Cựu binh Mỹ: Net Zero là cơ hội phát triển của Việt Nam, không phải gánh nặng
Trong bài tham luận gửi Diễn đàn "Năng lượng và Môi trường Thế giới – Việt Nam" 2026 (diễn ra ngày 8/7 tại Hà Nội), ông John Rockhold - Chủ tịch Nhóm Công tác Điện và Năng lượng thuộc Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam (VBF), Chủ tịch Pacific Rim Investment & Management - không bắt đầu bằng những con số về phát thải hay sản lượng điện.
Thay vào đó, ông kể câu chuyện hơn 40 năm gắn bó với Việt Nam. Từ những trải nghiệm của một cựu chiến binh Mỹ trở lại mảnh đất từng đi qua trong chiến tranh, ông dẫn người đọc đến thông điệp xuyên suốt: Net Zero không phải là gánh nặng phải gánh vác, mà là cơ hội để Việt Nam bước sang một mô hình phát triển xanh hơn, bền vững hơn và cạnh tranh hơn.
Việt Nam là quê hương thứ hai
Ông John Rockhold cho biết mình là một cựu chiến binh Hoa Kỳ. Sau chiến tranh, ông quay trở lại Việt Nam trong tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa hai nước. Chuyến trở lại ấy không chỉ kéo dài vài năm mà trở thành hành trình hơn bốn thập niên. Ông sống, làm việc, lập gia đình tại Việt Nam và xem như quê hương thứ hai của mình.
Ông lớn lên trong thời đại người ta còn viết thư tay để liên lạc, rồi lần lượt chứng kiến sự xuất hiện của điện thoại di động, internet và ngày nay là trí tuệ nhân tạo (AI). Cũng trong khoảng thời gian đó, ông được chứng kiến Việt Nam chuyển mình từ một quốc gia còn nhiều khó khăn trở thành một trong những nền kinh tế năng động nhất châu Á.
"Đó là sự chuyển mình đáng kinh ngạc. Tôi cảm thấy thực sự tự hào khi được là một phần nhỏ trong hành trình ấy", ông viết.
Từ câu chuyện đời mình, John Rockhold dẫn dắt sang chủ đề chính của bài tham luận. Net Zero không đơn thuần là câu chuyện về biến đổi khí hậu mà còn là câu chuyện về tương lai phát triển của Việt Nam. Trong bối cảnh thế giới đang tái định hình chuỗi cung ứng và các tiêu chuẩn thương mại xanh ngày càng khắt khe, mục tiêu phát thải ròng bằng 0 còn gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Ông nhắc lại cam kết đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050 mà Việt Nam đưa ra tại COP26. Sau cam kết đó, hàng loạt chính sách đã được ban hành, từ giảm phát thải methane, bảo vệ rừng đến lộ trình chuyển dịch từ điện than sang các nguồn năng lượng sạch hơn.
Theo ông, Quy hoạch điện VIII là minh chứng rõ nét cho quyết tâm ấy. Quy hoạch không chỉ thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo mà còn xây dựng lộ trình giảm dần nhiệt điện than. Đồng thời vẫn bảo đảm an ninh năng lượng cho nền kinh tế. Cùng với đó là việc Việt Nam tham gia Đối tác Chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) với nguồn vốn cam kết khoảng 15,5 tỉ USD.
"Nếu nhìn tổng thể, Việt Nam đang đi đúng hướng và đạt được nhiều tiến triển đáng ghi nhận", ông nhận định.
Thị trường carbon và "blue carbon" mở ra cơ hội mới
Điều khiến John Rockhold ấn tượng không chỉ nằm ở những cam kết hay quy hoạch. Đó là Việt Nam đang từng bước xây dựng các công cụ chính sách để biến mục tiêu Net Zero thành hiện thực. Một trong những công cụ quan trọng nhất là thị trường carbon.
Ông đặt ra một câu hỏi rất thực tế: Vì sao doanh nghiệp phải đầu tư công nghệ sạch khi công nghệ cũ vẫn còn vận hành hiệu quả?
Theo ông, câu trả lời không thể chỉ dựa vào lời kêu gọi hay các quy định hành chính. Muốn doanh nghiệp thay đổi, cần tạo ra cơ chế thị trường để phát thải trở nên đắt đỏ hơn, còn giảm phát thải mang lại lợi ích kinh tế rõ ràng.
Việt Nam đã ban hành Quyết định 232/QĐ-TTg về lộ trình xây dựng thị trường carbon quốc gia. Hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS) đang được thí điểm trong các ngành nhiệt điện, thép và xi măng trước khi vận hành đầy đủ từ năm 2028.
Theo ông, doanh nghiệp không nên nhìn thị trường carbon như một nghĩa vụ phải tuân thủ. Ngược lại, những doanh nghiệp chủ động kiểm kê phát thải, tối ưu quy trình sản xuất và sớm làm quen với tín chỉ carbon sẽ có lợi thế lớn khi các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn phát thải.
Một nội dung khác được ông dành nhiều sự quan tâm là "blue carbon" - carbon được hấp thụ và lưu trữ trong các hệ sinh thái ven biển như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và đầm lầy.
Với hơn 3.200 km bờ biển cùng khoảng 200.000 ha rừng ngập mặn, Việt Nam sở hữu lợi thế tự nhiên rất lớn trong lĩnh vực này. Các hệ sinh thái ven biển có khả năng hấp thụ carbon nhanh hơn nhiều so với rừng trên cạn và lưu trữ lượng carbon rất lớn. Việt Nam cũng là quốc gia thứ ba trên thế giới, sau Indonesia và Philippines, triển khai Chương trình Đối tác Hành động Blue Carbon Quốc gia (NBCAP).
Theo ông, giá trị của "blue carbon" không chỉ nằm ở khả năng hấp thụ khí nhà kính. Những cánh rừng ngập mặn còn giúp bảo vệ bờ biển, duy trì sinh kế cho cộng đồng ven biển và tạo ra nguồn tín chỉ carbon có giá trị trên thị trường quốc tế.
"Bảo tồn rừng ngập mặn là đầu tư chứ không phải chi phí", ông nhấn mạnh.
Dẫu vậy, ông cũng lưu ý rằng hành trình Net Zero sẽ còn chịu tác động của nhiều yếu tố khó lường như xung đột địa chính trị, biến động thị trường năng lượng hay những diễn biến ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu. Chính vì thế, bảo đảm an ninh năng lượng sẽ trở thành một trong những yêu cầu quan trọng nhất.
Ông đánh giá cao những giải pháp Việt Nam đã triển khai thời gian qua như thúc đẩy điện mặt trời mái nhà, phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng, điều chỉnh phụ tải và tăng cường điều hành hệ thống điện. Theo ông, trong tương lai, việc kết nối lưới điện giữa các quốc gia ASEAN sẽ là bước đi cần thiết để nâng cao khả năng bảo đảm an ninh năng lượng cho cả khu vực.
AI đang tạo ra bài toán điện mới cho thế giới
Ông cũng John Rockhold dành nhiều thời gian nói về AI và những tác động ngày càng rõ nét của công nghệ này đối với ngành năng lượng.
Ông lấy một ví dụ gần gũi: một câu hỏi gửi tới ChatGPT có thể tiêu thụ lượng điện cao gấp khoảng 10 lần một lượt tìm kiếm thông thường trên internet. Một truy vấn riêng lẻ có vẻ rất nhỏ, nhưng khi nhân lên thành hàng trăm triệu lượt mỗi ngày sẽ tạo ra nhu cầu điện khổng lồ.
Dẫn số liệu của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), ông cho biết đến năm 2030, các trung tâm dữ liệu trên toàn cầu có thể tiêu thụ khoảng 1.050 TWh điện mỗi năm, tương đương sản lượng điện hiện nay của cả Nhật Bản. Chỉ riêng năm tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới cũng đã chi hơn 400 tỉ USD để đầu tư hạ tầng trung tâm dữ liệu trong năm 2025.
Theo ông, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội đối với Việt Nam. Nếu muốn trở thành trung tâm công nghệ của khu vực, Việt Nam cần chuẩn bị nguồn điện đủ lớn, đủ sạch và đủ ổn định. Đồng thời, việc quy hoạch cũng phải tính đến nhu cầu nước phục vụ làm mát các trung tâm dữ liệu, coi năng lượng, tài nguyên nước và AI là một hệ thống liên kết chặt chẽ.
Ông cũng đánh giá cao quyết định tái khởi động chương trình điện hạt nhân của Việt Nam. Bởi, năng lượng tái tạo là xu hướng tất yếu nhưng vẫn phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết. Trong khi đó, điện hạt nhân có khả năng cung cấp nguồn điện ổn định, không phát thải carbon và phù hợp với mục tiêu Net Zero, nhất là trong bối cảnh nhu cầu điện cho AI ngày càng tăng.
John Rockhold cho rằng nhiều công nghệ mới sẽ tiếp tục làm thay đổi ngành năng lượng trong thời gian tới, từ công nghệ giảm phát thải cho các nhà máy nhiệt điện, hệ thống lưu trữ năng lượng thế hệ mới đến AI trong vận hành lưới điện thông minh. Vì vậy, chính sách cũng cần đủ linh hoạt để đón nhận những công nghệ mới thay vì chỉ dựa vào các giải pháp hiện có.
Ông bày tỏ sự khâm phục trước hành trình phát triển của Việt Nam trong hơn 40 năm ông gắn bó. Đó là chặng đường của công cuộc Đổi mới, của hội nhập quốc tế sâu rộng, của những lần vượt qua khủng hoảng tài chính châu Á, đại dịch Covid-19 và nhiều biến động khác của thế giới. Mỗi khi đối mặt với thử thách, Việt Nam đều tìm được cách biến khó khăn thành động lực để tiến lên.
"Trên hành trình hướng tới Net Zero, điều quan trọng nhất không phải là tránh mọi biến động, mà là giữ được sự linh hoạt trong cách thực hiện và sự kiên định với mục tiêu đã lựa chọn", ông viết.
Với John Rockhold, Net Zero không phải là một đích đến đầy áp lực, càng không phải gánh nặng của nền kinh tế. Đó là cơ hội để Việt Nam tái cơ cấu mô hình tăng trưởng, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao, nâng cao sức cạnh tranh và khẳng định vị thế trong xu thế phát triển xanh của thế giới.
