22.000 mái nhà phát điện, TP.HCM quản lý thế nào?
Hơn 22.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà, tổng công suất trên 1.800 MW, đang làm thay đổi năng lượng xanh TP.HCM và cách vận hành lưới điện.
Điện mặt trời mái nhà tại TP.HCM đã vượt khỏi quy mô của những hệ thống nhỏ lẻ phục vụ từng hộ dân hoặc nhà xưởng. Khi hàng chục nghìn nguồn điện cùng hoạt động, người sử dụng điện dần trở thành đơn vị sản xuất điện, còn lưới phân phối phải tiếp nhận dòng năng lượng theo cả hai chiều.
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, ông Bùi Trung Kiên, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC), cho biết thành phố hiện có hơn 22.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà đang hoạt động, tổng công suất trên 1.800 MW. Quy mô này tương đương khoảng 25% công suất cực đại của hệ thống điện thành phố.
Điện mặt trời mái nhà vì thế không còn chỉ là giải pháp giảm tiền điện của từng hộ dân hoặc doanh nghiệp. Hàng chục nghìn nguồn điện nhỏ đang hợp lại thành một cấu phần của hạ tầng năng lượng đô thị. Khách hàng từ vị trí chỉ sử dụng điện đã trở thành đơn vị vừa tiêu thụ, vừa sản xuất, thậm chí có thể lưu trữ và bán phần điện dư.
Năng lượng xanh TP.HCM bước sang giai đoạn phân tán
Theo ông Bùi Trung Kiên, TP.HCM có tiềm năng phát triển điện mặt trời mái nhà nhờ điều kiện bức xạ thuận lợi. Hành lang pháp lý cho loại hình này cũng được điều chỉnh, tạo thêm điều kiện để người dân và doanh nghiệp đầu tư.
Ông dự báo điện mặt trời mái nhà sẽ tiếp tục tăng mạnh, đặc biệt ở khu vực hộ gia đình. Tại các khu công nghiệp, doanh nghiệp cũng có nhu cầu tận dụng mái nhà xưởng để giảm chi phí điện năng và đáp ứng yêu cầu sản xuất xanh.
Sự gia tăng của các nguồn điện phân tán làm thay đổi dòng điện trên lưới. Trong hệ thống truyền thống, điện đi từ nhà máy qua lưới truyền tải, phân phối rồi đến khách hàng. Với điện mặt trời mái nhà, điện được sản xuất ngay tại nơi tiêu thụ. Khi sản lượng vượt nhu cầu tại chỗ, phần điện dư có thể được đưa lên lưới.
Nghị định 243/2026/NĐ-CP, ban hành ngày 26/6, quy định lượng điện dư được mua bán theo thỏa thuận nhưng không vượt quá 50% sản lượng phát tại đầu ra của hệ thống điện mặt trời mái nhà. Lượng điện bán lên lưới có thể gồm cả phần được tích trữ trong pin từ nguồn điện mặt trời. Đến hết năm 2030, tỷ lệ này có thể cao hơn nếu lưới điện tại điểm đấu nối đủ khả năng tiếp nhận và vẫn bảo đảm an toàn.
Quy định mới tạo thêm động lực để người dân và doanh nghiệp đầu tư điện mặt trời mái nhà. Tuy nhiên, khi nhiều hệ thống cùng phát mạnh vào buổi trưa, lượng điện đưa lên lưới có thể tăng nhanh trong khi nhu cầu sử dụng tại chỗ không tăng tương ứng.
Lưới điện vì thế không chỉ truyền điện đến khách hàng mà còn phải tiếp nhận điện từ hàng chục nghìn điểm phát. Ngành điện cần dự báo sản lượng theo thời tiết, theo dõi khả năng tiếp nhận tại từng khu vực và điều phối hệ thống khi lượng điện thay đổi liên tục.
Pin lưu trữ, giải pháp sử dụng điện mặt trời ngoài giờ nắng
Hạn chế của điện mặt trời mái nhà là phụ thuộc vào thời gian có nắng. Sản lượng thường cao vào giữa ngày nhưng giảm nhanh vào chiều tối, đúng lúc nhu cầu sử dụng điện của nhiều hộ gia đình tăng lên.
Ông Bùi Trung Kiên cho rằng xu hướng tiếp theo là kết hợp điện mặt trời mái nhà với hệ thống lưu trữ. Phần điện tạo ra vào ban ngày có thể được giữ lại để sử dụng ngoài giờ nắng. Mô hình này cũng có thể gắn với trạm sạc xe điện, giúp người sử dụng tận dụng nguồn điện tại chỗ và giảm chi phí.
Sự kết hợp giữa tấm quang điện, pin lưu trữ và trạm sạc tạo ra một chuỗi năng lượng mới ngay tại hộ gia đình hoặc doanh nghiệp. Điện không còn phải dùng ngay khi vừa được sản xuất. Người sử dụng có thể lựa chọn thời điểm sạc pin, cấp điện cho thiết bị hoặc bán phần điện dư theo nhu cầu và điều kiện của lưới.
Ở quy mô hệ thống, pin lưu trữ có thể hỗ trợ cân bằng phụ tải, điều chỉnh điện áp và tần số, giảm nghẽn mạch và hạn chế việc huy động các nguồn điện có chi phí cao. Quy hoạch điện 8 điều chỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển từ 10.000 đến 16.300 MW pin lưu trữ, bố trí gần nguồn điện gió, điện mặt trời hoặc tại các trung tâm phụ tải.
Ông Bùi Quốc Hùng, Phó cục trưởng Cục Điện lực - Bộ Công Thương cho biết hệ thống lưu trữ tại Việt Nam gần như vẫn ở giai đoạn thử nghiệm so với mục tiêu quy hoạch. Các vướng mắc liên quan đến vị trí đầu tư, tiêu chuẩn kỹ thuật, giá thành và cơ chế tham gia thị trường điện.
EVN được giao triển khai một số dự án và dự kiến có thể đưa vào vận hành hơn 1.000 MW trong giai đoạn 2026 đến 2027. Khoảng cách giữa các dự án đang triển khai và mục tiêu năm 2030 vẫn còn lớn.
Pin lưu trữ chưa thể tăng nhanh chỉ nhờ nhu cầu của người sử dụng. Nhà đầu tư còn phải tính thời gian hoàn vốn, tiêu chuẩn an toàn và cơ chế thanh toán cho những dịch vụ mà hệ thống pin cung cấp cho lưới điện.
Dữ liệu trở thành một phần của hạ tầng điện
Với hơn 22.000 hệ thống nằm rải rác, dữ liệu về vị trí, công suất và đặc tính kỹ thuật trở nên quan trọng không kém các thiết bị trên lưới.
Ông Bùi Trung Kiên cho biết EVNHCMC đã hoàn thiện hệ thống quản lý nguồn điện phân tán. Hệ thống này theo dõi điện mặt trời tại hộ gia đình, doanh nghiệp và khu công nghiệp, phục vụ việc phân tích tác động lên lưới và tăng độ ổn định trong vận hành.
Ông cũng đề nghị những khách hàng đã lắp điện mặt trời mái nhà nhưng chưa thông báo cần cung cấp thông tin cho ngành điện. Dữ liệu đầy đủ giúp dự báo chính xác hơn lượng điện lấy từ lưới, lượng điện được sản xuất tại chỗ và khả năng đưa phần điện dư lên hệ thống.
Một hệ thống riêng lẻ chỉ tạo ra tác động nhỏ. Tuy nhiên, khi hàng nghìn hệ thống cùng tăng hoặc giảm công suất theo mây, mưa và cường độ nắng, biểu đồ phụ tải của cả khu vực có thể thay đổi trong thời gian ngắn. Phần điện mặt trời nằm ngoài hệ thống quản lý sẽ trở thành khoảng trống trong dự báo.
Việc cung cấp thông tin cho ngành điện không chỉ phục vụ thống kê. Đơn vị vận hành cần biết các nguồn điện nằm ở đâu, có công suất bao nhiêu, đấu nối tại cấp điện áp nào và có kèm hệ thống lưu trữ hay không. Những dữ liệu này là cơ sở để tính toán khả năng tiếp nhận của đường dây, trạm biến áp và thiết bị bảo vệ.
Hơn 22.000 hệ thống điện mặt trời đang làm bức tranh năng lượng xanh TP.HCM chuyển dần từ mô hình tập trung sang phân tán. Điện mặt trời chỉ thật sự trở thành một phần ổn định của an ninh năng lượng đô thị khi nguồn phát được quản lý, lưới điện đủ khả năng tiếp nhận và pin lưu trữ kéo nguồn điện sạch ra khỏi giới hạn của giờ nắng.
Người sử dụng điện có thể đồng thời sản xuất, lưu trữ và điều chỉnh nhu cầu tiêu thụ. Ngành điện vì thế không chỉ cung cấp điện mà còn phải quản lý một mạng lưới gồm hàng chục nghìn điểm phát. Sự chuyển dịch từ những mái nhà đang làm thay đổi cách lưới điện được theo dõi, điều phối và giữ ổn định, đồng thời mở thêm một hướng bảo đảm an ninh năng lượng cho TP.HCM.
