Rào cản lớn nhất với người lớn tuổi không phải công nghệ
Thanh toán không tiền mặt đang trở thành một phần tất yếu của đời sống tại Việt Nam. Thế nhưng, không phải ai cũng dễ dàng bắt nhịp với xu hướng này, nhất là người lớn tuổi.
Nghiên cứu của các giảng viên Đại học RMIT Việt Nam cho thấy rào cản lớn nhất khiến nhiều người lớn tuổi ngần ngại sử dụng công nghệ số không nằm ở kĩ năng hay thiết bị, mà ở niềm tin vào khả năng thích nghi của chính bản thân họ.
Chuyển đổi số tăng tốc, nhưng không phải ai cũng theo kịp
Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số. Từ siêu thị, trung tâm thương mại đến các quán ăn, cửa hàng tạp hóa hay chợ truyền thống, hình ảnh khách hàng quét mã QR để thanh toán đã trở nên quen thuộc. Những phương thức thanh toán không dùng tiền mặt đang dần thay thế tiền mặt trong nhiều giao dịch hằng ngày.
Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, trong 5 tháng đầu năm 2026, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng hơn 34% so với cùng kì năm trước. Riêng giao dịch qua mã QR tăng gần 40%, đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường thanh toán số phát triển nhanh nhất Đông Nam Á.
Đà tăng trưởng này được kì vọng sẽ tiếp tục trong những năm tới. Theo Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đặt mục tiêu đến cuối thập kỉ này, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đạt gấp 30 lần GDP, đồng thời 95% người dân từ 15 tuổi trở lên có tài khoản ngân hàng.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của công nghệ cũng tạo ra khoảng cách giữa các nhóm người dùng. Trong khi nhiều người trẻ nhanh chóng thích nghi với ví điện tử, ngân hàng số hay thanh toán QR, không ít người lớn tuổi vẫn giữ thói quen sử dụng tiền mặt.
Đây không chỉ là câu chuyện của Việt Nam mà còn là vấn đề được nhiều quốc gia quan tâm khi dân số già hóa diễn ra nhanh chóng. Nếu một bộ phận người dân không thể tiếp cận các dịch vụ số, khoảng cách trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính, y tế, hành chính công hay giao thông sẽ ngày càng lớn.
Đó cũng là lí do nhóm nghiên cứu của Tiến sĩ Jasper Teow và Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh, giảng viên ngành Digital Marketing tại Đại học RMIT Việt Nam, tìm hiểu điều gì thực sự quyết định khả năng thích ứng của người lớn tuổi với công nghệ.
Dựa trên khảo sát 400 người trưởng thành tại Anh và Mỹ, nhóm nghiên cứu nhận thấy trình độ sử dụng công nghệ không phải yếu tố duy nhất quyết định việc một người có sẵn sàng sử dụng thanh toán số hay không.
Hai người có thể đều sử dụng điện thoại thông minh thành thạo, nhưng khi đứng trước yêu cầu thanh toán bằng ví điện tử hoặc quét mã QR, phản ứng lại hoàn toàn khác nhau. Một người xem đó là trải nghiệm mới đáng thử, trong khi người còn lại lo sợ mắc lỗi hoặc gây rắc rối cho người khác.
Sự tự tin mới là chìa khóa của hòa nhập số
Theo các nhà nghiên cứu, sự khác biệt ấy xuất phát từ yếu tố tâm lí nhiều hơn là năng lực công nghệ. Và một trong những phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là cảm giác bất lực liên quan đến tuổi tác.
Đây là trạng thái khi người lớn tuổi dần mất niềm tin rằng mình còn đủ khả năng học hỏi điều mới, xử lí các tình huống chưa quen thuộc hoặc thích nghi với những thay đổi của xã hội.
Theo Tiến sĩ Jasper Teow, rào cản lớn nhất đôi khi không nằm ở ứng dụng hay chiếc điện thoại, mà ở suy nghĩ "mình đã quá già để học cái mới".
Ông cho rằng quá trình này diễn ra rất âm thầm. Ban đầu, nhiều người vẫn tin rằng mình có thể tự làm được. Sau đó, họ bắt đầu nghi ngờ năng lực bản thân, rồi dần chuyển sang tâm lí từ bỏ trước cả khi thử trải nghiệm công nghệ.
Điều đáng chú ý là nghiên cứu cũng chỉ ra một hướng tiếp cận tích cực. Những người lớn tuổi biết tận dụng kinh nghiệm sống và luôn cởi mở với những điều mới thường sẵn sàng sử dụng thanh toán số hơn đáng kể.
Thay vì nghĩ rằng tuổi tác là rào cản, họ nhìn lại những lần bản thân từng thích nghi với nhiều thay đổi trong cuộc sống như chuyển nghề, thay đổi môi trường sống hay tiếp cận các công nghệ mới trước đây. Chính những trải nghiệm đó giúp họ tự tin hơn khi bước vào môi trường số.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh, công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi từng ngày, nhưng điều quan trọng hơn cả là mỗi người vẫn giữ được niềm tin rằng mình có thể tiếp tục học hỏi. Đó mới là nền tảng của một xã hội số toàn diện, nơi mọi người đều có cơ hội tham gia bất kể tuổi tác.
Phát hiện này cũng góp phần thay đổi cách nhìn về chuyển đổi số. Nếu trước đây nhiều chương trình tập trung vào việc hướng dẫn sử dụng công nghệ, thì nay yếu tố xây dựng sự tự tin cần được coi là một phần không thể thiếu.
Xây dựng môi trường để người lớn tuổi tự tin bước vào thế giới số
Theo nhóm nghiên cứu của RMIT Việt Nam, thúc đẩy hòa nhập số không chỉ là trách nhiệm của người sử dụng mà còn đòi hỏi sự thay đổi từ phía các tổ chức cung cấp dịch vụ.
Các ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ và đơn vị cung cấp dịch vụ thanh toán cần thiết kế giao diện đơn giản, dễ hiểu và thân thiện hơn với người lớn tuổi.
Quan trọng hơn, hệ thống cần tạo cảm giác an toàn cho người dùng thông qua các hướng dẫn từng bước, thông báo xác nhận rõ ràng, cũng như cơ chế dễ sửa hoặc hoàn tác khi xảy ra sai sót.
Những chi tiết tưởng chừng nhỏ này lại có tác động lớn đến tâm lí của người lần đầu sử dụng công nghệ. Bên cạnh thiết kế sản phẩm, cách truyền thông cũng cần thay đổi.
Thay vì chỉ quảng bá thanh toán số là "nhanh hơn" hay "tiện lợi hơn", các chiến dịch nên truyền tải thông điệp rằng việc học công nghệ mới cần thời gian, mắc lỗi là điều bình thường và ai cũng có thể tiến bộ nếu kiên trì.
Gia đình cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Trong nhiều trường hợp, con cháu là những người đầu tiên hướng dẫn ông bà, cha mẹ sử dụng điện thoại thông minh hoặc ứng dụng ngân hàng. Tuy nhiên, nếu luôn làm thay mọi thao tác, người thân vô tình tước đi cơ hội để người lớn tuổi tự trải nghiệm và xây dựng sự tự tin.
Thay vào đó, việc kiên nhẫn hướng dẫn, cùng thực hành và để họ tự hoàn thành từng bước sẽ giúp hình thành cảm giác chủ động và khả năng tự lập trong môi trường số.
Theo Tiến sĩ Hoàng Ái Phương, Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Digital Marketing và đồng tác giả báo cáo "Nâng cao năng lực số – Tác động và hàm ý chính sách từ một nghiên cứu ở Việt Nam", bài học quan trọng nhất của hòa nhập số là thành công không được đo bằng số lượng ứng dụng hay công nghệ mới được triển khai.
Điều quan trọng hơn là người lớn tuổi có còn tin rằng họ vẫn có thể tiếp tục học hỏi, làm chủ công nghệ và tham gia bình đẳng vào nền kinh tế số hay không.
Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu sẽ mở rộng khảo sát tại Việt Nam để tìm hiểu sâu hơn những yếu tố tâm lí ảnh hưởng đến khả năng thích ứng của người dân trong các lĩnh vực như y tế, dịch vụ công, giao thông và bán lẻ.
Khi các dịch vụ thiết yếu ngày càng được số hóa, việc hiểu rõ những rào cản tâm lí sẽ giúp xây dựng các chính sách và giải pháp phù hợp hơn, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số.
Như Tiến sĩ Jasper Teow nhấn mạnh, một tương lai số không chỉ cần nhanh hơn hay thông minh hơn, mà phải là tương lai nơi mọi người, bất kể tuổi tác, đều cảm thấy mình vẫn có thể học hỏi, thích nghi và tiếp tục đóng góp cho xã hội. Đó mới là thước đo thực sự của một nền kinh tế số bao trùm và bền vững.