Kinh hoàng robot ‘nửa người nửa thú’: Khi sự thực dụng chưa thắng được tâm lí con người
Một công ty khởi nghiệp ở California (Mỹ) vừa tung ra sản phẩm robot thân trên giống người nhưng có bốn chân như động vật. Phản ứng của công chúng cho thấy rào cản lớn nhất của thiết kế robot tối ưu có thể không nằm ở công nghệ, mà ở tâm lí con người.
Chiêu trò gây sốc
Mẫu robot trông như nhân mã trong thần thoại có tên Threehalves, sản phẩm của Satyress Robotics. Công ty thậm chí còn tăng mức độ gây sốc khi chọn màu đen cho robot, đầu có sừng, mắt phát sáng. Được quảng cáo là dành cho nhiệm vụ cứu hộ, hình ảnh lan truyền mạnh nhất về Threehalves lại là robot "khoe" một cây cưa máy.
Tác dụng của chiêu quảng cáo đến tức thì. Newsweek giật tít: "Robot cứu hộ kinh hoàng đi kèm hướng dẫn cách tiêu diệt nó". Dexerto viết: "Internet đang khiếp sợ". Nhiều cư dân mạng gán ngay cho robot hình ảnh quỷ dữ trong các tôn giáo, thậm chí đề nghị công ti nên tự tiêu hủy sản phẩm đó đi.
“Thiên kiến nhân hình”
Ngành robot thế giới đang dồn phần lớn nguồn lực vào robot hình người. Các “ông lớn” như Tesla, Boston Dynamics, Unitree… đều hướng tới robot đi bằng hai chân, có hai tay quen thuộc. Đằng sau sự đồng thuận này không chỉ là tính toán kĩ thuật, mà còn là một thiên kiến ăn sâu vào tâm lí.
Một nghiên cứu trên tạp chí Zeitschrift für Psychologie năm 2022 cho thấy con người tin tưởng và chấp nhận robot mang hình dáng giống người hơn hẳn so với robot không giống người. Hiện tượng này có tên gọi là “thiên kiến nhân hình” (anthropomorphic bias).
Khi robot trông giống chúng ta, não bộ tự động gán cho nó sự đáng tin cậy, dù bên trong chỉ là mô-tơ và vi mạch. Hiệu ứng này mạnh đến mức người cao tuổi trong các thử nghiệm luôn thích robot giống người hơn, bất kể robot đó thực hiện nhiệm vụ gì.
Tuy nhiên, thiên kiến tâm lí không xóa được hiện thực vật lí. Robot hai chân phải đối mặt với một thử thách mà hàng thập kỉ nghiên cứu chưa giải quyết được triệt để, đó là giữ thăng bằng. Đi bằng hai chân đòi hỏi thuật toán cân bằng chủ động, liên tục hiệu chỉnh trong từng phần giây. Khi cơ chế đó thất bại do va chạm, địa hình gồ ghề, hoặc đơn giản là hết pin, robot sụp đổ. Boston Dynamics đã nhiều lần công bố video robot Atlas ngã trong các bài kiểm tra vượt chướng ngại vật.
Trong phòng thí nghiệm, ngã là sự cố có thể khắc phục được. Nhưng trong đám cháy rừng hay đống đổ nát sau thiên tai, ngã là rủi ro mất thiết bị và nhiệm vụ thất bại.
Nửa người, nửa thú: Thực dụng tuyệt đối
Thiết kế “nhân mã” giải bài toán này bằng một ý tưởng đơn giản đến đáng ngạc nhiên. Kết hợp thân trên hình người để thao tác công cụ, nhưng thay đôi chân bằng bốn chân hoặc bốn bánh để gần như loại bỏ nguy cơ ngã.
Ý tưởng này đã có từ lâu. Từ khoảng năm 2006, NASA đã đề xuất hệ thống robot ngoài tàu vũ trụ mang tên Centaur. Robot có bánh xe kết hợp thân trên hình người, được thiết kế để hỗ trợ phi hành gia làm các công việc bảo trì và kiểm tra nguy hiểm bên ngoài không gian.
Từ năm 2016 đến 2018, Viện Công nghệ Italy (IIT) phát triển CENTAURO trong khuôn khổ chương trình Horizon 2020 của Liên minh châu Âu. CENTAURO là một robot bốn chân cao 1,5 mét với hai cánh tay linh hoạt trên nửa thân trên hình người. Năm 2022, Kawasaki ra mắt Bex, một robot kiêm phương tiện di chuyển bốn chân có bánh xe ở đầu gối để chuyển đổi giữa đi bộ và lăn bánh, với thân trên dạng mô-đun có thể thay đổi tùy nhiệm vụ.
Nhưng năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt của loại robot “nửa người, nửa thú” này. Hai sản phẩm ra mắt gần như đồng thời ở hai bờ Thái Bình Dương, cả hai đều nhắm tới thương mại hóa, không còn dừng ở phòng thí nghiệm.
Tại Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAIC) ở Thượng Hải giữa tháng 7, Run Robotics trình làng robot "nửa người nửa thú" có bốn bánh xe, thân trên dạng người. Robot được quảng cáo là chịu tải tối đa 210 kg, tích hợp lidar, camera lập thể và camera chiều sâu. Run Robotics cho biết đã có đơn hàng thương mại và dự kiến hoàn thành dây chuyền lắp ráp robot vào quý 4 năm nay.
Ở bờ bên kia, Threehalves dùng bốn chân thay vì bốn bánh. Đáng chú ý, Satyress chủ đích không phát triển AI tự trị cho robot. "Chúng tôi không có kế hoạch phát triển tự động hóa ngoài mức cần thiết để robot không tự gây hỏng hóc" Satyress tuyên bố. Hệ thống chi mô-đun hóa cho phép hoán đổi linh hoạt giữa các công cụ, đơn giản hóa sửa chữa trên thực địa.
Threehalves hiện mới ở giai đoạn thử nghiệm từng linh kiện. Bản thương mại dự kiến phải mất hai năm nữa mới được hoàn thiện.
Khi "đáng sợ" chính là "trung thực"
Nhưng lợi thế kĩ thuật không đảm bảo được sự chấp nhận từ con người — và phản ứng của công chúng với Threehalves là minh chứng. Hàng triệu lượt xem trên các nền tảng mạng xã hội thể hiện nỗi kinh hãi. Người dùng so sánh nó với quái vật trong game, ác quỷ trong phim kinh dị.
Phản ứng này không phi lí. Nó phản ánh đúng những gì tâm lí học dự đoán. Con người tin tưởng cái giống mình và cảnh giác với cái khác mình, đặc biệt khi "cái khác" là sinh vật nửa người nửa thú, gợi lên sự xung đột nhận thức giữa quen thuộc và xa lạ.
Một robot hai chân, dù cử động cứng nhắc và hay ngã sấp mặt, vẫn gợi lên sự thân thuộc. Một robot “nhân mã” có vững chãi tới mấy, cũng sẽ kích hoạt bản năng dè chừng, phòng vệ.
Satyress dường như ý thức được điều này và chủ đích đi ngược lại. Thay vì thiết kế robot trông "thân thiện" hơn, công ty cố tình chọn những thiết kế “quái dị” với sừng, mắt đỏ và cưa xích. Công ti dùng từ "siêu năng lực" trong phần giới thiệu, như thể thừa nhận robot này không cố trở thành con người, mà nó sẽ làm những việc con người không làm được.
Fast Company đồng tình với chiến lược này khi gọi đây là "thiết kế trung thực nhất". Sự đáng sợ, theo nghĩa nào đó, chính là sự trung thực về bản chất và mục đích của nó.
Lịch sử công nghệ không thiếu tiền lệ tương tự. Xe ô-tô sơ khai từng bị nghi ngờ vì khác xa phương tiện xe ngựa quen thuộc khi đó. Mỗi lần, chức năng vượt trội cuối cùng đều chiến thắng hình dáng thân quen. Nhưng mỗi lần chiến thắng đó đều cần hàng thập kỉ để nhận thức con người thích nghi.
.jpg)
