Trăm thứ gian nan trong cú sút 11m tưởng giản đơn
Theo lịch sử, khoảng 20% các trận đấu loại trực tiếp tại World Cup sẽ kết thúc bằng loạt sút luân lưu 11m. Vậy nên, vào World Cup 2026, chúng ta có thể kỳ vọng khoảng 6-7 trận phải định đoạt thắng bại bằng loạt sút luân lưu. Hiện tại, mới qua có 4 trận knock-out mà đã có 2 loạt "đấu súng", tỉ lệ 50%.
Mỗi loạt sút đều mang đến trải nghiệm áp lực căng thẳng nhất trong môn thể thao này, làm thế nào để hạ bớt áp lực đó, và làm thế nào để thành công? Geir Jordet, tác giả cuốn sách "Pressure" (Áp lực) về tâm líhọc trong loạt đá luân lưu 11m, có những kiến giải.
Thời gian 3 phút họp đội lại trước loạt sút
Ban huấn luyện có 3 phút để giao tiếp với các cầu thủ, trước khi họ thực hiện những cú sút có lẽ là quan trọng nhất trong đời. HLV sẽ làm gì và nói gì? Người hâm mộ có thể quan sát khả năng lãnh đạo của HLV, từ đó đưa ra những dự đoán có cơ sở về mức độ chuẩn bị của mỗi đội cho sự kiện này.
Lúc trước, các HLV không có kế hoạch cho thời khắc này. Họ sẽ yêu cầu các cầu thủ, ai xung phong đá, chờ cầu thủ bước lên giơ tay. Càng về sau, khi đã bước vào vòng knock-out, các đội đều xác định trận đấu có khả năng phải giải quyết trên chấm 11m, nên đội nào cũng dành thời gian tập. Sau đó là thảo luận với các cầu thủ, lên kế hoạch và đến trận đấu với một danh sách người đá 11m đã được sắp xếp sẵn.
Nhưng không phải bao giờ việc này cũng được thực hiện tự động theo kế hoạch. Trong danh sách thực hiện cú đá, có người bị chấn thương, bị rút ra nghỉ sớm, có người vẫn ở trên sân nhưng kiệt quệ đầu óc hoặc gặp vấn đề gì khác. Vậy là trong 3 phút họp đội trước trận, vẫn có HLV đề nghị cầu thủ nào xung phong thực hiện cú sút. Các HLV chọn chiến lược đề cử này vì họ tin rằng người thực hiện quả phạt đền phải thực sự muốn sút.
Tại World Cup 2022, có 5 loạt sút luân lưu, và cách tiếp cận dựa trên sự xung phong này đã được Nhật Bản (HLV Moriyasu), Morocco (HLV Regragui), Croatia (HLV Dalic) và Tây Ban Nha (HLV Enrique, thông qua người thay thế là đội trưởng Busquets) sử dụng.
Argentina là đội thắng cả 2 loạt sút tại World Cup 2022, trước Hà Lan ở tứ kết và Pháp ở chung kết. Bởi vì họ có HLV Scaloni là người lãnh đạo giỏi, quyết đoán, có thể truyền đạt kế hoạch một cách trực tiếp và ngắn gọn cho toàn đội. Ông không hỏi ai xung phong, chỉ mất 20 giây để chọn ra các cầu thủ và thứ tự thực hiện cú sút của họ. Quan sát trên sân và trên khuôn mặt từng người, ông biết họ sẽ làm được.
Trong 5 loạt sút luân lưu năm 2022, 5 đội dành ít thời gian nhất để trao đổi về kế hoạch trong 3 phút chuẩn bị, cuối cùng đều giành chiến thắng. Điều đó có nghĩa là họ đã chuẩn bị tốt hơn từ nhà rồi, đến khi vào việc không phải bàn tính lại nữa.
Cả 5 đội thắng đều có HLV trưởng là người phát ngôn chính trong mấy phút chuẩn bị đó. 3 trong 5 đội thua được dẫn dắt bởi người được ủy quyền, với Brazil là trợ lý HLV, với Hà Lan là HLV thủ môn, với Tây Ban Nha là đội trưởng. 2 trong 5 đội thua còn lại, có HLV trưởng dẫn dắt cuộc chuẩn bị nhưng trợ lý HLV (đối với Pháp) và chuyên gia phân tích (đối với Nhật Bản) đóng vai trò chính.
Vậy nên, trong giây phút nóng bỏng nhất này, HLV trưởng phải là người đứng mũi chịu sào, đừng giao quyền cho người khác cầm trịch.
Chọn khung thành và chọn sút trước hay sau
Trọng tài sẽ gọi các đội trưởng đến để 2 lần tung đồng xu, lần tung thứ nhất xác định đội chọn khung thành, lần tung thứ hai xác định đội chọn lượt sút. Tại World Cup này, FIFA muốn gộp chung thành 1 lần tung đồng xu, đội này chọn khung thành thì đội kia sẽ chọn lượt sút, nhưng đề xuất của họ đã bị Hội đồng Hiệp hội Bóng đá Quốc tế (IFAB), cơ quan quản lý độc lập, chịu trách nhiệm duy nhất trong việc ban hành và sửa đổi Luật thi đấu bóng đá trên toàn thế giới, bác bỏ. Vậy nên trọng tài vẫn phải tung đồng xu 2 lần.
Tất cả các đội đều có xu hướng thích khung thành, nơi phía sau có đông CĐV của đội mình. Tuy nhiên, thống kê cho thấy "lợi thế sân nhà" đó không phát huy thành kết quả áp đảo. Một nghiên cứu trên hơn 1.000 loạt sút luân lưu cho thấy 49% số loạt sút luân lưu được đội "chủ nhà" giành chiến thắng, về cơ bản là không có sự khác biệt.
Còn về đội nào sút trước và đội nào sút sau, nghiên cứu được công bố hơn 15 năm trước đã chỉ ra rõ ràng lợi thế lớn của việc sút trước. Nên hầu hết các đội trưởng đều chọn sút trước nếu họ thắng trong lần tung đồng xu. Tuy nhiên, nghiên cứu gần đây hơn, với mẫu lớn hơn (hơn 1.700 loạt sút luân lưu), không ủng hộ điều này, cho thấy rằng, chỉ có 49% số trận đấu được thắng bởi đội sút trước. Không có sự khác biệt.
Các cầu thủ tập hợp ở vòng tròn giữa sân
Máy quay truyền hình hiếm khi ghi lại những gì đang diễn ra ở vòng tròn giữa sân, điều này thật đáng tiếc vì đây là nơi đặt nền tảng tâm lí cho mỗi cú sút. Các cầu thủ đều bày tỏ rằng, sự căng thẳng và lo lắng ở vòng tròn giữa sân khi chờ thực hiện cú sút cao hơn so với khi bước đến điểm 11m và cao hơn so với khi thực hiện cú sút. Chờ đợi là thụ động. Việc không thể tác động đến kết quả là vô cùng đau khổ. Sự thiếu kiểm soát này gây ra áp lực rất lớn.
Đội nào tiến vào vòng tròn giữa sân trước thể hiện sự chủ động và thậm chí có thể cho rằng họ đang chiếm ưu thế trên sân. Vì các đội thường xếp hàng cạnh nhau, đội bóng đứng gần băng ghế dự bị sẽ có nhiều cơ hội giao tiếp hơn với HLV và nhân viên, chỉ đơn giản là nhờ gần hơn. Đội ra vòng tròn trước sẽ chiếm vị trí này. Việc đánh dấu lãnh thổ trên có thể cho khán giả một chút manh mối để dự đoán đội nào đang có ưu thế hơn, dù là nhỏ nhoi thôi.
Trong loạt sút, hầu hết các đội xếp hàng trên vạch giữa vòng tròn, trong khi một số đội tiến lên vị trí ngay bên trong mép vòng tròn, để gần khung thành hơn và rút ngắn quãng đường đi đến điểm sút. Đội nào tiến lên trước như vậy có thể giành được lợi thế tâm lí, vì họ đang dẫn trước đội kia. Điều thường xảy ra là đội kia sẽ làm theo, dù sao thì việc đội kia phản ứng và bắt chước mình cũng mang lại cảm giác dễ chịu.
Những hình ảnh cận cảnh các cầu thủ ở vòng tròn giữa sân thường cho thấy sự căng thẳng tột độ mà họ đang phải chịu đựng. Khuôn mặt của họ sẽ nói lên rất nhiều điều. Việc một số cầu thủ quay lưng về phía khung thành là điều khá bình thường, thể hiện rõ mong muốn tránh nhìn vào những diễn biến đang xảy ra, có lẽ vì quá căng thẳng khi phải chứng kiến. Những người khác sẽ nhìn xuống đất hoặc nhìn lên trời cầu nguyện, điều này cũng đạt được hiệu quả tương tự, tập trung vào sự giải thoát và điều gì đó bên ngoài hơn là nhiệm vụ trước mắt.
Mặc dù sự kết nối với điều gì đó thiêng liêng trên trời hay dưới đất có thể mang đến cho cầu thủ niềm tin. Nhưng các chiến lược xây dựng niềm tin mang tính cá nhân này có thể ngăn cản sự kết nối giữa các cầu thủ, vô tình tạo ra cảm giác "mạnh ai nấy sống" và góp phần tạo nên cảm giác cô lập. Vòng tròn giữa sân nên là nơi giao tiếp tích cực, kết nối chặt chẽ và hỗ trợ lẫn nhau.
Hầu hết các loạt sút luân lưu đều được thắng bởi đội đã bỏ lỡ một hoặc nhiều cú sút trên đường đến chiến thắng. Điều này có nghĩa là cách một đội phục hồi sau những cú sút hụt có thể rất quan trọng đối với kết quả cuối cùng của loạt sút luân lưu. Một số đội để người không may mắn sút hụt phải đi một mình (và xấu hổ) từ điểm sút phạt trở lại vòng tròn, trong khi những đội khác đến gặp người chơi đó ở giữa sân. Cách tiếp cận thứ hai thể hiện sự đoàn kết và khả năng ứng phó tập thể tốt hơn nhiều so với cách thứ nhất.
Năm 2024, đội tuyển Anh đã tiên phong áp dụng hệ thống "bạn đồng hành", 10 cầu thủ sẽ chia thành 5 cặp, người không sút và người sẽ sút 1 trong 5 cú đầu tiên là 1 cặp. Nhiệm vụ người không sút là hỗ trợ cho người sút, đưa người sút trở lại nhóm sau khi sút xong. Quy tắc này đảm bảo mọi người ở vòng tròn giữa sân đều có vai trò và nhiệm vụ, củng cố sự tiếp xúc, kết nối và cảm giác thuộc về đội bóng của từng cầu thủ.
Đối đầu thù địch từ thủ môn đối phương
Trên đường tiến đến chấm 11m, có một trở ngại chính, đó là thủ môn đối phương sẽ làm mọi cách để gây áp lực tâm lí lên người sút, nhằm làm phân tâm, cản trở và trì hoãn.
Họ vẫy tay, nhảy nhót, đi đi lại lại… gây xao nhãng thị giác cho người sút. Các nghiên cứu cho thấy khi đối mặt với những hành vi gây xao nhãng thị giác, hiệu suất của người sút giảm trung bình khoảng 10%.
Việc thứ hai là thủ môn rời khung thành tiến lên chấm 11m và nhìn chằm chằm vào người sút nhằm tăng thêm áp lực kiểu "mày sợ tao không". Rồi ném bóng ra ngoài tầm với của người sút để bắt họ phải đi nhặt. Rồi tự do đi lại trước khi có cú sút, tạo ra sự khó đoán và bất ngờ cho người sút. Tất cả đều nhằm truyền thông điệp đến người sút: "anh đang gặp nhiều khó khăn đấy".
Và khó chịu hơn nữa là gây rối bằng lời nói, buông lời khiêu khích người sút khi họ tiến đến gần bóng. Điều này làm gián đoạn sự tập trung và phá vỡ nhịp điệu của người sút.
Ứng phó với căng thẳng lúc bước lên
Mỗi cầu thủ đá 11m cần có một quy trình chuẩn bị trước khi sút, một chuỗi các thủ tục và hành vi được luyện tập và hoàn thiện trước khi thực hiện cú sút. Quy trình này nhằm mục đích duy trì sự tập trung cao độ vào nhiệm vụ trước mắt, đóng vai trò như một lá chắn bảo vệ chống lại sự căng thẳng của trận đấu, sự khiêu khích của đối thủ, áp lực từ khán đài.
Bạn có thể nhận ra chuyên gia đá phạt đền qua cách họ đặt bóng vào điểm phạt và bước lùi lại lấy đà. Những cầu thủ giỏi nhất trông như những cỗ máy, thực hiện một loạt các động tác được xác định rõ ràng và giống hệt nhau mỗi lần. Những bước đi cứng nhắc và gần như máy móc cho thấy sự tính toán và chủ đích nhất định. Khi trọng tài thổi còi, những cầu thủ này thường dừng lại 3-5 giây, hít 1-2 hơi thở sâu và rõ ràng, rồi lấy đà chạy đến bóng một cách dứt khoát.
Mặt khác, các thao tác và hành vi trước khi sút 11m của những người không chuyên thường ngẫu nhiên, tùy tiện và phản ứng theo bản năng. Họ có thể tỏ ra cẩu thả và thiếu tập trung. Khi trọng tài thổi còi, điều này giống như một phát súng hiệu lệnh bắt đầu trận đấu đối với họ, họ vào cuộc ngay chỉ trong vòng 1-2 giây, như thể họ muốn thoát khỏi tình cảnh này càng sớm càng tốt. Như vậy thì chất lượng cú sút khó có thể đảm bảo.
Thủ môn của chính đội mình có thể là một đồng minh. Nhiều đội hiện nay có kế hoạch trong đó thủ môn giữ bóng và đưa cho người sút. Điều này phục vụ một vài mục đích. Thứ nhất, nó tạo ra một sự làm quen thân thiện và ổn định cho người sút. Thứ hai, nó chủ động ngăn chặn thủ môn đối phương giữ bóng. Các đội chuyên nghiệp hơn còn cho thủ môn đi cạnh người sút khi họ vào lại khu vực cấm địa, để tạo ra tình huống 2 đấu 1 và cảm giác vượt trội, áp đảo trước thủ môn đối phương.
Thực hiện cú sút như thế nào?
Loại cú sút cổ điển là cú sút không cần quan tâm thủ môn, người sút đã quyết định trước vị trí sút và chỉ cần tập trung vào việc đưa bóng đến đó với độ chính xác và tốc độ tối đa. Tuy nhiên, nếu thủ môn đoán đúng hướng và di chuyển về phía cú sút, về mặt thống kê, khả năng quả 11m đó đi vào lưới sẽ giảm từ 91% xuống còn 58%. Bởi vì ngay cả những cú sút mạnh nhất cũng có khả năng bị cản phá nếu thủ môn di chuyển đúng hướng.
Nhiều chuyên gia sút phạt sử dụng một kỹ thuật khác – kỹ thuật sút phụ thuộc vào thủ môn, hay còn gọi là sút giật cục. Với kỹ thuật này, họ quan sát thủ môn trong lúc chạy đà, thường thêm một hoặc hai động tác giật cục để kích thích thủ môn phản ứng và di chuyển về một phía, và khi thủ môn bắt đầu di chuyển về một phía, người đá phạt đền chỉ cần lăn bóng sang phía bên kia. Kỹ thuật này có thể rất hiệu quả, hãy hỏi những cầu thủ như Kane, Lewandowski, Bruno.
Tuy nhiên, có một biện pháp đối phó hiệu quả với những cú sút phạt phụ thuộc vào thủ môn. Nhiều thủ môn thực hiện một động tác giả rất thuyết phục đúng vào thời điểm người sút đưa ra quyết định, khiến người sút nghĩ rằng thủ môn sẽ di chuyển sang một bên, nhưng sau đó, vào phần nhỏ của giây cuối cùng, thủ môn sẽ đổi hướng. Tại World Cup 2026, Maignan đã thực hiện thành công điều này trước Strand Larsen, và Livakovic cũng đã làm điều tương tự (anh ấy bước ra khỏi vạch vôi hơi sớm) trước Kane.
Cách trên là cách thủ môn nhá bên trái rồi đổ bên phải, gọi là giả vờ đơn. Còn có thêm cách nữa là giả vờ kép: Nhá trái, rồi nhá phải, cuối cùng đổ bên trái. Cú nhá trái đầu tiên rất lộ liễu, làm người sút chắc mẩm thủ môn sẽ đổ phải, nhưng hóa ra cuối cùng là đổ trái để túm trái bóng.
Với sự tinh vi này, những chuyên gia sút 11m hàng đầu sẽ làm gì? Họ luân phiên sử dụng kiểu sút phụ thuộc vào thủ môn và kiểu sút không phụ thuộc vào thủ môn, khiến thủ môn không thể biết họ sắp làm gì.
