Bà Lê Thị Khánh Vân: AI 'trợ thủ' tăng vốn từ, gia đình là nơi neo giữ hồn Việt

Bên lề Chung kết Cuộc thi Hùng biện Tiếng Việt 2026, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trò chuyện với bà Lê Thị Khánh Vân - Phó Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI), Giám khảo khách mời của cuộc thi - về bài toán số hóa công cuộc gìn giữ tiếng mẹ đẻ cho kiều bào thế hệ mới trong kỉ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI).

Linh hồn Tiếng Việt: Gia đình là yếu tố cốt lõi, công nghệ là công cụ bổ trợ

- Thưa bà, là một chuyên gia về khoa học công nghệ, đồng thời đảm nhận vai trò Giám khảo khách mời tại Chung kết Cuộc thi Hùng biện Tiếng Việt 2026 với chủ đề "Tiếng Việt trong tim những người con xa xứ", bà đánh giá thế nào về việc ứng dụng các nền tảng số để đưa văn hóa và tình yêu tiếng Việt vượt qua khoảng cách địa lí tại mùa giải năm nay?

- Bà Lê Thị Khánh Vân: Tôi đang cảm thấy vô cùng hạnh phúc và vinh dự khi được ban tổ chức mời tham gia vào Hội đồng ban giám khảo khách mời của một chương trình mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc như thế này. Ngay từ cái tên của cuộc thi - "Tiếng Việt trong tim những người con xa xứ", đã làm tôi rất xúc động. Như chính các thí sinh đã chia sẻ rất hay trong bài phối hợp của mình: "Còn tiếng Việt là còn quê hương".

Xét dưới góc độ công nghệ, việc kết nối trực tiếp thông qua hệ thống cầu truyền hình tương tác giữa Việt Nam và Nhật Bản lần này là một nỗ lực vượt bậc. Chúng ta cần biết rằng, khoảng cách địa lí từ Hà Nội đến Saitama là hơn bốn nghìn cây số.

Để vận hành một cầu truyền hình trực tiếp ổn định cho một cuộc thi mang tính tương tác cao như hùng biện, đòi hỏi một đội ngũ kĩ thuật rất lớn và chuyên nghiệp phía sau.

Thử thách đặt ra là làm thế nào để tối ưu hóa băng thông, đảm bảo đường truyền không bị sập, không bị chặn hay mất quãng giữa chừng, vì chỉ một sự cố kĩ thuật nhỏ cũng có thể làm ngắt mạch cảm xúc của các thí sinh.

Tuy nhiên, dù là lần đầu tiên triển khai một quy mô cầu truyền hình công phu như vậy, ban tổ chức đã làm rất tốt. Khi chứng kiến 10 thí sinh xuất sắc nhất tự tin nói tiếng Việt trên sân khấu, tôi thấy vô cùng tự hào và xúc động.

Thực tế, tôi đã dõi theo hành trình của các bạn từ vòng bán kết, đã trải qua rất nhiều cung bậc cảm xúc khi thấy các cháu ý thức được rằng: Chỉ khi có tiếng Việt, các cháu mới kết nối được một cách trọn vẹn nhất với cội nguồn, với quê hương Việt Nam.

Các cháu rất tự hào là người Việt Nam, tự hào về truyền thống gia đình. Từ thành công này, tôi rất kì vọng chúng ta sẽ ứng dụng và tổ chức nhiều hơn nữa những cầu truyền hình kết nối như thế này.

- Trong bối cảnh làn sóng kiều bào, đặc biệt là thế hệ trẻ sinh sống, học tập tại Nhật Bản ngày càng tăng cao, theo bà, đâu là giải pháp căn cơ để hiện thực hóa thông điệp "ở đâu còn tiếng Việt, ở đó còn quê hương" một cách bền vững trong đời sống thường nhật?

- Bà Lê Thị Khánh Vân: Tôi nghĩ trong thời đại hiện nay, mặc dù chúng ta có rất nhiều thiết bị thông minh hỗ trợ, mạng lưới kết nối dày đặc và ai cũng bận rộn với guồng quay công việc, thì cái gốc của vấn đề vẫn phải quay về từ tế bào nhỏ nhất: Gia đình.

“

Gia đình là yếu tố quan trọng nhất, là nền tảng cốt lõi để tiếng Việt tiếp tục sinh sôi và phát triển ở nước ngoài.

Nếu mỗi gia đình không nhận thức được tiếng Việt chính là cái cốt lõi, là định danh con người của mỗi công dân Việt Nam, thì rất khó để duy trì được ngôn ngữ này ở xứ người. Gia đình chính là không gian đầu tiên và quan trọng nhất để các thành viên trao đổi tình cảm, lòng yêu thương.

Cuộc sống không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió, ai cũng có lúc vui, lúc buồn. Khi gặp những thăng trầm đó, chúng ta cần người chia sẻ, và gia đình chính là nơi để chúng ta về, là nơi để bộc lộ tâm tư.

Nếu sự chia sẻ đó được thực hiện bằng tiếng mẹ đẻ, sợi dây gắn kết tinh thần sẽ càng thiêng liêng. Cho nên, tôi khẳng định gia đình là yếu tố quan trọng nhất, là nền tảng cốt lõi để tiếng Việt tiếp tục sinh sôi và phát triển ở nước ngoài.

Tận dụng AI để làm giàu vốn từ cho trẻ em kiều bào

- Hiện nay, sự bùng nổ của AI đang làm thay đổi sâu sắc cách nhân loại học tập và sử dụng ngôn ngữ. Theo bà, chúng ta nên hướng dẫn con em kiều bào tận dụng AI như thế nào để vừa hỗ trợ học tiếng Việt hiệu quả, vừa không làm phai nhạt đi bản sắc văn hóa vốn có?

- Bà Lê Thị Khánh Vân: Đây là một câu hỏi rất hay và mang tính thời sự cao. Bản thân tôi cũng vừa được tham gia một lớp học chuyên sâu về ứng dụng AI với quy mô hàng mấy nghìn người tham gia. Tôi nhận thấy AI không phải là mối đe dọa, mà là một "trợ thủ" tuyệt vời nếu biết dùng đúng cách.

Đối với các cháu sinh ra tại Nhật Bản, tiếng Nhật thường là ngôn ngữ tư duy chính. Do đó, có thể các cháu chưa hiểu hoặc chưa đọc được hết các lớp nghĩa sâu xa của tiếng Việt. Lúc này, các cháu có thể dùng AI làm công cụ chuyển đổi ngôn ngữ song song từ tiếng Nhật sang tiếng Việt và ngược lại.

Khi các bạn đang tư duy một ý tưởng bằng tiếng Nhật, bạn có thể đưa câu lệnh vào hệ thống AI và yêu cầu chuyển ngữ, diễn đạt lại bằng tiếng Việt chuẩn xác theo ngữ cảnh. Từ những phản hồi của AI, các cháu sẽ hiểu sâu hơn cấu trúc ngữ pháp, từ đó dần dần làm giàu vốn từ vựng của mình.

Thay vì việc các cháu chỉ xem điện thoại, xem tivi một cách thụ động như trước đây, việc tương tác chủ động với AI theo hướng này sẽ giúp các cháu cảm thấy cuộc sống ý nghĩa hơn, thấy ngôn ngữ trở nên sống động, gần gũi với đất nước hơn và hiểu sâu sắc hơn rất nhiều.

Ở nước ngoài, nhiều lúc các cháu gặp rào cản lớn vì nói tiếng Nhật ở trường quá nhiều, chỉ có một chút thời gian ngắn ngủi buổi tối về nhà để nói tiếng Việt với cha mẹ. Vì thế, tôi đánh giá AI là một công cụ bổ trợ cực kì tốt để các cháu chủ động mở rộng và nâng cao vốn từ vựng tiếng Việt của mình mọi lúc mọi nơi.

- Từ thành công mang tính nền móng của cuộc thi năm nay, Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI) có kế hoạch hay kì vọng gì trong việc phối hợp xây dựng một hệ sinh thái số chuyên biệt để hỗ trợ Đề án "Bảo trợ và cấp Chứng nhận cho con em kiều bào" giai đoạn 2026 - 2030, thưa bà?

- Bà Lê Thị Khánh Vân: Trước hết, phải khẳng định đây là một sáng kiến vô cùng tuyệt vời của Viện Nghiên cứu các vấn đề xã hội. Bản thân tôi cảm thấy rất tự hào khi được Viện tin tưởng mời làm giám khảo khách mời cho sự kiện lần này. Dù thời gian tôi chia sẻ trên sóng trực tiếp không quá nhiều do thời lượng chương trình có hạn, nhưng tôi đánh giá rất cao tầm nhìn của Viện.

Có thể trên thế giới đã có những cuộc thi tiếng Việt khác, nhưng đây là lần đầu tiên tôi được chứng kiến một cuộc thi có tầm nhìn dài hạn, mang tính chiến lược cho nhiều năm như vậy. Đề án này giống như một "ngọn cờ" định hướng để con em người Việt ở nước ngoài, những người con xa xứ trên toàn thế giới hướng về và lấy đó làm điểm tựa phát triển.

“

AI là một công cụ bổ trợ cực kì tốt để các cháu chủ động mở rộng và nâng cao vốn từ vựng tiếng Việt của mình mọi lúc mọi nơi.

Về phía Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI), vì Viện Nghiên cứu các vấn đề xã hội là một tổ chức thành viên hội viên trực thuộc Hội, nên chắc chắn VASTI sẽ luôn đồng hành, sát cánh cùng Viện để tìm giải pháp công nghệ, lan tỏa mô hình này rộng hơn nữa trên toàn cầu.

Bước đầu, chúng tôi đã có những trao đổi thảo luận với Trưởng ban trực tiếp điều hành đề án về việc mở rộng quy mô cuộc thi sang các quốc gia khác. VASTI hiện có mối quan hệ và vai trò hợp tác quốc tế rất chặt chẽ với nhiều nước.

Ví dụ như cá nhân tôi, với cương vị là Phó Chủ tịch Hội hữu nghị Việt Nam - Ý, tôi nghĩ hoàn toàn có thể phối hợp để đưa cuộc thi ý nghĩa này sang triển khai tại Ý trong thời gian tới.

Khi có sự tham gia, bảo trợ công nghệ và đồng hành toàn diện từ VASTI, chúng tôi kì vọng sẽ xây dựng được một hệ sinh thái số chuyên biệt, giúp cho công cuộc bảo tồn tiếng Việt của kiều bào không còn khoảng cách, dù ở bất cứ đâu trên thế giới.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ tâm huyết của bà!

Tiếng Việt - Sợi dây kết nối số và di sản vô giá của dân tộc

Nhà thơ Hy Lạp Iakovos Theras Karamolegkos quyết tâm học tiếng Việt

Trang chủ FIFA World Cup dùng tiếng Việt để tôn vinh, gọi Messi là 'Nguyễn Văn Mười'

Vượt 4.000 cây số, tiếng Việt vẫn 'cháy' trên đất Nhật

Tuyết Nhung (thực hiện)