Đãi ngộ cao, TP.HCM vẫn khó thu hút nhân tài công nghệ?
TP.HCM đang bước vào cuộc cạnh tranh thu hút nhân tài công nghệ với nhiều chính sách ưu đãi nhưng kết quả bước đầu vẫn khá khiêm tốn.
Nhiều ưu đãi nhưng kết quả chưa như kỳ vọng
Theo dự báo, đến năm 2030 Việt Nam cần khoảng 50.000 kỹ sư trong lĩnh vực bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI), trong khi hiện nay mới có khoảng 15.000 người. Năng lực đào tạo trong nước vẫn chưa theo kịp nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Khoảng cách lớn giữa cung và cầu nhân lực chất lượng cao đang đặt TP.HCM trước áp lực phải tham gia cuộc cạnh tranh thu hút nhân tài ở quy mô khu vực và quốc tế.
Trong bối cảnh đó, TP.HCM đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi nhằm thu hút chuyên gia, nhà khoa học và nhân lực chất lượng cao đến làm việc. Người được tuyển chọn có thể nhận khoản hỗ trợ ban đầu tối đa 100 triệu đồng, mức thu nhập từ 30-100 triệu đồng/tháng, hỗ trợ thuê nhà đến 7 triệu đồng/tháng, hỗ trợ phương tiện đi lại và thưởng tối đa 1 tỉ đồng nếu có thành tích đặc biệt. Đối với các chuyên gia chủ trì công trình nghiên cứu, thành phố còn áp dụng cơ chế khuyến khích bằng 5% kinh phí ngân sách đầu tư cho công trình hoặc sản phẩm khoa học.
Theo ông Võ Hưng Sơn - Phó trưởng phòng Quản lí khoa học (Sở KH-CN TP.HCM), đến nay đơn đã nhận phản hồi từ 7 đơn vị về nhu cầu tuyển dụng chuyên gia. Trong đó, 5 đơn vị chưa phát sinh nhu cầu, còn Ban Quản lí Khu Nông nghiệp công nghệ cao và Trung tâm Chuyển đổi số TP.HCM đăng kí tuyển tổng cộng 18 vị trí.
Nhu cầu tuyển dụng tập trung vào những lĩnh vực công nghệ then chốt. Ban Quản lí Khu Nông nghiệp công nghệ cao cần các chuyên gia về công nghệ sinh học, chọn tạo giống cây trồng, chuyển đổi số và ứng dụng AI trong sản xuất nông nghiệp. Trong khi đó, Trung tâm Chuyển đổi số TP.HCM tìm kiếm nhân lực về chính quyền số, đô thị thông minh, dữ liệu số, AI, hạ tầng số, điện toán đám mây, an toàn thông tin và an ninh mạng.
Ông Võ Hưng Sơn cho biết trong tháng 8, Sở KH-CN sẽ tổng hợp nhu cầu từ các đơn vị để tham mưu UBND TP.HCM ban hành danh mục những lĩnh vực, chương trình và dự án ưu tiên thu hút chuyên gia, làm cơ sở triển khai chính sách trong thời gian tới.
Dù được đánh giá là có nhiều ưu đãi hơn trước, kết quả thu hút nhân tài của TP.HCM vẫn chưa như kỳ vọng. Giai đoạn 2024-2025, thành phố dự kiến tuyển 30 chuyên gia nhưng sau quá trình thẩm định chỉ đề xuất được 13 trường hợp. Chương trình sau đó cũng phải tạm dừng để phục vụ việc sắp xếp tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính.
Điều này cho thấy trong cuộc cạnh tranh nhân tài công nghệ, chính sách đãi ngộ dù quan trọng vẫn chưa đủ để tạo sức hút nếu chưa đi kèm một môi trường làm việc và cơ chế đủ hấp dẫn.
Muốn hút nhân tài phải tạo lợi thế cạnh tranh
Theo các chuyên gia, thu nhập hấp dẫn chỉ là một phần trong quyết định của nhân tài. Điều họ quan tâm hơn là cơ hội nghiên cứu, môi trường làm việc, quyền tự chủ chuyên môn, chất lượng sống và khả năng phát triển nghề nghiệp.
Chuyên gia nước ngoài muốn làm việc tại Việt Nam vẫn phải thực hiện nhiều thủ tục về thị thực, giấy phép lao động, cư trú, thuế và bảo hiểm. Quá trình này có thể kéo dài nhiều tháng. Với lĩnh vực công nghệ, đó là khoảng thời gian đủ để doanh nghiệp mất một chuyên gia hoặc bỏ lỡ một dự án quan trọng.
Nhiều ý kiến cho rằng, TP.HCM cần mạnh dạn đề xuất cơ chế “một cửa” trong tiếp nhận chuyên gia. Từ đó rút ngắn thời gian xử lí hồ sơ, đồng thời nghiên cứu cơ chế thị thực riêng cho nhân tài trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Một vấn đề khác, thành phố cần đầu tư mạnh hơn cho nghiên cứu và phát triển (R&D), mở rộng liên kết giữa doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu. Việc làm này tạo môi trường làm việc đủ sức cạnh tranh với các trung tâm công nghệ trong khu vực.
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, PGS.TS Phạm Văn Song - Hiệu trưởng Đại học Công nghệ miền Đông cho rằng, chính sách thu hút nhân tài của TP.HCM là bước chuyển quan trọng từ tư duy "quản lí nhân lực" sang "cạnh tranh nhân tài". Việc ưu tiên chuyên gia, nhà khoa học và nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong khoa học - công nghệ và chuyển đổi số, phù hợp với yêu cầu phát triển mới của thành phố.
Tuy nhiên, lương cao và tiền thưởng lớn chỉ là điều kiện cần. Muốn chính sách thực sự đi vào cuộc sống, TP.HCM cần xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ để thu hút, giữ chân và phát huy năng lực của người tài.
Thành phố cần trao nhiều quyền tự chủ hơn cho các chuyên gia, giảm thủ tục hành chính và đánh giá kết quả bằng sản phẩm, tác động thực tế thay vì nặng về quy trình. Đồng thời, TP.HCM cần đầu tư mạnh cho hạ tầng nghiên cứu hiện đại, quỹ nghiên cứu cạnh tranh, phòng thí nghiệm dùng chung, dữ liệu và năng lực tính toán AI.
Theo ông, chính sách đãi ngộ cần hướng tới lợi ích dài hạn như nhà ở, bảo hiểm, giáo dục cho con, hỗ trợ gia đình và cơ chế chia sẻ lợi ích từ sở hữu trí tuệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Thành phố cũng cần thúc đẩy liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và quỹ đầu tư để rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến sản phẩm và doanh nghiệp.
“Yếu tố quan trọng nhất vẫn là xây dựng văn hóa trọng dụng nhân tài, nơi các chuyên gia được tin tưởng, được trao quyền, được thử nghiệm và được chấp nhận thất bại trong phạm vi rủi ro có thể kiểm soát. TP.HCM cần thu hút người tài bằng thu nhập, giữ người tài bằng môi trường và phát huy người tài bằng quyền tự chủ cùng cơ hội cống hiến", PGS. TS Phạm Văn Song nói.
Ở góc độ dài hạn, TS Trần Du Lịch - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế TP.HCM, cho rằng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phải gắn với hạ tầng số và cải cách giáo dục. Thành phố cần tập trung đào tạo nhân lực STEM, bán dẫn, AI, tự động hóa và công nghệ sinh học. Đồng thời xây dựng cơ chế đủ sức cạnh tranh để thu hút chuyên gia quốc tế, người Việt Nam ở nước ngoài và nhân tài trong nước.
Theo ông, đầu tư cho giáo dục STEM, kỹ năng số và chính quyền số cần được xem là hạ tầng thiết yếu, tương đương điện, nước và giao thông. Một đô thị thông minh chỉ có thể vận hành hiệu quả trên nền tảng dữ liệu mở, quản trị hiện đại và hệ thống dịch vụ công trực tuyến toàn diện.
Trong bối cảnh TP.HCM đang triển khai Nghị quyết 98 và chuẩn bị thực hiện Luật Đô thị đặc biệt, nhiều chuyên gia kỳ vọng thành phố sẽ có thêm dư địa để thí điểm các cơ chế vượt trội trong thu hút và sử dụng nhân tài.
Có thể nói, cuộc cạnh tranh nhân tài công nghệ, tiền lương có thể giúp thu hút sự quan tâm ban đầu nhưng khó tạo lợi thế bền vững. Chỉ khi xây dựng được môi trường nghiên cứu cởi mở, cơ chế linh hoạt và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ mạnh, TP.HCM mới có thể giữ chân đội ngũ chuyên gia chất lượng cao và hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu của khu vực.
