GS.TS Nguyễn Bảo Vệ: "Giải mã" hạt phân bón thông minh để giảm phát thải cho cánh đồng lúa
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với đồng ruộng Đồng bằng sông Cửu Long, GS.TS Nguyễn Bảo Vệ không chỉ nghiên cứu phân bón hay dinh dưỡng cây trồng. Điều ông theo đuổi là một cách làm nông nghiệp mới, đó là sử dụng ít tài nguyên hơn nhưng tạo ra nhiều giá trị hơn, để đất khỏe hơn, nông dân có lãi hơn và cánh đồng phát thải ít hơn.
Những năm gần đây, khi nhắc đến nông nghiệp thông minh, người ta thường nghĩ đến máy bay không người lái, trí tuệ nhân tạo hay hệ thống cảm biến. Nhưng với GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, một trong những chuyên gia hàng đầu về thổ nhưỡng và dinh dưỡng cây trồng ở Việt Nam, nền nông nghiệp của tương lai có thể bắt đầu từ một điều rất giản dị, đó là một hạt phân bón được thiết kế để cây hấp thu tốt hơn và đất được nuôi dưỡng bền vững hơn.
Đây cũng chính là tư duy xuyên suốt trong hơn 50 năm nghiên cứu của vị giáo sư gắn bó gần trọn sự nghiệp với Trường Đại học Cần Thơ. Từ giảng đường đến những cánh đồng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), ông luôn kiên trì đi tìm lời giải cho một câu hỏi tưởng như rất cũ nhưng đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự: Làm thế nào để nông dân giảm chi phí sản xuất mà năng suất và chất lượng cây trồng vẫn được bảo đảm?
Nhà khoa học không muốn rời cánh đồng
Nông dân miền Tây biết đến ông với tên gọi thân mật là "thầy Vệ", người thầy luôn có mặt ở những buổi hội thảo đầu bờ, sẵn sàng xắn quần xuống ruộng để xem đất, xem lúa và cùng bà con tìm lời giải cho từng vụ mùa.
Năm 1973, GS.TS Nguyễn Bảo Vệ trở thành giảng viên của Viện Đại học Cần Thơ, tiền thân của Trường Đại học Cần Thơ ngày nay. Trong quá trình công tác, ông hoàn thành chương trình thạc sĩ tại Viện Công nghệ châu Á (AIT) và sau đó bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Viện Lúa Quốc tế (IRRI) và Đại học Philippines.
Nhiều người từng nghĩ, với nền tảng đào tạo quốc tế, ông sẽ lựa chọn ở lại nước ngoài để nghiên cứu. Nhưng câu trả lời của ông rất ngắn gọn: "Tôi học xong thì về nước chứ ở bển làm chi."
Lựa chọn ấy đã gắn cuộc đời ông với những cánh đồng lúa ĐBSCL. Ở tuổi ngoài 70, hình ảnh GS.TS Nguyễn Bảo Vệ đội chiếc nón cũ, chân lội ruộng, trò chuyện với nông vẫn rất quen thuộc. "Muốn nghiên cứu đúng thì phải ra đồng. Chỉ khi nhìn thấy cây lúa đang gặp vấn đề gì, nghe nông dân đang lo điều gì thì mới biết mình cần giải quyết bài toán nào", ông Vệ chia sẻ.
Từ hạt phân bón đến hệ sinh thái canh tác thông minh
Theo GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, trong nhiều năm, tư duy sử dụng phân bón chủ yếu tập trung vào việc bổ sung đủ dinh dưỡng cho cây trồng. Nhưng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển nông nghiệp xanh, cách tiếp cận đó cần thay đổi. Điều quan trọng không còn là bón bao nhiêu phân, mà là cây hấp thu được bao nhiêu từ lượng phân đã bón.
Đó cũng là lý do ông cùng các cộng sự phát triển sáng kiến "Giải pháp phát triển phân bón NPK Đầu Trâu bọc áo vi sinh vật giúp nâng cao sức khỏe đất và giảm phát thải khí nhà kính trong canh tác lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long".
Khác với cách nhìn truyền thống, sáng kiến này không xem phân bón chỉ là nguồn cung cấp đạm, lân và kali. Hạt phân được thiết kế theo hướng tích hợp thêm các nguyên tố trung, vi lượng, sử dụng các phụ gia giúp hạn chế thất thoát dinh dưỡng và đặc biệt là bổ sung hệ vi sinh vật có lợi.
Theo GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, hệ vi sinh này đóng vai trò như những "công nhân tí hon" trong đất. Chúng tham gia chuyển hóa các chất dinh dưỡng khó tan thành dạng cây dễ hấp thu, cải thiện môi trường vùng rễ và góp phần phục hồi hệ sinh thái đất sau nhiều năm canh tác thâm canh.
Ở ĐBSCL, nơi nhiều vùng đất phải đối mặt với tình trạng phèn và ngộ độc hữu cơ, giải pháp này còn giúp cây lúa thích nghi tốt hơn với điều kiện canh tác, đồng thời giảm lượng phân bón cần sử dụng. Theo GS.TS Vệ, đó mới là mục tiêu của nông nghiệp thông minh, cần phải tăng hiệu quả thay vì tăng đầu vào.
Theo GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, nếu chỉ thay đổi loại phân bón mà vẫn giữ nguyên cách canh tác cũ thì hiệu quả sẽ rất hạn chế. Bởi vậy, sáng kiến về phân bón NPK bọc áo vi sinh vật không được xây dựng như một sản phẩm độc lập, mà là một mắt xích trong chương trình "Canh tác lúa thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu vùng Đồng bằng sông Cửu Long" do Trung tâm Khuyến nông Quốc gia phối hợp với Công ty CP Phân bón Bình Điền triển khai.
Điểm khác biệt của chương trình là tiếp cận đồng bộ toàn bộ quy trình sản xuất, từ khâu làm đất, xử lý hạt giống, gieo sạ đúng mật độ, bón phân theo nguyên tắc "4 đúng", quản lý dịch hại tổng hợp, tưới ướt - khô xen kẽ đến thu hoạch đúng thời điểm.
Theo GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, chỉ khi các giải pháp này được thực hiện đồng thời mới có thể giúp cây lúa sử dụng hiệu quả nguồn dinh dưỡng, giảm lượng vật tư đầu vào và hạn chế phát thải khí nhà kính.
Đó cũng là lý do ông luôn nhấn mạnh rằng nông nghiệp thông minh không phải là câu chuyện của một công nghệ đơn lẻ, mà là sự kết hợp của nhiều tiến bộ kỹ thuật để tạo nên một hệ thống sản xuất bền vững.
Khoa học chỉ có ý nghĩa khi nông dân làm được
Trong hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, GS.TS Nguyễn Bảo Vệ luôn giữ quan điểm, giá trị của một công trình khoa học không nằm ở số bài báo hay hội thảo, mà ở khả năng đi vào sản xuất. Vì vậy, thay vì dừng lại ở các kết quả nghiên cứu, chương trình canh tác lúa thông minh đã được triển khai trên hơn 500 mô hình với quy mô hàng nghìn hecta tại nhiều tỉnh ĐBSCL. Từ những mô hình này, quy trình kỹ thuật được Bộ Nông nghiệp và Môi trường công nhận là Tiến bộ kỹ thuật và khuyến cáo ứng dụng rộng rãi trong sản xuất.
Song song với việc xây dựng mô hình, nhóm nghiên cứu còn phối hợp với hệ thống khuyến nông tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo đầu bờ, chương trình truyền hình và livestream để chuyển giao kỹ thuật cho nông dân. Hàng chục nghìn lượt nông dân đã tiếp cận quy trình canh tác lúa thông minh, không chỉ qua tài liệu hướng dẫn mà bằng chính những thửa ruộng trình diễn ngay tại địa phương.
Theo GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, chuyển giao khoa học không đơn thuần là hướng dẫn kỹ thuật, mà còn là thay đổi tư duy sản xuất. Khi người nông dân hiểu vì sao phải giảm lượng giống, vì sao cần bón phân cân đối hay quản lý nước hợp lý, họ sẽ chủ động áp dụng thay vì làm theo thói quen.
Kết quả từ các mô hình cho thấy, việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật đã giúp giảm 40-60% lượng giống gieo sạ, giảm 20-30% lượng phân bón và giảm 10-20% chi phí thuốc bảo vệ thực vật. Nhờ đó, lợi nhuận của người trồng lúa cao hơn từ 4-6 triệu đồng/ha so với phương thức canh tác truyền thống.
.jpg)
Khi lượng phân bón được sử dụng hợp lý, dinh dưỡng được cây hấp thu hiệu quả hơn, lượng chất thất thoát ra môi trường cũng giảm. Hệ vi sinh vật được bổ sung trong đất góp phần cải thiện môi trường vùng rễ, hỗ trợ quá trình chuyển hóa dinh dưỡng và từng bước phục hồi sức khỏe đất sau nhiều năm canh tác thâm canh.
Đây cũng là cơ sở để Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao Công ty CP Phân bón Bình Điền chủ trì Dự án Khuyến nông Trung ương "Xây dựng mô hình canh tác lúa giảm phát thải vùng Đồng bằng sông Cửu Long".
Không chỉ được áp dụng tại Việt Nam, mô hình còn được triển khai ở Campuchia. Kết quả bước đầu cho thấy lượng giống gieo sạ giảm đáng kể, trong khi lợi nhuận của nông dân tăng thêm từ 238-316 USD/ha so với phương thức canh tác cũ. Thành công này được ngành nông nghiệp Campuchia đánh giá cao và đề xuất tiếp tục nhân rộng.
Danh hiệu bắt đầu từ niềm tin của nông dân
Sau gần 50 năm công tác tại Trường Đại học Cần Thơ, GS.TS Nguyễn Bảo Vệ đã đào tạo 19 tiến sĩ, 117 thạc sĩ, chủ trì 36 đề tài nghiên cứu, tham gia biên soạn 18 giáo trình và công bố gần 300 bài báo khoa học. Ông cũng được trao nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có danh hiệu Nhà giáo Ưu tú và Huân chương Lao động hạng Ba. Nhưng có lẽ, phần thưởng khiến ông trân trọng nhất lại đến từ những cánh đồng.
Đó là khi người nông dân không còn e ngại việc giảm lượng giống hay giảm lượng phân bón vì đã nhìn thấy hiệu quả ngay trên ruộng của mình. Khi những buổi hội thảo đầu bờ không chỉ là nơi nghe phổ biến kỹ thuật, mà trở thành diễn đàn để nông dân trao đổi kinh nghiệm với các nhà khoa học. Và đó cũng là khi bà con vẫn quen gọi ông bằng cái tên thân thuộc: "thầy Vệ".
Danh hiệu "Nhà khoa học của nhà nông năm 2025" không chỉ ghi nhận những đóng góp của một nhà khoa học, mà còn phản ánh một triết lý nghiên cứu nhất quán, đó là khoa học chỉ thực sự có giá trị khi giải quyết được những vấn đề của người sản xuất.
Ngành nông nghiệp đang hướng đến mục tiêu phát triển xanh và giảm phát thải, hành trình của GS.TS Nguyễn Bảo Vệ cho thấy đổi mới không phải lúc nào cũng bắt đầu từ những công nghệ phức tạp. Đôi khi, bước tiến quan trọng lại đến từ việc hiểu rõ hơn mảnh đất dưới chân mình, sử dụng hiệu quả hơn từng hạt phân bón và kiên trì thay đổi tư duy canh tác. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một nền nông nghiệp thông minh - nơi khoa học không chỉ tạo ra năng suất, mà còn tạo ra những cánh đồng khỏe hơn, môi trường bền vững hơn và sinh kế ổn định hơn cho người nông dân.