Tái định hình thị trường trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ, nhà đầu tư sẽ được bảo vệ?

Phát triển thị trường trái phiếu góp phần giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng

Theo HSC, thị trường trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) đang dần phục hồi sau giai đoạn gián đoạn 2022-2023, nhưng vẫn kém phát triển về mặt cấu trúc, chỉ tương đương khoảng 10% GDP. Trong đó, khoảng 90% được thực hiện thông qua hình thức chào bán riêng lẻ. Tuy nhiên, tín dụng ngân hàng hiện vẫn là nguồn cung vốn chủ đạo trong bối cảnh tốc độ tăng tín dụng tiếp tục vượt tăng trưởng huy động. Điều này cho thấy việc mở rộng các kênh huy động vốn thay thế rất quan trọng nhằm giảm sự phụ thuộc của nền kinh tế vào hệ thống ngân hàng trong dài hạn.

HSC cho rằng, phát triển thị trường TPDN đã trở thành một ưu tiên mang tính chiến lược nhằm đa dạng hóa nguồn vốn, giảm sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống tài chính. Mặc dù đang trong quá trình phục hồi, thị trường TPDN Việt Nam vẫn khiêm tốn so với các thị trường trong khu vực, với quy mô nhỏ hơn đáng kể so với mục tiêu của Chính phủ là tương đương 25% GDP vào năm 2030.

Ngoài ra, với khoảng 90% trái phiếu được phát hành thông qua hình thức phát hành riêng lẻ, thị trường cần một khuôn khổ thống nhất cho hoạt động phát hành trái phiếu riêng lẻ với hướng dẫn thực hiện rõ ràng hơn để tăng cường tính nhất quán, minh bạch và kỷ luật thị trường.

Hoàn thiện khung pháp lý về TPDN tại Việt Nam

Trong 5 năm qua, khung pháp lý của thị trường TPDN đã phát triển từ việc hỗ trợ mở rộng thị trường nhanh chóng sang tăng cường kỷ luật thị trường và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Theo HSC, Nghị định 153/2020/NĐ-CP đã tạo động lực cho sự bùng nổ phát hành nhờ cơ chế tương đối thông thoáng, nhưng đồng thời cũng bộc lộ nhiều hạn chế về chất lượng doanh nghiệp phát hành, mức độ minh bạch thông tin và việc sử dụng vốn huy động.

Sau cuộc khủng hoảng thị trường năm 2022, Nghị định 65/2022/NĐ-CP đã khắc phục những thiếu sót này bằng cách thắt chặt các tiêu chuẩn phát hành thông qua việc yêu cầu nghiêm ngặt hơn đối với nhà đầu tư chứng khoán cá nhân (NĐTCKCN), mở rộng yêu cầu xếp hạng tín nhiệm và tăng cường nghĩa vụ công bố thông tin. Tuy nhiên, những cải cách được đưa ra vào thời điểm thị trường đang đối mặt với cuộc khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng và làn sóng đáo hạn trái phiếu lớn, đã khiến hoạt động phát hành sụt giảm mạnh và điều kiện tái cấp vốn xấu đi.

Để hạn chế nguy cơ gián đoạn lan rộng trên thị trường, Chính phủ sau đó đã ban hành Nghị định 08/2023/NĐ-CP, tạm thời nới lỏng một số quy định theo Nghị định 65 nhằm hỗ trợ doanh nghiệp cơ cấu lại nghĩa vụ nợ và ổn định thị trường.

Khi điều kiện thị trường dần cải thiện, trọng tâm chính sách đã chuyển từ hỗ trợ ngắn hạn sang cải cách quy định dài hạn. Sự chuyển đổi này được phản ánh trong Luật số 56/2024/QH15 và 76/2025/QH15, trong đó thiết lập các tiêu chuẩn cao hơn đối với doanh nghiệp phát hành và hoạt động phát hành trái phiếu.

Trên cơ sở đó, Nghị định 200 đánh dấu bước tiếp theo trong quá trình cải cách thị trường TPDN, hợp nhất các thay đổi pháp lý gần đây thành một khuôn khổ thống nhất hơn, qua đó nâng cao tính đồng bộ, minh bạch và kỷ luật của thị trường.

Xếp hạng tín nhiệm trở thành nền tảng của kỷ luật thị trường

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất theo Nghị định 200 là xếp hạng tín nhiệm đóng vai trò ngày càng lớn trong thị trường TPDN Việt Nam. Khung pháp lý mới tiếp tục quy định NĐTCKCN chỉ được mua, giao dịch hoặc chuyển nhượng trái phiếu phát hành riêng lẻ nếu trái phiếu này được xếp hạng tín nhiệm và được bảo đảm bằng tài sản đảm bảo hoặc bảo lãnh thanh toán.

Quan trọng hơn, Nghị định yêu cầu xếp hạng tín nhiệm cho từng lô trái phiếu cụ thể trong các đợt phát hành riêng lẻ có sự tham gia của NĐTCKCN cá nhân. Việc xếp hạng tín nhiệm theo từng lô trái phiếu giúp NĐT đánh giá chính xác hơn về rủi ro liên quan đến từng công cụ so với chỉ dựa vào xếp hạng tín dụng ở cấp độ tổ chức phát hành.

Tính đến cuối tháng 6/2026, 158 tổ chức phát hành đã nhận được xếp hạng tín nhiệm, tương đương khoảng 36% tổng số tổ chức phát hành TPDN. Ngược lại, chỉ có 46 trái phiếu được xếp hạng ở cấp độ công cụ nợ, tương đương với chỉ 1% tổng số lượng trái phiếu đang lưu hành trên thị trường. Mặc dù xếp hạng của tổ chức phát hành trải rộng trên nhiều bậc xếp hạng khác nhau, trái phiếu được xếp hạng vẫn tập trung ở mức AAA đến BB+, và chủ yếu được phát hành bởi các doanh nghiệp phát triển bất động sản. Điều này cho thấy xếp hạng tín nhiệm ở cấp độ trái phiếu vẫn đang trong giai đoạn đầu phát triển, mới tập trung ở một số lĩnh vực nhất định và còn nhiều dư địa để mở rộng.

Việc thực hiện vẫn còn hạn chế do thiếu hướng dẫn chi tiết cũng như thời điểm áp dụng chính thức được lùi đến đầu năm 2026. Nghị định 200 hiện đã cụ thể hóa yêu cầu này bằng cách làm rõ rằng xếp hạng tín nhiệm ở cấp độ trái phiếu là bắt buộc đối với các đợt chào bán hướng đến các NĐTCKCN là cá nhân. Theo tổng hợp số liệu từ 4 cơ quan xếp hạng tín nhiệm trong nước của Việt Nam (FiinRatings, VIS Ratings, Saigon Ratings và S&I Ratings), tính riêng nửa đầu năm 2026, khoảng 32 lô trái phiếu đã được xếp hạng ở cấp độ công cụ nợ, tăng gần 3 lần so với 11 lô trái phiếu được xếp hạng trong năm 2025. Mặc dù hoạt động xếp hạng tăng nhanh, tỷ lệ trái phiếu được xếp hạng vẫn khiêm tốn.

Thế Lâm