khi khí cầu đưa tên lửa lên cao và tiến gần hơn về phía mục tiêu, tên lửa có thể tiết kiệm năng lượng, mở rộng tầm đánh và bay theo hướng khó đoán hơn.
Một ví dụ khác là việc Ukraine từng ghép khí cầu với drone tấn công Hornet do công ty Mỹ Perennial Autonomy phát triển. Theo các nguồn được Defense News dẫn lại, khí cầu có thể đưa drone đi trước hàng chục km và thả ở độ cao lớn, giúp drone tiết kiệm pin trước khi bật động cơ. Cách làm này có thể kéo dài đáng kể tầm hoạt động của drone.
Bài toán mới cho phòng không Nga
Với Nga, khí cầu tạo ra một bài toán khó chịu. Nếu bỏ qua, chúng có thể mang thiết bị trinh sát, thiết bị lặp tín hiệu hoặc vũ khí nhỏ. Nếu đánh chặn, Nga có nguy cơ tiêu tốn đạn phòng không đắt tiền cho mục tiêu giá rẻ. Nếu không phân loại nhanh, mạng phòng không có thể bị rối trong các đợt tập kích phối hợp giữa khí cầu, drone và tên lửa.
Điều này phù hợp với chiến lược rộng hơn của Ukraine. Kyiv đang tìm cách đưa chiến tranh trở lại lãnh thổ Nga bằng các cuộc tấn công tầm xa nhằm vào kho nhiên liệu, nhà máy lọc dầu, tuyến hậu cần, căn cứ quân sự và hạ tầng phục vụ chiến tranh. Tổng thống Volodymyr Zelensky từng gọi các đòn tấn công tầm xa là một dạng “trừng phạt tầm xa” nhằm vào nền kinh tế chiến tranh của Moscow.
Truyền thông phương Tây cho biết Ukraine gần đây tăng cường các cuộc tấn công bằng drone tầm xa vào các cơ sở quân sự và năng lượng của Nga, trong khi ông Zelensky nói Moscow đã phải điều thêm phòng không để bảo vệ thủ đô và một số mục tiêu quan trọng. Nếu phòng không Nga bị kéo về các khu vực then chốt như Moscow, Valdai hoặc cầu Kerch, những khu vực khác có thể trở nên dễ bị tổn thương hơn.
Khí cầu không thay thế drone tầm xa hay tên lửa hành trình. Nhưng chúng bổ sung một lớp công cụ mới, vừa rẻ, vừa khó chịu, vừa có thể phối hợp với các đòn đánh khác. Trong chiến tranh tiêu hao, giá thành và khả năng sản xuất nhanh quan trọng không kém độ chính xác hay sức công phá.
Nga và Mỹ cũng chú ý
Điều đáng nói là Ukraine không phải bên duy nhất nhìn thấy tiềm năng của khí cầu. Quân đội Mỹ cũng đã thử nghiệm các hệ thống khí cầu hoặc aerostat cho nhiệm vụ phát hiện drone, chuyển tiếp liên lạc và có thể hỗ trợ triển khai các bầy drone trong tương lai. Với chiến trường hiện đại, một nền tảng bay cao, rẻ và có thời gian treo lâu rất hấp dẫn cho cả phòng thủ lẫn tấn công.
Nga cũng đang tìm cách phát triển khí cầu riêng. Tuy nhiên, Moscow gặp bất lợi tự nhiên vì gió chủ đạo thường thổi từ Ukraine sang Nga. Một khí cầu Nga thả về phía Ukraine có thể bị gió đẩy ngược hoặc khó khai thác hiệu quả như cách Kyiv đang làm.
Dù vậy, việc cả ba bên cùng quan tâm đến khí cầu cho thấy một xu hướng đáng chú ý. Chiến tranh công nghệ cao không chỉ là cuộc đua tên lửa siêu vượt âm, vệ tinh, AI và drone tự sát. Nó còn là cuộc đua tận dụng những công nghệ đơn giản theo cách mới. Khí cầu, thứ từng bị xem là cũ kĩ, nay lại trở thành một phần của chiến trường hiện đại.
DART và các khí cầu tấn công của Ukraine chưa phải “vũ khí thay đổi cuộc chiến” theo nghĩa tuyệt đối. Chúng vẫn phụ thuộc vào thời tiết, khâu dự báo, khả năng tính toán đường bay và độ tin cậy khi thả tải trọng. Nhưng chúng cho thấy Ukraine đang tiếp tục tìm kiếm lợi thế bất đối xứng trước một đối thủ lớn hơn.
