Từ mỏ quặng đến bệ phóng, Mỹ bắt đầu cuộc truy vết vũ khí chưa từng có
Chính phủ Mỹ vừa yêu cầu siết chuỗi cung ứng quốc phòng, từ khâu nguyên liệu đến linh kiện hoàn chỉnh, nhằm giảm phụ thuộc vào nước ngoài.
Ngày 20/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump kí Sắc lệnh hành pháp 14415, chỉ đạo xây dựng quy định buộc các nhà thầu quốc phòng lập bản đồ chuỗi cung ứng từ sản phẩm hoàn chỉnh về tận nguồn nguyên liệu, đồng thời siết cơ chế miễn trừ đối với một số vật liệu từ Trung Quốc, Nga, Iran và Triều Tiên.
Trong bài bình luận đăng trên Defense News, cố vấn cấp cao Nhà Trắng về thương mại và sản xuất Peter Navarro gọi việc lập bản đồ chuỗi cung ứng là một bước “chuẩn bị cho chiến trường”. Bởi Mỹ không thể bảo đảm sức mạnh quân sự, nếu không biết vũ khí của mình được làm từ những gì.
Lỗ hổng nằm dưới đáy chuỗi cung ứng
Lập luận của ông Navarro bắt đầu từ một nghịch lí. Mỹ sở hữu lực lượng quân sự hàng đầu thế giới, nhưng một hệ thống vũ khí tối tân vẫn có thể bị đình trệ chỉ vì thiếu một nam châm, loại hóa chất, vật đúc hoặc con chip nằm sâu trong mạng lưới cung ứng toàn cầu.
Một tiêm kích, tàu chiến, khẩu đội tên lửa hay máy bay không người lái không thực sự bắt đầu tại nhà máy của nhà thầu chính. Trước khi tới dây chuyền lắp ráp cuối cùng, nó đã đi qua mỏ quặng, nhà máy tinh luyện, xưởng luyện kim, cơ sở sản xuất nam châm, nhà máy bán dẫn và hàng loạt nhà thầu phụ. Theo ông Navarro, với một chương trình lớn, chuỗi này có thể kéo dài năm hoặc sáu tầng, trong khi chính phủ Mỹ thường chỉ nhìn rõ tầng thứ nhất hoặc thứ hai.
Khâu lắp ráp cuối cùng có thể diễn ra trên đất Mỹ, nhưng vật liệu quan trọng vẫn được tinh luyện hoặc chế tạo tại quốc gia đối thủ. Chỉ cần một nhà cung ứng ngừng xuất khẩu, cả dây chuyền phía trên có thể chậm theo. Theo ông Navarro, điểm yếu thực sự của công nghiệp quốc phòng Mỹ vì thế thường không nằm ở những tập đoàn lớn, mà bị chôn sâu trong mạng lưới nhà cung cấp ít được chú ý.
Sự cố F-35 năm 2022 là ví dụ rõ nhất. Lầu Năm Góc từng tạm dừng tiếp nhận tiêm kích sau khi phát hiện một nam châm sử dụng hợp kim coban và samari có nguồn gốc Trung Quốc trong bộ phận cung cấp năng lượng cho hệ thống khởi động động cơ. Chi tiết này không gây nguy hiểm cho hoạt động bay, nhưng vi phạm quy định mua sắm. Sau đó, Lầu Năm Góc phải cấp miễn trừ để nối lại việc bàn giao.
Điều 4872 thuộc Bộ luật 10 đã cấm mua một số vật liệu thuộc diện quản lí từ Trung Quốc, Nga, Iran và Triều Tiên, nhưng vẫn cho phép miễn trừ khi không có nguồn phù hợp. Quy định áp dụng cho cả hợp đồng chính và nhà thầu phụ ở bất kì tầng nào trong chuỗi cung ứng.
Hết thời xin miễn trừ cho xong
Sắc lệnh 14415 không tạo ra lệnh cấm hoàn toàn mới, mà siết cách thực thi quy định đã tồn tại. Từ ngày 1/1/2027, việc cấp miễn trừ theo điều 4872 sẽ bị hạn chế. Nhà thầu muốn tiếp tục sử dụng vật liệu không tuân thủ phải nộp kế hoạch khắc phục chính thức.
Kế hoạch phải chỉ rõ nguồn vật liệu, chứng minh doanh nghiệp đã tìm kiếm nguồn phù hợp hoặc thực sự không thể mua được vào thời điểm cần thiết, mô tả cách loại bỏ nguồn không tuân thủ và đưa ra thời hạn hoàn thành. Việc chưa thẩm định được nhà cung ứng trong nước sẽ không còn tự động được xem là bằng chứng rằng hàng hóa không có sẵn. Doanh nghiệp phải cho thấy họ đang đầu tư đủ nguồn lực và liên tục xây dựng nguồn thay thế.
Ông Navarro diễn giải thay đổi này bằng một câu châm biếm, có thể hiểu là hết thời kiểu “chưa thử gì nhưng đã hết cách”. Giá thấp, sự tiện lợi hoặc thói quen mua hàng lâu năm sẽ không còn đủ để biện minh cho việc duy trì một mắt xích gắn với đối thủ.
Nhà thầu không chứng nhận được nguồn thay thế có thể bị xem xét đình chỉ đơn hàng, không gia hạn hoặc chấm dứt hợp đồng. Trường hợp gian lận, cố tình đánh lừa chính phủ hoặc không thực hiện kế hoạch khắc phục đã được phê duyệt còn có thể bị chuyển sang Bộ trưởng Tư pháp để điều tra.
Cách tiếp cận này biến an ninh chuỗi cung ứng từ một yêu cầu mang tính khuyến nghị thành vấn đề trực tiếp liên quan đến doanh thu. Nhà thầu không chỉ phải giao đúng sản phẩm, đúng giá và đúng thời hạn, mà còn phải chứng minh sản phẩm đó có thể tiếp tục được chế tạo, bảo dưỡng và sửa chữa khi thương mại với một quốc gia cung ứng bị gián đoạn.
Phần tham vọng nhất của sắc lệnh nằm ở yêu cầu xây dựng quy định lập bản đồ toàn bộ chuỗi cung ứng. Trong vòng 180 ngày, Bộ Quốc phòng Mỹ phải xây dựng chính sách đối với các chương trình mua sắm liên quan an ninh quốc gia. Trong 90 ngày sau đó, cơ quan này phải ban hành quy định triển khai.
Theo chính sách đang được yêu cầu xây dựng, nhà thầu chính và nhà thầu phụ ở mọi tầng có thể phải nộp bảng kê vật liệu phân cấp hoàn chỉnh, truy ngược linh kiện, thiết bị, phần mềm và vật liệu về tận nguồn nguyên liệu thô. Lầu Năm Góc muốn biết hành trình của một chi tiết từ mỏ quặng, qua nơi tinh luyện và nhà máy chế tạo, cho tới khi nó nằm trong radar, tên lửa hay động cơ máy bay.
Doanh nghiệp cũng có thể phải rà soát nhà cung ứng theo ba nhóm rủi ro gồm tài chính, sở hữu hoặc ảnh hưởng nước ngoài, cùng năng lực sản xuất và cung ứng. Những nguy cơ cần được phát hiện bao gồm phá sản, bị thâu tóm, phụ thuộc vào một nguồn duy nhất, công suất hạn chế hoặc không thể tăng sản lượng khi nhu cầu thời chiến tăng vọt.
Trong vòng 15 ngày sau khi hoàn tất rà soát, nhà thầu phải báo cáo rủi ro nghiêm trọng. Trong vòng 45 ngày, họ phải nộp kế hoạch khắc phục. Sắc lệnh còn cho phép Bộ Quốc phòng Mỹ sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tổng hợp dữ liệu, phát hiện điểm nghẽn, nguồn cung duy nhất và những đoạn chuỗi có nguy cơ bị nước ngoài kiểm soát.
AI trong trường hợp này không lựa chọn vũ khí hay mục tiêu. Công nghệ được dùng để đọc và kết nối lượng dữ liệu mua sắm khổng lồ, qua đó tìm ra những linh kiện nhỏ nhưng có khả năng làm đình trệ cả chương trình vũ khí.
Chính quyền Trump cũng yêu cầu rút ngắn quá trình thử nghiệm nguồn mới và gỡ các quy định cũ cản trở việc thay thế, nhưng tránh đè nặng doanh nghiệp nhỏ bằng thủ tục. Đây là điểm quan trọng, bởi những nhà cung ứng mới thường không có bộ máy pháp lí và hành chính lớn như các tập đoàn quốc phòng lâu năm.
80.000 linh kiện có thể chịu ảnh hưởng từ khoáng sản Trung Quốc kiểm soát
Mỹ có lí do để hành động gấp. Phân tích của công ty dữ liệu quốc phòng Govini cho thấy hơn 80.000 linh kiện thuộc khoảng 1.900 hệ thống vũ khí sử dụng ít nhất một trong năm khoáng sản gồm antimon, gali, gecmani, vonfram và telua. Đây là những khoáng sản chịu tác động từ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc. Từ đó, Govini ước tính gần 78% hệ thống vũ khí của Bộ Quốc phòng Mỹ có khả năng bị ảnh hưởng. Riêng hải quân Mỹ, tỉ lệ này vượt 91%.
Theo Govini, hơn 43.000 chuỗi cung ứng kéo dài tới sáu tầng có mức độ phụ thuộc nhất định vào Trung Quốc. Công ty cho rằng 88% số chuỗi liên quan đến năm khoáng sản này chịu ảnh hưởng từ Trung Quốc và có nguy cơ bị tác động bởi các biện pháp hạn chế xuất khẩu. Khoáng sản có thể được khai thác ở quốc gia khác nhưng đưa sang Trung Quốc tinh luyện rồi mới bán cho nhà sản xuất phương Tây. Nguồn quặng không đến từ Trung Quốc, nhưng công đoạn quyết định vẫn nằm trong tầm kiểm soát của Bắc Kinh.
Đây cũng là lí do việc mở thêm mỏ tại Mỹ hoặc các nước đồng minh chưa thể giải quyết ngay vấn đề. Nếu thiếu nhà máy tinh luyện, cơ sở sản xuất hợp kim và dây chuyền chế tạo nam châm, khoáng sản sau khi khai thác vẫn có thể phải đi qua Trung Quốc trước khi trở thành linh kiện đủ tiêu chuẩn quân sự.
Trong những năm gần đây, Trung Quốc lần lượt siết xuất khẩu gali, gecmani, antimon, vonfram và telua. Tháng 4/2025, Trung Quốc tiếp tục đưa bảy nhóm đất hiếm cùng một số vật liệu và nam châm liên quan vào diện kiểm soát giấy phép. Đây không phải lệnh cấm tuyệt đối, nhưng thời gian phê duyệt kéo dài đã biến khoáng sản thành công cụ gây sức ép chiến lược.
Yêu cầu truy xuất tới tận mỏ quặng cũng đem lại hóa đơn lớn. Hãng luật Wiley Rein của Mỹ nhận định quy định mới có thể đẩy giá sản phẩm lên cao và khiến một số doanh nghiệp cân nhắc lại việc tham gia hợp đồng quốc phòng. Nếu Bộ Quốc phòng xác định phạm vi áp dụng đủ rộng, công ty ở tầng ba hoặc tầng bốn, vốn chỉ cung cấp một linh kiện nhỏ, có thể phải thu thập dữ liệu mà trước đây họ chưa từng lưu giữ.
Một vấn đề khác là bí mật kinh doanh. Bảng kê vật liệu chi tiết có thể hé lộ nhà cung cấp, công thức sản xuất, thiết kế và quan hệ thương mại mà doanh nghiệp coi là tài sản cạnh tranh. Sắc lệnh có quy định bảo vệ thông tin độc quyền, nhưng việc hàng nghìn công ty phải chia sẻ dữ liệu sâu hơn với chính phủ vẫn có thể làm phát sinh tranh cãi trong quá trình xây dựng quy định.
Nguồn thay thế cũng không thể xuất hiện chỉ bằng mệnh lệnh hành chính. Mở mỏ mới, xây nhà máy tinh luyện, sản xuất nam châm, đạt tiêu chuẩn quân sự và đưa vật liệu vào hệ thống vũ khí đều mất nhiều năm. Trong thời gian đó, Lầu Năm Góc vẫn phải tăng sản lượng tên lửa, máy bay, tàu chiến và đạn dược. Reuters nhận định các nhà thầu đang bị kẹp giữa hai yêu cầu, vừa giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, vừa phải duy trì dòng vũ khí cho quân đội Mỹ và các đồng minh.
Mỹ giờ không chỉ hỏi một quả tên lửa bay xa bao nhiêu, chính xác đến đâu hay có giá bao nhiêu. Câu hỏi mới là ai khai thác quặng, ai tinh luyện kim loại, ai viết phần mềm, ai sở hữu nhà máy và mắt xích nào có thể biến mất đúng lúc quân đội cần tăng sản lượng nhất.
