14.000 tấn rác mỗi ngày: Vì sao TP.HCM buộc phải từ bỏ chôn lấp?
TP.HCM phát sinh khoảng 14.000 tấn rác mỗi ngày sau sáp nhập. Thành phố đang tăng tốc chuyển từ chôn lấp sang đốt rác phát điện, hướng tới xử lí hơn 90% rác bằng công nghệ hiện đại vào năm 2030.
Sau khi mở rộng địa giới hành chính, TP.HCM phát sinh khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày, tương đương hơn 20% tổng lượng rác của cả nước. Khối lượng chất thải khổng lồ không chỉ tạo áp lực lên hạ tầng môi trường mà còn đặt thành phố trước yêu cầu cấp bách phải chuyển đổi từ chôn lấp sang đốt rác phát điện và tái chế nếu muốn phát triển theo hướng đô thị xanh, kinh tế tuần hoàn.
Chôn lấp rác không còn là lời giải cho siêu đô thị
Tại buổi họp báo về các vấn đề kinh tế - xã hội TP.HCM vào chiều 30/7, ông Trần Anh Đức - Phó Trưởng Phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết việc sáp nhập TP.HCM với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã làm thay đổi hoàn toàn quy mô quản lí chất thải rắn của thành phố. Trước đây, TP.HCM phát sinh khoảng 10.500 tấn rác mỗi ngày, trong khi Bình Dương khoảng 2.000 tấn và Bà Rịa - Vũng Tàu khoảng 1.500 tấn. Sau sáp nhập, tổng lượng rác sinh hoạt của toàn thành phố đã tăng lên xấp xỉ 14.000 tấn/ngày, đưa TP.HCM trở thành địa phương có lượng chất thải sinh hoạt lớn nhất cả nước.
Theo ông Trần Anh Đức, quy mô mới đồng nghĩa với việc thành phố không thể tiếp tục dựa vào mô hình xử lí truyền thống. Nếu trước đây chôn lấp còn đáp ứng được một phần nhu cầu thì với lượng rác phát sinh hiện nay, phương thức này ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế như tiêu tốn quỹ đất, phát sinh nguy cơ ô nhiễm môi trường và tạo áp lực lâu dài lên hạ tầng xử lí.
Thực tế cho thấy, dù nhiều dự án công nghệ đã được triển khai, 58,7% lượng rác sinh hoạt của TP.HCM vẫn đang được xử lý bằng chôn lấp. Con số này phản ánh khoảng cách khá lớn giữa mục tiêu phát triển công nghệ xử lí hiện đại với thực trạng hiện nay.
Điểm nghẽn không nằm ở công nghệ mà ở cơ chế
Trong nhiều năm, TP.HCM từng đặt mục tiêu nâng tỉ lệ xử lí rác bằng công nghệ đốt phát điện và tái chế lên mức 50%, sau đó hướng đến 80%. Tuy nhiên, lộ trình này đã chậm hơn so với kì vọng.
Lí giải nguyên nhân, ông Trần Anh Đức cho biết khó khăn lớn nhất không phải là thiếu doanh nghiệp hay công nghệ mà xuất phát từ những vướng mắc liên quan đến thủ tục pháp lý và Quy hoạch điện VIII. Bởi các nhà máy đốt rác phát điện không chỉ là công trình môi trường mà còn là một phần của hạ tầng năng lượng quốc gia, phải đáp ứng đồng thời các quy định về môi trường, xây dựng và quy hoạch điện.
Theo đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường, chỉ sau khi các dự án được bổ sung vào Quy hoạch điện VIII vào cuối năm 2024 và đầu năm 2025, nhiều dự án mới có điều kiện hoàn thiện các thủ tục đầu tư.
“Thủ tục pháp lí và quy hoạch điện là nút thắt tiên quyết. Khi chưa gỡ được điểm nghẽn này, các nhà đầu tư dù có tiềm lực tài chính và công nghệ cũng không thể triển khai thi công trên thực địa”, ông Đức nhấn mạnh.
Nhận định này cho thấy bài toán xử lí rác của TP.HCM không chỉ phụ thuộc vào năng lực công nghệ mà còn gắn chặt với cơ chế, quy hoạch và khả năng phối hợp giữa các ngành.
Từ chôn lấp sang kinh tế tuần hoàn
Một trong những mô hình được TP.HCM nghiên cứu là khu liên hợp xử lí chất thải Nam Bình Dương. Theo thông tin từ Sở Nông nghiệp và Môi trường, điểm khác biệt của mô hình này là gần như không còn chôn lấp rác tươi. Rác hữu cơ được sản xuất phân compost, phần còn lại được đốt thu hồi năng lượng và chỉ chôn lấp lượng tro xỉ không thể xử lí tiếp.
Theo ông Trần Anh Đức, đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của các đô thị hiện đại. Khi rác được phân loại tại nguồn và xử lí bằng công nghệ đồng bộ, chất thải không còn đơn thuần là gánh nặng môi trường mà có thể trở thành nguồn tài nguyên phục vụ phát điện và tái chế.
Ông cũng cho rằng việc tái cấu trúc hệ thống xử lí chất thải không chỉ dừng ở xây dựng thêm các nhà máy mới mà còn phải thay đổi tư duy quản lí theo mô hình kinh tế tuần hoàn, trong đó phân loại rác tại nguồn, tái sử dụng và tái chế sẽ đóng vai trò trung tâm.
Theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP.HCM nhiệm kỳ 2025-2030, thành phố đặt mục tiêu nâng tỉ lệ rác sinh hoạt được tái chế và xử lí bằng công nghệ hiện đại lên trên 90% vào năm 2030. Để hiện thực hóa mục tiêu này, TP.HCM đang triển khai 8 dự án nhà máy đốt rác phát điện, trong đó ba dự án đang được thi công và dự kiến đưa vào vận hành trong thời gian tới, đồng thời tiếp tục hoàn thiện thủ tục cho các dự án còn lại.
Theo ông Trần Anh Đức, bên cạnh việc đầu tư công nghệ, thành phố sẽ tiếp tục quy hoạch các khu xử lý chất thải theo từng lưu vực, chủ động quỹ đất cho hạ tầng môi trường và thúc đẩy mạnh phân loại rác tại nguồn. Đây là những điều kiện quan trọng để giảm dần tỷ lệ chôn lấp và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên từ chất thải.
Với quy mô khoảng 14.000 tấn rác phát sinh mỗi ngày, TP.HCM đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi mô hình xử lí chất thải nhanh hơn bao giờ hết. Chuyển từ chôn lấp sang đốt rác phát điện không chỉ là giải pháp giảm áp lực môi trường mà còn là bước đi chiến lược nhằm hình thành nền kinh tế tuần hoàn, tận dụng chất thải như một nguồn tài nguyên mới. Nếu các dự án trọng điểm được triển khai đúng tiến độ và việc phân loại rác tại nguồn được thực hiện đồng bộ, thành phố sẽ có cơ sở để đạt mục tiêu xử lí trên 90% rác bằng công nghệ hiện đại vào năm 2030.
