Muốn làm chủ công nghệ, phải dạy trẻ biết đặt câu hỏi

Công nghệ và đổi mới sáng tạo đang được nhắc đến ngày càng nhiều trong chiến lược phát triển kinh tế. Doanh nghiệp đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, công nghệ xanh. Các trường đại học đẩy mạnh nghiên cứu, nhiều cuộc thi và chương trình hỗ trợ khởi nghiệp được tổ chức.

Nhưng theo Thạc sĩ Nguyễn Minh Đồng, câu hỏi quan trọng không chỉ là làm thế nào để có nhiều ý tưởng hơn, mà là làm sao để những ý tưởng đó tạo ra giá trị thực tế.

Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, ông Đồng cho rằng sáng tạo thường bắt đầu từ một tâm lý rất đơn giản: không bằng lòng với cách làm hiện tại.

“Có đòi hỏi tiêu chuẩn cao thì mới phát minh ra những ý tưởng cao hơn”, ông nói.

Theo ông, một người bắt đầu sáng tạo khi tự hỏi vì sao sản phẩm này chưa thể tốt hơn, vì sao quy trình còn tốn thời gian, tại sao chi phí chưa thể thấp hơn hoặc có cách nào làm công việc an toàn, thuận tiện hơn. Chính những câu hỏi tưởng như rất bình thường đó có thể mở đầu cho một cải tiến công nghệ.

Ông Nguyễn Minh Đồng từng làm việc trong lĩnh vực nghiên cứu, thiết kế và xử lí khí thải tại Volkswagen ở Đức, đồng thời là tác giả hoặc đồng tác giả của nhiều sáng chế trong lĩnh vực ô tô, tự động hóa và xử lý khí thải. Từ kinh nghiệm nghiên cứu và sản xuất, ông cho rằng phát minh không nên được nhìn đơn thuần bằng số lượng bằng sáng chế. Điều quan trọng hơn là công nghệ đó có giải quyết được vấn đề thực tế hay không.

Sáng kiến cần được ghi nhận xứng đáng

Theo ông Nguyễn Minh Đồng, nhà máy và doanh nghiệp là nơi có nhiều điều kiện để hình thành sáng kiến từ thực tế sản xuất. Người lao động trực tiếp vận hành thiết bị thường nhìn thấy rõ những bất hợp lí trong quy trình, từ đó có thể đề xuất cách làm tiết kiệm thời gian, nguyên liệu hoặc nâng cao hiệu quả công việc.

Vì vậy, doanh nghiệp cần có cơ chế ghi nhận phù hợp đối với những sáng kiến mang lại giá trị thực tế. Theo ông Đồng, việc khuyến khích không nên chỉ dừng ở hình thức động viên, mà cần tương xứng với hiệu quả của sáng kiến.

Ông cũng cho rằng sáng tạo không phải việc riêng của nhà khoa học hay kỹ sư nghiên cứu. Những cải tiến nhỏ trong quá trình sản xuất, bảo trì hoặc tổ chức công việc nếu được lắng nghe và áp dụng phù hợp cũng có thể tạo ra giá trị.

Tuy nhiên, để một ý tưởng đi xa hơn, từ thử nghiệm đến ứng dụng thực tế, cần có sự kết nối giữa người nghiên cứu và doanh nghiệp. Nhu cầu thị trường, điều kiện sản xuất, tiêu chuẩn kĩ thuật và khả năng tiếp nhận công nghệ cần được tính đến ngay từ sớm.

Theo ông Đồng, bằng sáng chế chưa phải là đích đến cuối cùng. Giá trị của một phát minh còn nằm ở khả năng được ứng dụng, giải quyết nhu cầu thực tế và mang lại lợi ích cho xã hội.

Muốn có sáng tạo, phải bắt đầu từ giáo dục

Theo Thạc sĩ Nguyễn Minh Đồng, để có một đội ngũ đủ khả năng làm chủ và sáng tạo công nghệ, nền tảng quan trọng nhất vẫn là giáo dục.

Ông cho rằng trẻ em vốn có khả năng đặt rất nhiều câu hỏi. Đây chính là điểm khởi đầu của tư duy sáng tạo. Tuy nhiên, nếu quá trình học tập chỉ tập trung vào ghi nhớ đáp án, làm đúng khuôn mẫu và hạn chế sai sót, khả năng đặt câu hỏi và tìm cách làm khác có thể dần giảm đi.

Vì vậy, trường học cần tạo nhiều cơ hội hơn để học sinh quan sát, thử nghiệm và tự tìm lời giải cho những vấn đề gần gũi trong cuộc sống. Một giờ học về sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ phức tạp. Giáo viên có thể đặt ra những bài toán đơn giản như làm sao tiết kiệm nước, phân loại rác thuận tiện hơn hoặc thiết kế một vật dụng hỗ trợ người cao tuổi.

Qua quá trình thử, sai rồi điều chỉnh, học sinh sẽ hiểu rằng sáng tạo không phải một ý tưởng bất chợt. Đó là khả năng nhìn thấy vấn đề, đặt câu hỏi và kiên trì tìm cách làm tốt hơn.

Theo ông Đồng, muốn học sinh hình thành tư duy đó, trước hết giáo viên cũng cần được trang bị phương pháp phù hợp. Thầy cô không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải biết gợi mở, khuyến khích học sinh tranh luận, thử nghiệm và đưa ra cách tiếp cận riêng.

Nhà trường cũng cần tạo môi trường để học sinh không quá sợ sai. Một sản phẩm chưa hoàn thiện nhưng có ý tưởng mới vẫn có thể trở thành bài học có giá trị nếu học sinh hiểu vì sao chưa thành công và biết cách tiếp tục cải tiến.

Từ góc nhìn này, giáo dục sáng tạo không nhằm biến tất cả học sinh thành nhà phát minh. Điều quan trọng hơn là hình thành thói quen quan sát, đặt câu hỏi và không dễ bằng lòng với cách làm sẵn có.

Đây cũng là nền tảng để sau này, khi bước vào doanh nghiệp, phòng nghiên cứu hay nhà máy, mỗi người có khả năng tiếp nhận công nghệ, làm chủ công nghệ và tiếp tục cải tiến.

Theo ông Đồng, Việt Nam không nhất thiết phải nghiên cứu lại mọi công nghệ mà thế giới đã làm chủ. Nhưng muốn tiếp nhận, cải tiến và tiến tới tạo ra sản phẩm riêng, vẫn cần một đội ngũ có năng lực tư duy độc lập. Năng lực đó phải được hình thành từ trường học.

Nguyễn Tuyết