Nông dân bớt giấy tờ, nông sản thêm minh bạch nhờ một nền tảng số mới được ra mắt
Một chiếc QR trên bao bì không thể tự nó tạo ra niềm tin. Điều người mua cần nhìn thấy là những thông tin nằm phía sau chiếc mã ấy. Với V-Standard, quy trình chứng nhận và truy xuất nguồn gốc nông sản đang được đưa lên môi trường số, bắt đầu từ những hồ sơ sản xuất của nông dân, hợp tác xã, thay vì chỉ dừng lại ở khâu cuối cùng khi sản phẩm đã ra thị trường.
Từ tập hồ sơ chứng nhận đến những dữ liệu được lưu trên nền tảng số
Một mùa vụ đi qua, người nông dân thu được nông sản. Nhưng để một sản phẩm có thể bước vào những thị trường khó tính, phía sau mùa vụ ấy còn phải có rất nhiều thứ khác: vùng sản xuất ở đâu, canh tác thế nào, dùng vật tư gì, ai giám sát và sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn nào.
Những câu hỏi tưởng như đơn giản ấy lại không dễ trả lời nếu dữ liệu sản xuất nằm rải rác trong những tập hồ sơ giấy. Đây là một trong những điểm mà V-Standard hướng tới giải quyết.
Được khởi động từ năm 2024, dự án do Đại học Griffith (Australia) và Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (STAMEQ - Bộ Khoa học và Công nghệ) phối hợp triển khai, với mục tiêu đổi mới cách thức quản lý chứng nhận và hỗ trợ truy xuất nguồn gốc nông sản.
Nếu trước đây một bộ hồ sơ chứng nhận chủ yếu nằm trên giấy, thì với V-Standard, những minh chứng liên quan đến quá trình sản xuất có thể được đưa lên nền tảng số. Nông dân, hợp tác xã có thể theo dõi mức độ đáp ứng các yêu cầu chứng nhận; tổ chức chứng nhận có thêm công cụ để quản lý, đánh giá và giám sát.
Đây là điều đáng chú ý. Bởi truy xuất nguồn gốc nông sản, nếu chỉ bắt đầu khi sản phẩm đã đóng gói, sẽ khó có thể phản ánh đầy đủ câu chuyện phía sau sản phẩm. Muốn một mã truy xuất có giá trị, dữ liệu phải được hình thành từ trước đó rất lâu, ngay trong quá trình sản xuất.
Những con số ban đầu cho thấy nền tảng đã bắt đầu ghi nhận dữ liệu từ thực tế sản xuất. V-Standard hiện quản lý hơn 127 mùa vụ và 147 sản phẩm nông nghiệp, với 230 tài khoản đăng ký. Có 19 hợp tác xã tham gia hoạt động chứng nhận, nộp thành công 1.015 hồ sơ minh chứng và 620 báo cáo giám sát thông qua nền tảng. Thời gian đánh giá và cấp chứng nhận cũng được rút ngắn khoảng 40%.
Với một hợp tác xã, 40% thời gian được rút ngắn không chỉ là câu chuyện của vài thao tác trên máy tính. Nó có thể đồng nghĩa với việc giảm thời gian đi lại, giảm khối lượng giấy tờ, giảm những lần phải bổ sung hồ sơ và quan trọng hơn là có thể đưa sản phẩm vào chuỗi tiêu thụ nhanh hơn.
Bà Renee Deschamps, Đại biện lâm thời Đại sứ quán Australia tại Việt Nam, cho rằng V-Standard cho thấy cách hợp tác Australia - Việt Nam có thể biến đổi mới sáng tạo thành những lợi ích thiết thực cho người dân và doanh nghiệp.
Theo bà, việc kết hợp công nghệ mới với cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm đang hỗ trợ nông dân và hợp tác xã nâng cao hiệu quả quản lý sản xuất, cải thiện khả năng đáp ứng các yêu cầu chứng nhận và mở rộng cơ hội đưa nông sản Việt Nam đến nhiều thị trường hơn.
Câu chuyện ở đây vì thế không phải là đưa càng nhiều công nghệ vào nông nghiệp càng tốt. Điều quan trọng hơn là công nghệ có giúp người nông dân bớt một công việc, giúp hợp tác xã quản lý tốt hơn hay giúp sản phẩm có thêm cơ hội đi xa hay không.
Một chiếc QR chỉ có giá trị khi dữ liệu phía sau đủ tin cậy
Những năm gần đây, người tiêu dùng đã quen với việc dùng điện thoại quét mã QR để tìm thông tin sản phẩm. Nhưng QR code thực chất chỉ là chiếc "cửa".
Nếu dữ liệu chỉ được nhập vào ở thời điểm sản phẩm chuẩn bị bán ra thị trường, khả năng truy xuất sẽ bị giới hạn. Người tiêu dùng có thể biết một sản phẩm đến từ đâu, nhưng chưa chắc biết được sản phẩm ấy đã trải qua quá trình sản xuất như thế nào.
Khi hồ sơ sản xuất, minh chứng và báo cáo giám sát được đưa lên nền tảng, dữ liệu được hình thành trong suốt quá trình thay vì chỉ xuất hiện ở cuối chuỗi.
Điều này cũng tạo ra một cách nhìn khác về chứng nhận. Chứng nhận không chỉ còn là một loại giấy tờ để chứng minh sản phẩm đạt yêu cầu, mà có thể trở thành một phần dữ liệu giúp kể lại quá trình sản xuất của sản phẩm.
Một trong những đơn vị trực tiếp thụ hưởng từ dự án là HTX Yến Dương (xã Thượng Minh, tỉnh Thái Nguyên). Bà Ma Thị Ninh, Giám đốc HTX, cho biết dự án đã mang lại nhiều hỗ trợ thiết thực, góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương.
Theo bà Ninh, trên cơ sở những hỗ trợ này, HTX xác định hướng phát triển cốt lõi là sản xuất nông nghiệp hữu cơ, gắn với truy xuất nguồn gốc và bảo đảm chất lượng sản phẩm. Đây cũng là cách để hợp tác xã tạo niềm tin với người tiêu dùng và từng bước mở rộng thị trường cho nông sản địa phương.
“Dự án mang lại nhiều hỗ trợ thiết thực, góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương”, bà Ma Thị Ninh chia sẻ.
Để gia tăng giá trị cho sản phẩm, HTX Yến Dương đã tham gia Chương trình “Mỗi xã, phường một sản phẩm” (OCOP), đăng ký mã vạch, tem truy xuất nguồn gốc, đồng thời chú trọng cải tiến mẫu mã, bao bì. Đến nay, HTX có 4 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP từ 3 đến 4 sao, gồm bí thơm, trà bí thơm, gạo nếp Tài và miến dong Yến Dương.
Không chỉ tập trung vào chất lượng, HTX còn mở rộng kênh phân phối tới nhiều tỉnh, thành phố, đưa sản phẩm vào hệ thống siêu thị và các chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch. HTX cũng liên kết tiêu thụ sản phẩm cho người dân với mức giá thu mua cao hơn thị trường khoảng 10%.
Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch STAMEQ, nhấn mạnh kết quả của dự án không chỉ dừng ở việc số hóa quy trình mà còn thể hiện năng lực đổi mới sáng tạo trong phát triển các hệ thống đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời phù hợp với nhu cầu thực tiễn của nông dân.
Theo ông Hải, V-Standard là dấu mốc quan trọng góp phần bảo đảm sản phẩm nông nghiệp Việt Nam có khả năng cạnh tranh, truy xuất được nguồn gốc và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường toàn cầu về tính minh bạch và phát triển bền vững.
Một doanh nghiệp muốn mua hàng từ một vùng nguyên liệu không chỉ quan tâm đến giá và sản lượng. Họ còn cần biết vùng sản xuất có ổn định hay không, quy trình có được kiểm soát không, chứng nhận có đáp ứng yêu cầu không và những thông tin đó có thể kiểm chứng đến đâu.
Khi những dữ liệu ấy được quản lý tốt, hợp tác xã có thêm một cách để chứng minh năng lực của mình với doanh nghiệp. Nông sản Việt Nam vì thế không chỉ cần một câu chuyện hay để kể. Sản phẩm cần có dữ liệu để chứng minh cho câu chuyện ấy.
Đây cũng là lúc truy xuất nguồn gốc nông sản vượt ra khỏi câu chuyện chiếc tem hay mã QR. Truy xuất thực chất là câu chuyện về khả năng ghi nhận và kiểm chứng những gì đã diễn ra trong quá trình sản xuất.
Trong thời gian tới, V-Standard sẽ do Trung tâm Mã số Mã vạch Quốc gia vận hành theo mô hình hợp tác xã đăng ký sử dụng dịch vụ. Đây sẽ là bước quan trọng để xem nền tảng có thể đi xa đến đâu, bởi một giải pháp công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi người sử dụng cuối cùng có thể tiếp cận và sử dụng nó một cách thuận tiện.
Dự án đã tổ chức các hoạt động đào tạo với 450 lượt người tham gia, trong đó phụ nữ chiếm 37% và có 180 người là đồng bào dân tộc thiểu số. Những con số này cho thấy, số hóa nông nghiệp trước hết vẫn là câu chuyện của con người. Nông dân phải sử dụng được. Hợp tác xã phải thấy có ích. Doanh nghiệp phải có thêm thông tin để quyết định. Và người tiêu dùng phải nhận được một sản phẩm mà nguồn gốc của nó có thể kiểm chứng.
Nếu làm được điều đó, V-Standard không chỉ giúp rút ngắn một quy trình chứng nhận. Nền tảng số còn có thể giúp thay đổi cách nông sản Việt Nam "chứng minh" chất lượng của mình.
.jpg)
