Nâng mức phạt thực phẩm bẩn lên 2 tỉ đồng: Đủ sức răn đe hay vẫn ‘nhẹ tay’?
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm đề xuất nâng mức phạt lên tới 2 tỉ đồng. Liệu chế tài mới có đủ sức ngăn thực phẩm bẩn hay cần thêm những giải pháp mạnh hơn?
Khi thực phẩm bẩn vẫn liên tiếp bị phát hiện với quy mô ngày càng lớn, đề xuất nâng mức xử phạt lên tới 2 tỉ đồng trong Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt trong cuộc chiến bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Nhưng liệu chỉ tăng tiền phạt có đủ để triệt tiêu "siêu lợi nhuận" từ thực phẩm bẩn? Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Hậu - Chủ tịch trung tâm trọng tài thương mại Luật gia Việt Nam để làm rõ những vấn đề đang được dư luận đặc biệt quan tâm, từ tính răn đe của mức phạt mới đến các giải pháp giúp quy định đi vào cuộc sống một cách hiệu quả và minh bạch.
Mức phạt lên đến 2 tỉ đồng đã đủ sức răn đe thực phẩm bẩn?
- Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) nâng mức xử phạt lên tới 1–2 tỉ đồng được xem là bước đột phá. Theo ông, mức xử phạt này có thực sự đủ sức răn đe đối với các doanh nghiệp lớn?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Có thể nói, việc đề xuất nâng mức xử phạt tối đa từ 200 triệu đồng như quy định hiện hành lên 1 tỉ đồng đối với cá nhân và 2 tỉ đồng đối với tổ chức là một bước tiến rất đáng ghi nhận trong tư duy quản lí nhà nước về an toàn thực phẩm. Điều đó cho thấy quyết tâm của cơ quan soạn thảo trong việc xử lí nghiêm các hành vi vi phạm vốn đang gây bức xúc trong xã hội.
Tuy nhiên, nếu nhìn ở góc độ thực tiễn thì mức phạt này chưa hẳn đã đủ sức răn đe đối với tất cả các đối tượng vi phạm, đặc biệt là các doanh nghiệp hoặc đường dây sản xuất, kinh doanh thực phẩm có quy mô rất lớn.
Trong nhiều vụ án đã được phát hiện thời gian qua, doanh thu bất hợp pháp có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỉ đồng. Khi lợi nhuận thu được quá lớn, khoản tiền phạt vài tỉ đồng đôi khi vẫn chỉ được xem như một phần chi phí kinh doanh. Nếu lợi ích bất chính cao hơn rất nhiều so với chi phí phải bỏ ra khi bị phát hiện thì động cơ vi phạm vẫn còn tồn tại.
Vì vậy, điều quan trọng không chỉ nằm ở con số tiền phạt, mà còn phải làm sao để người vi phạm nhận thấy rằng bất kì hành vi nào cũng sẽ bị phát hiện, xử lí nghiêm và không còn cơ hội hưởng lợi từ việc vi phạm pháp luật.
- Như vậy việc tăng tiền phạt lên đến 2 tỉ đồng chưa thể giải quyết tận gốc nạn thực phẩm bẩn?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Đúng vậy. Tiền phạt luôn là một công cụ quan trọng của quản lí nhà nước nhưng không bao giờ là giải pháp duy nhất. Muốn xử lí tận gốc tình trạng vi phạm an toàn thực phẩm thì phải nhìn đúng nguyên nhân của vấn đề.
Thứ nhất là lợi nhuận từ hành vi vi phạm vẫn còn quá lớn trong khi khả năng bị phát hiện chưa tương xứng. Nếu xác suất bị kiểm tra thấp thì dù mức phạt có tăng lên nhiều lần, vẫn sẽ có những đối tượng sẵn sàng đánh đổi để thu lợi nhuận bất chính.
Thứ hai là công tác thanh tra, hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc tại một số địa phương vẫn còn hạn chế. Không ít trường hợp thực phẩm vi phạm lưu thông trên thị trường trong thời gian dài mới bị phát hiện.
Thứ ba là ý thức tuân thủ pháp luật của một bộ phận cơ sở sản xuất, kinh doanh còn chưa cao, vẫn đặt lợi ích kinh tế lên trên sức khỏe cộng đồng.
Do đó, việc nâng mức phạt là cần thiết nhưng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với hệ thống kiểm tra, giám sát, hậu kiểm và thực thi pháp luật đủ mạnh.
Trong nhiều vụ án đã được phát hiện thời gian qua,
doanh thu bất hợp pháp có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỉ đồng. Khi lợi nhuận thu được quá lớn, khoản tiền phạt vài tỉ đồng đôi khi vẫn chỉ được xem như một phần chi phí kinh doanh. Nếu lợi ích bất chính cao hơn rất nhiều so với chi phí phải bỏ ra khi bị phát hiện thì động cơ vi phạm vẫn còn tồn tại.Luật sư Nguyễn Văn Hậu
- Khi mức xử phạt lên tới hàng tỉ đồng, liệu có phát sinh nguy cơ các cơ sở vi phạm tìm mọi cách che giấu hành vi hoặc trốn tránh trách nhiệm, thưa luật sư?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Đó là nguy cơ hoàn toàn có thể xảy ra nếu cơ chế thực thi pháp luật không được hoàn thiện đồng bộ.
Trong thực tế, khi chi phí vi phạm tăng lên, một số đối tượng có thể lựa chọn các phương thức tinh vi hơn để né tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng. Họ có thể hợp thức hóa hồ sơ, làm giả giấy tờ về nguồn gốc hàng hóa, thay đổi địa điểm kinh doanh hoặc thậm chí giải thể doanh nghiệp rồi thành lập pháp nhân mới nhằm tránh nghĩa vụ pháp lí.
Tuy nhiên, không vì lo ngại những hành vi đối phó đó mà chúng ta không nâng mức xử phạt. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng một cơ chế quản lí đủ hiện đại, đủ minh bạch và đủ khả năng phát hiện các thủ đoạn mới.
Khi người vi phạm hiểu rằng dù có che giấu bằng bất kì cách nào thì cuối cùng cũng sẽ bị phát hiện, bị xử lí và không còn khả năng hưởng lợi thì khi đó chế tài mới thực sự phát huy hiệu quả răn đe.
Phạt không phải là công cụ duy nhất
- Muốn cơ chế phạt đến 2 tỉ đồng đi vào cuộc sống, theo ông các cơ quan quản lí cần chuẩn bị những gì để việc thực thi vừa nghiêm minh vừa minh bạch?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Một đạo luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được thực thi nghiêm túc. Trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, điều này càng quan trọng bởi nếu khâu thực thi yếu thì dù mức xử phạt có tăng lên bao nhiêu cũng khó đạt được mục tiêu bảo vệ sức khỏe người dân.
Theo tôi, điều đầu tiên cần làm là nâng cao năng lực của lực lượng thanh tra, kiểm tra và hậu kiểm. Đây là những "cánh tay nối dài" của cơ quan quản lí trong việc phát hiện vi phạm. Đội ngũ này cần được đào tạo bài bản về chuyên môn, được trang bị đầy đủ phương tiện nghiệp vụ và phải thực hiện việc kiểm tra theo đúng quy trình, bảo đảm khách quan, tránh tình trạng bỏ lọt vi phạm hoặc xử lí thiếu thống nhất giữa các địa phương.
Song song đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số vào quản lí an toàn thực phẩm. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối thông tin giữa Bộ Y tế, Bộ Công an, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng chính quyền các địa phương sẽ giúp truy xuất nguồn gốc nhanh hơn, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trong chuỗi cung ứng thực phẩm.
Một yếu tố không thể thiếu là tính minh bạch. Kết quả thanh tra, quyết định xử phạt và quá trình khắc phục hậu quả cần được công khai theo đúng quy định để người dân có thể giám sát. Khi mọi hoạt động đều minh bạch, nguy cơ tiêu cực trong quá trình xử lí cũng sẽ giảm đi đáng kể.
Quan trọng hơn, việc áp dụng mức phạt phải dựa trên các tiêu chí rõ ràng về tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi vi phạm. Chỉ khi mọi tổ chức, cá nhân đều được đối xử bình đẳng trước pháp luật thì chế tài mới tạo dựng được niềm tin trong xã hội.
- Có ý kiến cho rằng mức phạt tối đa 2 tỉ đồng vẫn chưa tương xứng với "siêu lợi nhuận" mà nhiều đường dây thực phẩm bẩn thu được. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Đây là một vấn đề rất đáng suy ngẫm. Nếu nhìn vào nhiều vụ án lớn đã được cơ quan chức năng triệt phá trong thời gian qua, có thể thấy doanh thu từ việc sản xuất, kinh doanh thực phẩm giả hoặc thực phẩm không bảo đảm an toàn có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỉ đồng. So với quy mô lợi nhuận đó thì mức xử phạt hành chính tối đa 1–2 tỉ đồng rõ ràng chưa phải lúc nào cũng đủ để triệt tiêu động cơ vi phạm.
Chính vì vậy, tôi cho rằng không nên nhìn nhận tiền phạt là công cụ duy nhất. Nếu chỉ xử phạt hành chính nhưng vẫn để người vi phạm giữ lại phần lớn khoản thu lợi bất chính thì mục tiêu răn đe sẽ bị giảm đi rất nhiều.
Điều cần hướng tới là làm cho hành vi vi phạm không còn mang lại bất kì lợi ích kinh tế nào. Muốn vậy, ngoài xử phạt bằng tiền cần đồng thời áp dụng các biện pháp như tịch thu toàn bộ khoản thu lợi bất hợp pháp, buộc tiêu hủy sản phẩm vi phạm, đình chỉ hoạt động hoặc thu hồi giấy phép đối với những trường hợp đủ điều kiện theo quy định pháp luật.
Đối với các vụ việc đặc biệt nghiêm trọng, gây hậu quả lớn cho sức khỏe cộng đồng hoặc có dấu hiệu phạm tội thì việc truy cứu trách nhiệm hình sự là hoàn toàn cần thiết. Khi đó, người vi phạm không chỉ mất tiền mà còn phải đối diện với các chế tài nghiêm khắc hơn nhiều.
Có thể nói, hiệu quả răn đe không nằm ở việc con số tiền phạt cao đến đâu, mà ở việc người vi phạm hiểu rằng họ sẽ mất toàn bộ lợi ích có được từ hành vi trái pháp luật.
Nâng mức phạt lên 1–2 tỉ đồng là phù hợp với xu hướng quốc tế
- Một số hộ kinh doanh nhỏ lẻ băn khoăn rằng mức phạt lên tới hàng tỉ đồng có thể tạo áp lực rất lớn đối với họ. Theo ông, nỗi lo này có cơ sở?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Theo tôi, cần nhìn nhận quy định này một cách đầy đủ. Nhiều người khi nghe đến mức phạt 1–2 tỉ đồng thường nghĩ rằng chỉ cần vi phạm là sẽ phải chịu ngay khoản tiền rất lớn. Thực tế không phải như vậy.
Theo nguyên tắc xử lí vi phạm hành chính, mức xử phạt luôn được xác định trên cơ sở tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi vi phạm cũng như các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ. Vì vậy, mức 1–2 tỉ đồng chỉ là mức tối đa dành cho những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng chứ không áp dụng cho tất cả các vụ việc.
Đối với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ hoạt động chân chính, nếu có vi phạm ở mức độ nhẹ thì việc xử lí vẫn sẽ được thực hiện theo đúng khung pháp luật tương ứng, không phải mặc nhiên chịu mức phạt cao nhất.
Ngược lại, đối tượng mà dự thảo luật hướng tới là những cơ sở sản xuất hoặc kinh doanh thực phẩm bẩn có quy mô lớn, hoạt động có tổ chức, cố ý trục lợi hoặc gây hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe người tiêu dùng.
Tôi cho rằng nếu quy định được hướng dẫn và áp dụng đúng tinh thần của pháp luật thì sẽ không tạo ra gánh nặng bất hợp lí cho những người kinh doanh chân chính. Trái lại, nó còn góp phần tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ những doanh nghiệp và hộ kinh doanh tuân thủ quy định trước sự cạnh tranh không công bằng từ các cơ sở làm ăn gian dối.
- Ngoài mức phạt tiền lên tới 2 tỉ đồng, theo ông còn cần bổ sung những chế tài nào để cuộc chiến chống thực phẩm bẩn thực sự hiệu quả?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Tôi cho rằng đây mới là vấn đề mang tính quyết định. Trong nhiều trường hợp, tiền phạt dù rất cao nhưng nếu người vi phạm vẫn tiếp tục được kinh doanh thì hiệu quả răn đe sẽ bị hạn chế. Chính vì vậy, pháp luật cần có hệ thống chế tài toàn diện hơn thay vì chỉ tập trung vào xử phạt bằng tiền.
Theo tôi, trước hết cần mạnh dạn áp dụng các biện pháp đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc thu hồi giấy phép đối với những cơ sở cố tình vi phạm nhiều lần. Đây là chế tài tác động trực tiếp đến khả năng tiếp tục kinh doanh của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, cần buộc thu hồi và tiêu hủy toàn bộ thực phẩm không bảo đảm an toàn, đồng thời tịch thu toàn bộ khoản thu lợi bất chính phát sinh từ hành vi vi phạm. Khi lợi nhuận bất hợp pháp bị xóa bỏ hoàn toàn thì động cơ tiếp tục vi phạm cũng sẽ giảm đáng kể.
Một giải pháp khác là công khai danh tính các cơ sở vi phạm trên các phương tiện thông tin đại chúng theo quy định pháp luật. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến uy tín thương hiệu, đây là hình thức chế tài có tác động rất lớn, buộc doanh nghiệp phải cân nhắc trước khi đánh đổi danh tiếng để thu lợi trước mắt.
Đối với các hành vi cố ý sản xuất hoặc kinh doanh thực phẩm bẩn gây hậu quả nghiêm trọng hoặc tái phạm nhiều lần, việc truy cứu trách nhiệm hình sự là hoàn toàn cần thiết. Khi kết hợp đồng bộ giữa xử phạt hành chính, chế tài kinh tế và trách nhiệm hình sự, hệ thống pháp luật sẽ tạo ra sức răn đe mạnh mẽ hơn rất nhiều so với việc chỉ dựa vào tiền phạt.
- Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, việc áp dụng mức phạt lên tới hàng tỉ đồng có phải là mô hình phổ biến và hiệu quả nhất trong quản lý an toàn thực phẩm hay không?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Theo kinh nghiệm quốc tế, việc áp dụng mức phạt tiền rất cao là xu hướng phổ biến, nhưng không phải là biện pháp duy nhất hay hiệu quả nhất. Nhiều quốc gia như Singapore, Hoa Kỳ, Australia hay các nước thuộc Liên minh châu Âu đều áp dụng mức xử phạt nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, điểm chung là họ không chỉ dựa vào tiền phạt mà còn kết hợp nhiều chế tài khác như thu hồi giấy phép, buộc thu hồi sản phẩm, công khai thông tin vi phạm và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các trường hợp nghiêm trọng.
Đặc biệt, một số quốc gia còn áp dụng mức phạt gắn với doanh thu hoặc khoản lợi bất chính của doanh nghiệp, thay vì chỉ quy định một mức tiền cố định. Cách tiếp cận này giúp bảo đảm tính răn đe đối với cả doanh nghiệp nhỏ và các tập đoàn lớn.
Vì vậy, việc dự thảo nâng mức phạt lên 1–2 tỉ đồng là phù hợp với xu hướng quốc tế, nhưng để đạt hiệu quả cao nhất, cần kết hợp với các chế tài bổ sung và cơ chế thực thi nghiêm minh.
- Theo ông, ngoài việc nâng mức xử phạt lên tới 2 tỉ đồng, đâu là những giải pháp cốt lõi để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng một cách bền vững?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Tôi cho rằng bảo đảm an toàn thực phẩm là một nhiệm vụ mang tính hệ thống, không thể kì vọng chỉ giải quyết bằng một điều luật hay một chế tài xử phạt.
Điều đầu tiên cần tiếp tục làm là tăng cường thanh tra, kiểm tra và đặc biệt là hậu kiểm đối với những lĩnh vực có nguy cơ cao. Việc phát hiện sớm và xử lý kịp thời sẽ có giá trị phòng ngừa lớn hơn rất nhiều so với chỉ xử lý sau khi hậu quả đã xảy ra.
Thứ hai là phải đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý an toàn thực phẩm. Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, cơ sở dữ liệu liên thông giữa các bộ, ngành và địa phương sẽ giúp toàn bộ chuỗi sản xuất, vận chuyển, phân phối và tiêu thụ thực phẩm trở nên minh bạch hơn. Khi mỗi sản phẩm đều có thể truy xuất được nguồn gốc thì cơ hội để hàng giả, hàng kém chất lượng len lỏi vào thị trường cũng sẽ giảm đi đáng kể.
Một giải pháp không kém phần quan trọng là nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp. Mỗi cơ sở sản xuất, kinh doanh cần xác định rằng an toàn thực phẩm không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là yếu tố quyết định uy tín, thương hiệu và khả năng tồn tại lâu dài trên thị trường. Việc đầu tư vào chất lượng hôm nay chính là nền tảng cho sự phát triển bền vững trong tương lai.
Bên cạnh đó, vai trò giám sát của người tiêu dùng và báo chí cũng cần được phát huy mạnh mẽ. Khi người dân chủ động phản ánh các dấu hiệu vi phạm và cơ quan truyền thông kịp thời thông tin về những vụ việc điển hình, sức ép từ dư luận sẽ góp phần buộc các cơ sở sản xuất, kinh doanh phải tuân thủ pháp luật nghiêm túc hơn.
Cuối cùng, cần đẩy mạnh tuyên truyền và giáo dục pháp luật về an toàn thực phẩm. Một xã hội mà cả doanh nghiệp, người sản xuất và người tiêu dùng đều hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của mình sẽ tạo nên "lá chắn" bền vững hơn bất kỳ mức xử phạt nào.
Tôi tin rằng, nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện pháp luật, tăng cường thực thi, ứng dụng công nghệ, nâng cao trách nhiệm doanh nghiệp đến phát huy vai trò giám sát của xã hội thì mục tiêu xây dựng một môi trường thực phẩm an toàn, minh bạch và bền vững hoàn toàn có thể đạt được.
- Xin cảm ơn luật sư Nguyễn Văn Hậu về những chia sẻ thẳng thắn trên!
