Đừng biến Côn Đảo thành một hòn đảo du lịch bằng mọi giá
Côn Đảo đang đứng trước cơ hội mở ra một giai đoạn phát triển mới, nhưng cũng đối mặt với bài toán khó. Đó là làm thế nào để phát triển kinh tế mà không đánh đổi những giá trị sinh thái, lịch sử và tâm linh vốn làm nên bản sắc của quần đảo.
.png)
Theo TS Nguyễn Chí Thành - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu rừng và đất ngập nước, Chiến lược phát triển đặc khu Côn Đảo cần được xây dựng trên nền tảng khoa học, tôn trọng giới hạn của thiên nhiên và lấy ba trụ cột xanh - thông minh - đáng sống làm định hướng xuyên suốt.
- Thưa ông, Chiến lược phát triển đặc khu Côn Đảo đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 cần được xây dựng trên những quan điểm, cơ sở thực tiễn và định hướng nào để vừa phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, vừa bảo đảm phát triển bền vững?
- TS Nguyễn Chí Thành: Tôi cho rằng việc lãnh đạo TP.HCM giao Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM xây dựng Chiến lược phát triển đặc khu Côn Đảo là hoàn toàn đúng đắn và cần thiết trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Trước hết, cần khảo sát và đánh giá việc quản lí Côn Đảo trong giai đoạn trước khi sáp nhập. Thực tế, nhiều năm qua Côn Đảo đã hoạt động theo mô hình tương tự chính quyền hai cấp, gồm UBND tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu và UBND huyện Côn Đảo, không tổ chức cấp xã. Việc tổng kết mô hình này sẽ giúp rút ra những bài học thực tiễn quý giá cho giai đoạn phát triển mới.
Bên cạnh đó, chiến lược cần lấy quan điểm chỉ đạo của Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được tại Thông báo số 341/TB-VP ngày 2.4.2026 làm nền tảng. Theo đó, Côn Đảo được định hướng trở thành "thiên đường du lịch nghỉ dưỡng sinh thái và tâm linh", phát triển trên ba trụ cột đảo xanh - thông minh - đáng sống.
Đây là mục tiêu đến năm 2035, vừa là phương thức phát triển lâu dài nhằm gìn giữ Côn Đảo cho các thế hệ tương lai. Tuy nhiên, ba trụ cột này cần được cụ thể hóa bằng các tiêu chí và giải pháp rõ ràng. Chẳng hạn, thế nào là một Côn Đảo xanh, những giải pháp nào sẽ được triển khai và cơ quan nào chịu trách nhiệm? Phát triển thông minh sẽ được thực hiện bằng những mô hình, sản phẩm du lịch nào?
"Đáng sống" là dành cho người dân, du khách hay cả hai và sẽ được đo lường bằng những tiêu chí cụ thể nào? Chỉ khi trả lời được những câu hỏi đó, chiến lược mới có thể chuyển từ định hướng sang hành động và bảo đảm tính khả thi.
- Theo ông, việc xây dựng Chiến lược phát triển đặc khu Côn Đảo cần dựa trên những cơ sở nào về hiện trạng đất đai, tài nguyên và mô hình quản lí để bảo đảm tính khả thi?
- TS Nguyễn Chí Thành: Theo tôi, muốn xây dựng một chiến lược khả thi thì trước hết phải phân tích thật kỹ hiện trạng đất đai, tài nguyên và các chủ thể đang được Nhà nước giao quản lí. Đây là cơ sở khoa học và pháp lí để tổ chức không gian phát triển cũng như lựa chọn mô hình kinh tế phù hợp.
Côn Đảo là một đơn vị hành chính có quy mô rất nhỏ sau khi sáp nhập vào TP.HCM, với diện tích tự nhiên khoảng 7.678 ha, gồm 16 hòn đảo và dân số chỉ khoảng 10.000-12.000 người. Trong đó, chỉ có đảo Côn Sơn là có sân bay, khu dân cư và các hoạt động đô thị; các đảo còn lại chủ yếu là rừng tự nhiên và khu bảo tồn.
Điều đáng lưu ý là 5.890 ha, tương đương 76,7% diện tích toàn quần đảo, là đất rừng đặc dụng. Riêng đảo Côn Sơn có 4.362 ha rừng đặc dụng, chiếm khoảng 84% diện tích hòn đảo.
Điều đó có nghĩa là phần lớn không gian phát triển của Côn Đảo phải được quản lí theo Luật Đất đai, Luật Lâm nghiệp và Luật Đa dạng sinh học. Vì vậy, mọi quy hoạch hay dự án đầu tư liên quan đến đất rừng đặc dụng đều phải tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật.
Theo tôi, nên xây dựng chiến lược cho từng không gian sử dụng đất đã được Nhà nước xác lập, sau đó tích hợp thành chiến lược chung cho toàn quần đảo.
Bên cạnh đó, cũng cần nhìn nhận đúng vai trò của các chủ thể đang quản lí Côn Đảo. Hiện nay có ba chủ thể chính là UBND đặc khu Côn Đảo; Ban Quản lí Vườn quốc gia Côn Đảo, đơn vị quản lí gần 77% diện tích tự nhiên và khoảng 14.000 ha khu bảo tồn biển; cùng Ban Quản lí Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Côn Đảo.
Mỗi cơ quan được pháp luật giao chức năng, nhiệm vụ và phạm vi quản lí khác nhau, đồng thời đều có quy hoạch và chiến lược phát triển theo lĩnh vực chuyên ngành.
Vì vậy, khi xây dựng Chiến lược phát triển đặc khu Côn Đảo, cần có cơ chế phối hợp và tích hợp giữa các chủ thể này, thay vì chỉ tiếp cận từ góc độ quy hoạch phát triển kinh tế. Diện tích Côn Đảo tuy nhỏ nhưng giá trị về sinh thái, lịch sử và chủ quyền có ý nghĩa đặc biệt đối với quốc gia, nên mọi định hướng phát triển đều phải đặt trên nền tảng bảo tồn và tuân thủ pháp luật.
- Theo ông, Côn Đảo nên lựa chọn mô hình phát triển kinh tế như thế nào để vừa phát huy được lợi thế, vừa bảo đảm phát triển bền vững?
- TS Nguyễn Chí Thành: Theo tôi, mô hình phát triển của Côn Đảo phải xuất phát từ chính những giá trị cốt lõi của quần đảo, chứ không thể sao chép máy móc kinh nghiệm của các địa phương hay quốc gia khác.
Chủ tịch UBND TP.HCM đã định hướng phát triển Côn Đảo trở thành "thiên đường du lịch nghỉ dưỡng sinh thái và tâm linh". Trước đó, tại Quyết định số 870/QĐ-TTg năm 2015 phê duyệt Quy hoạch Khu du lịch quốc gia Côn Đảo, Thủ tướng Chính phủ cũng xác định kinh tế du lịch là động lực phát triển, với các loại hình du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng cao cấp, văn hóa, lịch sử và tâm linh, dựa trên việc khai thác hợp lí các giá trị của hệ sinh thái rừng và biển.
Theo tôi, giá trị lớn nhất của Côn Đảo chính là hệ sinh thái tự nhiên còn gần như nguyên vẹn và hệ thống di tích lịch sử có ý nghĩa linh thiêng bậc nhất của đất nước. Đây là những giá trị rất đặc biệt mà ít nơi có được. Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay vẫn còn thiếu cả cơ sở lý luận lẫn thực tiễn về mô hình phát triển kết hợp hài hòa giữa sinh thái, lịch sử và tâm linh. Đây cũng là nội dung cần được bổ sung trong chiến lược.
Tôi đặt vấn đề có nên nghiên cứu mô hình kinh tế sinh thái (eco-eco) như một định hướng phát triển cho Côn Đảo hay không. Dù lựa chọn mô hình nào thì cũng phải dựa trên điều kiện tự nhiên, pháp lí và sức chịu tải của hòn đảo. Nếu tham khảo kinh nghiệm quốc tế hoặc các địa phương khác thì cần lựa chọn những nơi có điều kiện tương đồng, không thể áp dụng một cách cơ học.
Một yếu tố đặc biệt quan trọng mà theo tôi cần được xem là nền tảng của chiến lược là nguồn nước ngọt. Côn Đảo là quần đảo giữa biển nên không thể chủ động bổ sung nước từ đất liền. Nguồn nước sinh hoạt hiện nay chủ yếu được hình thành nhờ rừng tự nhiên giữ nước mưa, điều hòa dòng chảy, sau đó bổ sung cho các hồ chứa.
Theo các nghiên cứu khoa học, 1.000 ha rừng tự nhiên có khả năng giữ lượng nước tương đương khoảng 1 triệu m³. Trong khi đó, theo quy hoạch điều chỉnh, riêng đảo Côn Sơn cần khoảng 5,475 triệu m³ nước sinh hoạt mỗi năm. Nếu tính theo khả năng giữ nước của rừng, đảo cần khoảng 5.745 ha rừng tự nhiên, nhưng hiện chỉ còn khoảng 4.362 ha.
Những con số này cho thấy rất rõ sức chứa của Côn Đảo. Đó không chỉ là giới hạn về tài nguyên nước mà còn là giới hạn của quy mô dân số, lượng khách du lịch và tốc độ phát triển kinh tế - xã hội. Mọi mục tiêu phát triển đều phải đặt trong giới hạn đó để bảo đảm cân bằng giữa nhu cầu phát triển và khả năng tự phục hồi của hệ sinh thái.
Điều này cũng khẳng định rừng của Vườn quốc gia Côn Đảo không chỉ có chức năng bảo tồn đa dạng sinh học mà còn đóng vai trò như rừng phòng hộ đầu nguồn, quyết định trực tiếp đến an ninh nguồn nước của toàn quần đảo. Theo tôi, đây là vấn đề cốt lõi nhưng vẫn chưa được phân tích đầy đủ trong dự thảo Chiến lược phát triển Côn Đảo.
- Theo ông, để Chiến lược phát triển đặc khu Côn Đảo đi vào thực tiễn, cần bổ sung những mục tiêu và cơ chế thực hiện như thế nào?
- TS Nguyễn Chí Thành: Theo tôi, trước hết cần xác định rõ ba trụ cột xanh - thông minh - đáng sống không chỉ là định hướng mà phải trở thành ba mục tiêu phát triển xuyên suốt của Côn Đảo, với hệ thống chỉ tiêu cụ thể để có thể đo lường, đánh giá và tổ chức thực hiện.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu một cơ chế quản trị đủ hiệu quả để gắn kết các chủ thể đang quản lí Côn Đảo. Mỗi đơn vị hiện nay đều có chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền riêng theo quy định của pháp luật. Vì vậy, chiến lược phải tạo ra cơ chế phối hợp rõ ràng, phân định trách nhiệm, quyền hạn và lợi ích của từng bên, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa lợi ích của từng cơ quan với lợi ích chung của toàn đặc khu.
Một nội dung khác cũng cần được quan tâm là vai trò của khu vực tư nhân. Theo tôi, cần xây dựng cơ chế đủ hấp dẫn để thu hút các nhà đầu tư tham gia phát triển du lịch sinh thái, du lịch thông minh và các dịch vụ chất lượng cao, đẳng cấp quốc tế. Tuy nhiên, việc thu hút đầu tư phải đặt trên nguyên tắc bảo tồn các giá trị sinh thái, lịch sử và văn hóa của Côn Đảo, không đánh đổi tài nguyên lấy tăng trưởng ngắn hạn.
Về thời gian thực hiện, tôi cho rằng Chiến lược phát triển đặc khu Côn Đảo cần có tầm nhìn đồng bộ với Quy hoạch tổng thể phát triển TP.HCM. Nếu TP.HCM đang định hướng phát triển với tầm nhìn 100 năm thì chiến lược của Côn Đảo cũng nên được xây dựng trong cùng khung thời gian để bảo đảm tính thống nhất, ổn định và phát triển bền vững lâu dài.
