Mỹ siết hàng rào thương mại, ngành gỗ Việt Nam chịu áp lực 'kép'
Từ mức thuế chống bán phá giá gần 85% với gỗ dán, nguy cơ áp thuế chống trợ cấp, đến thuế 12,5% theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 của Mỹ, doanh nghiệp gỗ Việt Nam đang chịu áp lực lớn.
Thuế cao, rủi ro lớn với gỗ dán Việt Nam
Theo Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), ngày 16/7/2026, Bộ Thương mại Mỹ (DOC) ban hành kết luận vụ điều tra chống bán phá giá (AD) và chống trợ cấp (CVD) đối với gỗ dán cứng và gỗ dán trang trí nhập khẩu từ Việt Nam.
Kết quả điều tra cho thấy, DOC áp mức thuế chống bán phá giá chung 84,95% với tất cả doanh nghiệp Việt Nam, bao gồm cả các doanh nghiệp bị đơn bắt buộc. Đây cũng là mức tiền kí quỹ mà doanh nghiệp phải nộp khi xuất khẩu sản phẩm vào thị trường Hoa Kỳ.
So với kết luận sơ bộ trước đó, khi mức thuế dao động từ 196,14% đến 199,69%, mức thuế cuối cùng đã giảm đáng kể. Tuy nhiên, mức thuế này vẫn là rào cản rất lớn. Khoản thuế có thể làm giảm mạnh khả năng cạnh tranh về giá của gỗ dán Việt Nam tại thị trường xuất khẩu lớn nhất thế giới.
Cùng với đó, DOC tiếp tục yêu cầu Cơ quan Hải quan và Bảo vệ biên giới Mỹ (CBP) tạm dừng thanh khoản đối với các lô hàng thuộc diện điều tra kể từ ngày 2/3/2026.
Đối với điều tra chống trợ cấp, DOC xác định mức trợ cấp cuối cùng của Công ty TNHH Juma Phú Thọ là 165,39%. Công ty TNHH Triệu Thái Sơn chịu mức 47,68%. Các doanh nghiệp còn lại cũng bị áp dụng mức 47,68%.
Tuy nhiên, theo quy định pháp luật Mỹ, thời hạn áp dụng biện pháp tạm thời trong vụ điều tra chống trợ cấp đã kết thúc từ ngày 22/5/2026. Vì vậy, hiện nay doanh nghiệp Việt Nam chỉ phải nộp tiền kí quỹ đối với thuế chống bán phá giá và chưa phải nộp tiền kí quỹ đối với thuế chống trợ cấp.
VIFOREST lưu ý, việc tạm dừng thu tiền kí quỹ không đồng nghĩa doanh nghiệp được miễn thuế. Nếu Ủy ban Thương mại Quốc tế Mỹ (USITC) xác định ngành sản xuất trong nước bị thiệt hại hoặc có nguy cơ bị thiệt hại do hàng nhập khẩu từ Việt Nam, lệnh áp thuế chống trợ cấp vẫn có thể được ban hành.
Một điểm tích cực, DOC tiếp tục kết luận không có tình trạng nhập khẩu tăng đột biến. Điều này đồng nghĩa các lô hàng xuất khẩu trong 90 ngày trước khi áp dụng biện pháp tạm thời sẽ không bị truy thu thuế hồi tố.
Quyết định này giúp doanh nghiệp tránh được rủi ro tài chính lớn trong bối cảnh xuất khẩu đang chịu nhiều sức ép.
Tuy nhiên, DOC vẫn giữ nguyên phạm vi điều tra và không chấp nhận mở rộng ngoại lệ. Nhiều sản phẩm chỉ qua công đoạn gia công đơn giản hoặc các bộ linh kiện tủ bếp chưa đóng gói thành bộ hoàn chỉnh vẫn thuộc phạm vi áp dụng của vụ việc nếu đáp ứng mô tả vật lí của sản phẩm.
Theo VIFOREST, động thái này cho thấy Mỹ đang siết chặt biện pháp chống lẩn tránh thuế. Doanh nghiệp xuất khẩu cần rà soát toàn bộ chuỗi cung ứng, hồ sơ xuất xứ, quy trình gia công và phương thức đóng gói sản phẩm.
Đặc biệt, với nhóm linh kiện tủ bếp, chỉ những bộ tủ RTA hoàn chỉnh, gồm đầy đủ cấu kiện, phụ kiện lắp ráp và hướng dẫn sử dụng để bán trực tiếp cho người tiêu dùng cuối cùng mới được loại trừ khỏi phạm vi điều tra.
Ngược lại, các lô hàng chỉ gồm từng bộ phận hoặc linh kiện riêng lẻ vẫn có nguy cơ bị xem là sản phẩm gỗ dán và chịu áp dụng thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp.
VIFOREST nhận định, dù kết luận cuối cùng của DOC đã giảm đáng kể mức thuế chống bán phá giá và không áp dụng truy thu hồi tố, nhưng tổng mức thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp vẫn có thể dao động từ 132,63% đến 250,34%. Trong đó, mức kí quỹ 84,95% tiếp tục là gánh nặng lớn với doanh nghiệp.
Nếu USITC kết luận ngành sản xuất Mỹ bị thiệt hại, đây sẽ là một trong những vụ việc phòng vệ thương mại có tác động nghiêm trọng nhất đối với ngành sản xuất và xuất khẩu gỗ dán Việt Nam sang thị trường Mỹ.
Mỹ mở rộng kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng
Không dừng lại ở các biện pháp phòng vệ thương mại truyền thống, Mỹ đang chuyển hướng sang các yêu cầu phi thuế quan. Trong đó có kiểm soát lao động cưỡng bức, môi trường và tính minh bạch của chuỗi cung ứng.
Cụ thể, ngày 23/7/2026, Tổng thống Mỹ ban hành sắc lệnh yêu cầu Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) áp dụng biện pháp thuế quan theo Mục 301 Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với 60 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam. Mức thuế bổ sung 12,5% được áp dụng với nhiều nhóm hàng hóa nhập khẩu từ Việt Nam nếu liên quan đến nguy cơ sử dụng lao động cưỡng bức.
Theo VIFOREST, cách tiếp cận của Mỹ đang thay đổi mạnh mẽ. Trước đây, các biện pháp phòng vệ thương mại chủ yếu tập trung vào chống bán phá giá, chống trợ cấp. Hiện nay, Mỹ đang mở rộng sang các tiêu chuẩn về lao động, môi trường và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng.
Một số lô hàng được hưởng cơ chế chuyển tiếp nếu đã được xếp lên tàu tại cảng bốc hàng, đang vận chuyển theo phương thức cuối cùng trước thời điểm áp dụng thuế và hoàn tất thủ tục nhập khẩu trước 12 giờ 01 phút sáng ngày 28/7/2026.
Đối với ngành gỗ Việt Nam, chính sách mới này nhận được sự quan tâm lớn. Bởi Mỹ hiện là thị trường xuất khẩu quan trọng nhất. Tuy nhiên, không phải toàn bộ sản phẩm gỗ đều chịu mức thuế bổ sung 12,5%.
Theo thông báo của USTR, một số sản phẩm như ghế có khung gỗ bọc đệm dùng trong gia đình, một số loại ghế bọc đệm khác có khung gỗ, tủ bếp bằng gỗ, tủ chậu rửa phòng tắm bằng gỗ và các bộ phận liên quan thuộc nhóm được miễn áp dụng mức thuế bổ sung này.
Ngoài các nhóm sản phẩm trên, Mỹ cũng quy định một số trường hợp được miễn trừ như tài liệu thông tin, hàng viện trợ, đồ quyên góp, hành lý cá nhân; các sản phẩm thuộc diện áp dụng thuế theo Mục 232; nguyên liệu thô thiết yếu nhằm tránh thiếu hụt nguồn cung tại Mỹ; hoặc những sản phẩm có nguy cơ gây gián đoạn chuỗi cung ứng của nền kinh tế Mỹ.
Điểm đáng chú ý, chính sách lần này không chỉ nằm ở mức thuế 12,5%, còn yêu cầu ngày càng cao về minh bạch chuỗi cung ứng. Mỹ cho rằng Việt Nam chưa ban hành hoặc chưa thực thi đầy đủ cơ chế kiểm soát nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức. Vì vậy, Mỹ sử dụng công cụ thuế quan để tạo sức ép thay đổi.
Đối với ngành gỗ, yêu cầu này đặt ra thách thức lớn. Doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ phải kiểm soát nguồn gốc hợp pháp của nguyên liệu và phải chứng minh tính minh bạch trong toàn bộ quá trình sản xuất. Đó là từ nguồn cung nguyên liệu đến điều kiện lao động tại nhà máy.
Sau khi mức thuế 10% theo Mục 122 hết hiệu lực, Mỹ tiếp tục sử dụng công cụ thuế quan theo Mục 301 đối với hàng hóa của Việt Nam và nhiều quốc gia khác. Trong thời gian tới, Mỹ có thể tiếp tục mở rộng các biện pháp liên quan đến dư thừa công suất, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và các tiêu chuẩn phát triển bền vững.
VIFOREST nhận định: Vấn đề lớn hơn một mức thuế mới là yêu cầu nâng cấp toàn bộ hệ thống quản trị chuỗi cung ứng. Việc minh bạch nguồn nguyên liệu, bảo đảm quyền lợi người lao động để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế sẽ là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp duy trì thị trường Mỹ.
Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại ngày càng gay gắt, doanh nghiệp gỗ cần chuyển từ tư duy ứng phó sang xây dựng năng lực tuân thủ dài hạn. Đây sẽ là yếu tố quyết định khả năng giữ vững vị thế tại thị trường xuất khẩu lớn nhất của ngành gỗ Việt Nam.
Doanh nghiệp phải chứng minh được sự tuân thủ
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, ông Nguyễn Duy Hưng - Phó chủ tịch Hiệp hội Xuất nhập khẩu TP. Đồng Nai cho rằng, doanh nghiệp không nên chỉ nhìn các biện pháp mới của Mỹ như một câu chuyện tăng thuế.
"Theo tôi, điều doanh nghiệp cần nhìn thấy là các hàng rào thương mại đang dịch chuyển sang những tiêu chuẩn phi thuế quan. Khi Mỹ đưa vấn đề lao động cưỡng bức vào chính sách thương mại, họ sẽ kiểm soát sản phẩm, kiểm soát cả quá trình tạo ra sản phẩm", ông Hưng nói.
Do đó, việc tuân thủ pháp luật lao động là trách nhiệm pháp lí, vừa trở thành một lợi thế cạnh tranh. Doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống quản trị tuân thủ ngay từ đầu. Từ tuyển dụng lao động, tổ chức sản xuất đến hồ sơ truy xuất đều phải đầy đủ. Khi có thể chứng minh hàng hóa được sản xuất hợp pháp, không liên quan đến lao động cưỡng bức, doanh nghiệp sẽ có cơ sở để giải trình với khách hàng và cơ quan quản lí của nước nhập khẩu.
Ông Hưng cho rằng nhiều doanh nghiệp vẫn quen với tư duy chứng minh xuất xứ nguyên liệu. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, như vậy là chưa đủ. "Các thị trường lớn muốn biết cả hành trình của sản phẩm. Nguyên liệu đến từ đâu, ai sản xuất, điều kiện lao động như thế nào, doanh nghiệp có tuân thủ pháp luật hay không. Minh bạch phải diễn ra trên toàn bộ chuỗi cung ứng, chứ không chỉ ở khâu cuối cùng", ông nói.
Bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, các hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lí cần đóng vai trò cầu nối với đối tác quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện hệ thống truy xuất, chuẩn hóa dữ liệu và tăng cường đối thoại chính sách.
Có thể nói, hai quyết định của Mỹ có thể khiến chi phí xuất khẩu tăng lên. Nhưng đó mới chỉ là tác động trước mắt. Thách thức lớn hơn là doanh nghiệp Việt Nam đang bước vào một giai đoạn năng lực cạnh tranh không còn được đo bằng giá rẻ hay nhân công rẻ. Trong cuộc chơi mới, ai chứng minh được sự tuân thủ, người đó mới giữ được thị trường.
