Việt Nam có thể lĩnh hội gì sau Hội thảo về lưu trữ năng lượng châu Á?

Sau Energy Storage Summit Asia 2026 vừa diễn ra tuần qua, một thông điệp nổi bật được giới chuyên gia và nhà hoạch định chính sách đồng thuận là: Lưu trữ năng lượng không còn là công nghệ bổ trợ, mà đã trở thành hạ tầng chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh của ASEAN trong kỉ nguyên AI và tự động hóa.

Khi than đá và LNG ngày càng đắt đỏ, các quốc gia Đông Nam Á buộc phải đẩy nhanh chuyển dịch sang năng lượng tái tạo, đồng thời đầu tư mạnh cho hệ thống lưu trữ để bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì tăng trưởng dài hạn.

Năng lượng rẻ sẽ quyết định sức cạnh tranh của ASEAN trong kỉ nguyên AI

Tại Energy Storage Summit Asia 2026, chuyên gia năng lượng Shuvendu Bose đưa ra nhận định gây chú ý: Đối với các nước ASEAN, chuyển dịch năng lượng không dừng lại ở mục tiêu khí hậu mà là “vấn đề sống còn” để duy trì năng lực cạnh tranh kinh tế.

Theo ông Bose, mô hình tăng trưởng của khu vực đang thay đổi nhanh chóng. ASEAN vẫn có thể tiếp tục là trung tâm sản xuất toàn cầu, nhưng AI và tự động hóa sẽ làm giảm mạnh vai trò của lao động giá rẻ – yếu tố từng giúp khu vực thu hút đầu tư trong nhiều thập niên. Trong 10–15 năm tới, nhiều ngành công nghiệp sẽ đạt mức tự động hóa rất cao, khiến chi phí năng lượng trở thành biến số quyết định lợi thế cạnh tranh.

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo kéo theo hàng loạt trung tâm dữ liệu khổng lồ được xây dựng. Các hệ thống máy chủ và công nghệ làm mát máy tính tiêu thụ lượng điện năng cực lớn, phải hoạt động liên tục suốt ngày đêm. Các tập đoàn công nghệ hàng đầu toàn cầu hiện nay đều đặt ra tiêu chuẩn khắt khe về việc sử dụng nguồn năng lượng sạch cho toàn bộ chuỗi cung ứng của họ. Nếu một quốc gia không thể cung cấp đủ nguồn điện tái tạo với mức giá hợp lí và ổn định, các nhà đầu tư công nghệ cao sẽ nhanh chóng rời đi để tìm kiếm bến đỗ mới. Năng lượng lúc này đóng vai trò như một mạch máu cốt lõi nuôi dưỡng toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của các quốc gia đang phát triển.

“Khi thành phần lao động dần bị loại khỏi phương trình kinh tế vĩ mô, điều còn lại là công nghệ thông tin và chi phí năng lượng”, ông Bose nhấn mạnh trong cuộc trao đổi bên lề hội nghị.

Điều này đặc biệt quan trọng với các nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia hay Indonesia. Nếu giá điện tiếp tục tăng do phụ thuộc vào than và khí đốt, chi phí sản xuất sẽ cao hơn, làm suy giảm sức hấp dẫn đầu tư của khu vực. Thực tế, lợi thế “than rẻ” đã không còn. Ông Bose cho biết giá than quốc tế đã tăng từ khoảng 40 USD/tấn vào năm 2007 lên gần 400 USD/tấn vào năm 2022. Không phụ thuộc hoàn toàn vào nhiên liệu, chi phí xây dựng nhà máy nhiệt điện than cũng tăng mạnh, khiến chi phí cận biên của điện than ngày càng cao.

Với khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), áp lực còn kéo dài hơn. Theo đánh giá của chuyên gia này, từ sau năm 2030, chi phí LNG có thể tiếp tục tăng do các mỏ khí giá rẻ đã dần cạn kiệt, trong khi việc phát triển các mỏ mới đòi hỏi vốn đầu tư lớn hơn. “Nếu nền kinh tế tiếp tục được vận hành bằng than và khí đốt, giá điện sẽ khó giảm. Giải pháp khả thi nhất là năng lượng tái tạo, bởi chi phí của nó ngày càng rẻ hơn”, ông Bose nhận định.

Vì sao lưu trữ năng lượng trở thành hạ tầng chiến lược?

Tuy nhiên, điện mặt trời và điện gió có đặc tính biến động theo thời tiết. Giá phát điện có thể rẻ, nhưng nếu không có khả năng lưu trữ và điều tiết, hệ thống điện sẽ gặp khó khăn trong việc bảo đảm cung ứng ổn định. Đó là lí do các chuyên gia tại hội nghị đều xem lưu trữ năng lượng là mắt xích không thể thiếu của quá trình chuyển dịch.

Ông Shuvendu Bose cho rằng các nước ASEAN cần phát triển đồng thời nhiều mô hình lưu trữ. Cụ thể, các quốc gia cần ưu tiên xây dựng hệ thống pin lưu trữ quy mô lớn (BESS) độc lập, song song với việc triển khai BESS kết hợp trực tiếp vào các dự án điện mặt trời và điện gió. Cùng với đó, hoạt động lưu trữ năng lượng ở cấp phân phối, khu vực đô thị và các giải pháp tối ưu hóa lưới truyền tải cũng cần được xúc tiến đồng bộ để tạo nên một mạng lưới vững chắc.

Việc thiếu hụt hệ thống lưu trữ sẽ dẫn đến tình trạng buộc phải cắt giảm công suất năng lượng tái tạo vào những thời điểm bức xạ mặt trời hoặc sức gió đạt mức đỉnh nhưng nhu cầu tiêu thụ lại rất thấp. Điều này gây lãng phí nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng lớn và làm giảm hiệu quả tài chính của các dự án năng lượng sạch. Hệ thống lưu trữ không đóng vai trò tích trữ điện năng thông thường, nó đóng vai trò như một bộ đệm thông minh, giúp điều tần, ổn định điện áp và giữ cho lưới điện vận hành an toàn ngay cả khi thời tiết biến đổi đột ngột. Sự linh hoạt kỹ thuật này giúp lưới điện chống chịu tốt hơn trước các cú sốc cung cầu.

Một vấn đề kỹ thuật quan trọng được ông nhấn mạnh là hầu hết hệ thống điện hiện nay được thiết kế để đáp ứng mức phụ tải đỉnh chỉ xuất hiện khoảng 400–800 giờ mỗi năm, tương đương 10–20% thời gian vận hành. Điều đó đồng nghĩa với việc toàn bộ hạ tầng phát điện, truyền tải và phân phối phải được xây dựng theo “kịch bản tải cao nhất”, dù phần lớn thời gian công suất thực tế thấp hơn đáng kể.

Nếu được đặt đúng vị trí, hệ thống lưu trữ có thể “làm phẳng đường cong phụ tải”, tức hấp thụ điện khi nhu cầu thấp và xả điện khi nhu cầu tăng cao. Nhờ vậy, các quốc gia có thể giảm nhu cầu đầu tư quá lớn vào nhà máy điện và lưới truyền tải mới.

Ông Bose cho rằng đây nên là triết lí thiết kế mới cho toàn bộ châu Á, không dành riêng cho Đông Nam Á. Quan điểm này cũng được Tiến sĩ Pimpa Limthongkul chia sẻ. Bà nhấn mạnh rằng lưu trữ năng lượng “không còn là lựa chọn” mà đã trở thành tài sản chiến lược ở cả cấp quốc gia lẫn khu vực. Theo bà Limthongkul, sự bùng nổ xe điện trong ASEAN sẽ tạo ra lượng pin thải lớn trong tương lai. Nếu được quản lí tốt, đây có thể trở thành cơ hội hình thành nền kinh tế tuần hoàn, phát triển ngành tái chế pin và chuỗi cung ứng vật liệu mới.

ASEAN cần hợp tác khu vực để giảm chi phí và tăng ổn định chính trị

Một chủ đề khác được nhắc đến nhiều tại hội nghị là hợp tác xuyên biên giới. Trong bài phát biểu khai mạc, Tiến sĩ Veerapat Kitafuengfoo thừa nhận khí tự nhiên từng là “nhiên liệu chuyển tiếp đáng tin cậy”, nhưng cũng khiến các nền kinh tế dễ tổn thương trước biến động giá LNG toàn cầu.

Ông cho rằng Thái Lan không thể tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch biến động mạnh và cần đầu tư dài hạn vào năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, nhà máy điện ảo (VPP) và các tiêu chuẩn tiết kiệm điện cho hộ gia đình, tòa nhà thương mại. Quan trọng hơn, mục tiêu này không thể đạt được nếu từng quốc gia hành động riêng lẻ. ASEAN có lợi thế tự nhiên rất khác nhau: Nơi mạnh về điện mặt trời, nơi có tiềm năng gió ngoài khơi, nơi sở hữu thủy điện quy mô lớn. Nếu được kết nối hiệu quả, khu vực có thể giảm đáng kể chi phí hệ thống điện và tăng cường ổn định chính trị – kinh tế.

Lưới điện liên kết toàn ASEAN sẽ giúp các nước thành viên chia sẻ gánh nặng dự phòng công suất phát điện. Khi một quốc gia dư thừa điện mặt trời vào ban ngày, họ có thể truyền tải ngay lập tức sang quốc gia láng giềng đang có nhu cầu tiêu thụ điện cao. Việc kết nối hạ tầng này khai thác triệt để sự chênh lệch về múi giờ và thói quen sinh hoạt giữa các nước, làm phẳng nhu cầu năng lượng trên toàn bộ khu vực. Hơn thế nữa, một thị trường điện chung minh bạch sẽ thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế khổng lồ, tạo điều kiện thuận lợi cho các siêu dự án năng lượng tái tạo có đủ quy mô thương mại để triển khai, từ đó kéo giảm giá thành sản xuất điện năng trên mỗi kilowatt giờ.

Để làm được điều đó, các nước cần hài hòa khung pháp lí, thiết kế thị trường điện và thúc đẩy hợp tác trong các ngành công nghiệp mới như hydro xanh, thu giữ carbon và sản xuất pin.

Thông điệp cuối cùng của hội nghị khá rõ ràng: ASEAN đang bước vào giai đoạn mà an ninh năng lượng không còn đồng nghĩa với việc sở hữu nhiều than hay khí đốt, mà là khả năng tiếp cận nguồn điện sạch, giá rẻ và ổn định. Trong thời điểm AI, trung tâm dữ liệu và tự động hóa sẽ tiêu thụ lượng điện khổng lồ, quốc gia nào xây dựng được hệ thống năng lượng tái tạo kết hợp lưu trữ hiệu quả sẽ có lợi thế cạnh tranh vượt trội.

Và như lời ông Shuvendu Bose, đây không còn là câu chuyện “có nên chuyển dịch hay không”, mà là bài toán sống còn để ASEAN giữ được vị thế trong nền kinh tế tri thức toàn cầu.