Từ Su-57 đến tiêm kích thế hệ 6, Nga đang chuẩn bị bước nhảy công nghệ nào?
Nga đang chuẩn bị giao cho Su-57D một nhiệm vụ vượt xa vai trò thông thường của tiêm kích hai chỗ ngồi.
Sukhoi muốn dùng mẫu máy bay mới để thử những công nghệ mà hãng coi là nền tảng của tiêm kích thế hệ sáu, trong đó đáng chú ý nhất là biến máy bay có người lái thành trung tâm chỉ huy UAV và đưa trí tuệ nhân tạo tham gia sâu hơn vào hoạt động chiến đấu.
Su-57D không phải mẫu tiêm kích thế hệ sáu của Nga. Moscow vẫn xếp nó vào thế hệ năm. Nhưng chiếc ghế thứ hai có thể giúp Sukhoi thử một cách tác chiến mới, trong đó phi công không còn chỉ điều khiển một máy bay mà có thể phối hợp cả một nhóm phương tiện không người lái hoạt động xung quanh.
Chiếc ghế thứ hai được dành cho UAV
Ngày 14/8, hãng thông tấn TASS dẫn lời Mikhail Strelets, Giám đốc Cục thiết kế Sukhoi thuộc Tập đoàn Máy bay Thống nhất Nga UAC, cho biết khoang thứ hai của Su-57D cho phép Nga triển khai "một trong những công nghệ then chốt của thế hệ sáu".
Công nghệ ông Strelets nhắc đến không phải động cơ mới hay một loại vũ khí bí mật, mà là khả năng dùng Su-57D như sở chỉ huy trên không để điều khiển máy bay không người lái. Theo ông, thành viên tổ lái thứ hai có thể tập trung vào các hệ thống không người lái có ứng dụng trí tuệ nhân tạo, trong đó Sukhoi nhắc trực tiếp đến UAV chiến đấu hạng nặng S-70 Okhotnik cùng các nhóm hoặc "bầy" UAV. Người còn lại tiếp tục đảm nhiệm nhiệm vụ chiến đấu chính.
Cách bố trí này giải quyết một bài toán ngày càng rõ trên máy bay chiến đấu hiện đại. Phi công vốn đã phải xử lí lượng thông tin lớn từ radar, cảm biến, hệ thống tác chiến điện tử, liên kết dữ liệu và vũ khí. Giao thêm cho một người nhiệm vụ theo dõi và điều phối nhiều UAV thì khối lượng công việc tăng mạnh. Thêm một thành viên tổ lái cho phép Sukhoi tách hai nhiệm vụ, ít nhất trong giai đoạn thử nghiệm.
Người ngồi phía sau vì thế gần với một sĩ quan điều hành tác chiến hơn là giáo viên bay như trên các phiên bản huấn luyện hai chỗ trước đây. Nhiệm vụ của vị trí này là quản lí phương tiện không người lái và lượng dữ liệu chúng gửi về.
Ông Strelets còn tiết lộ Su-57D sẽ được dùng để thử nghiệm "trí tuệ nhân tạo chiến đấu" đang được các chuyên gia của Sukhoi phát triển. Phía Nga chưa công bố AI này tự đưa ra quyết định tới mức nào, nhiệm vụ nào sẽ được tự động hóa hay con người can thiệp ở đâu. Chưa có cơ sở để hiểu tuyên bố này theo nghĩa AI sẽ tự quyết định việc khai hỏa.
Su-57D vừa mới bắt đầu hành trình thử nghiệm
Nga chỉ mới công khai Su-57D cách đây chưa đầy ba tháng. UAC thông báo nguyên mẫu bay lần đầu ngày 19/5/2026, vẫn gọi đây là máy bay chiến đấu đa nhiệm thế hệ năm và cho biết chương trình thử nghiệm bay đã chính thức bắt đầu. Theo Janes, chiếc máy bay mang số hiệu 055 và do phi công thử nghiệm trưởng của Sukhoi Sergey Bogdan điều khiển.
Số hiệu 055 lập tức gây chú ý. Các nguồn theo dõi ngành hàng không quân sự Nga, trong đó có Trung tâm Phân tích Chiến lược và Công nghệ CAST, cho rằng Su-57D được cải tạo từ nguyên mẫu T-50-5, chiếc bay lần đầu tháng 10/2013 rồi phải sửa chữa sau sự cố cháy động cơ khi hạ cánh khẩn cấp. UAC không xác nhận chi tiết này.
Chương trình cũng không phải ý tưởng mới nảy ra. Truyền thông nhà nước Nga lần đầu thừa nhận có công việc liên quan tới một chiếc Su-57 hai chỗ từ tháng 7/2021. Đến tháng 11/2023, UAC đăng kí bằng sáng chế mô tả bố trí buồng lái sửa đổi cùng nhiệm vụ điều khiển UAV, tức trước chuyến bay đầu tiên gần ba năm.
Đáng chú ý là cách Nga giải thích nguồn gốc dự án. Phó thủ tướng thứ nhất Nga Denis Manturov nói Su-57D do chính ngành công nghiệp chủ động phát triển, chứ không xuất phát từ một yêu cầu của Bộ Quốc phòng Nga. Tổng giám đốc UAC Vadim Badekha thì kì vọng bản hai chỗ sẽ mang lại đơn hàng xuất khẩu đáng kể, và FlightGlobal đánh giá biến thể này có thể nhắm tới nhu cầu máy bay tàng hình đang cấp bách của Ấn Độ.
Ý tưởng ghép Su-57 với UAV cũng có từ trước. Nga đã cho Su-57 bay thử nghiệm chung với S-70 Okhotnik từ năm 2019, năm chiếc UAV này cất cánh lần đầu, và từng nghiên cứu chế độ điều khiển máy bay từ xa. Năm 2020, một nguồn trong ngành công nghiệp quốc phòng Nga nói với TASS rằng Su-57 đang được thử ở chế độ không người điều khiển trực tiếp một số chức năng, dù phi công vẫn ngồi trong buồng lái để giám sát.
Su-57D là bước tiếp theo. Thay vì chỉ tăng khả năng tự động hóa của bản thân chiếc tiêm kích, Sukhoi muốn biến nó thành đầu mối điều phối những phương tiện khác.
S-70 Okhotnik có thể trở thành "đồng đội" của Su-57D
S-70 Okhotnik là cái tên được nhắc trực tiếp trong tuyên bố của Strelets. Đây là UAV chiến đấu hạng nặng do Sukhoi phát triển và từ lâu đã được định hướng hoạt động cùng Su-57.
Việc kết hợp Su-57D với UAV phù hợp với mô hình “manned-unmanned teaming”, tức phối hợp tác chiến giữa máy bay có người lái và không người lái. Trong mô hình này, UAV không hoạt động riêng lẻ mà kết nối với tiêm kích để chia sẻ dữ liệu và nhận nhiệm vụ trong cùng một mạng tác chiến. Su-57D hai chỗ ngồi đặc biệt phù hợp để thử nghiệm, vì một phi công có thể tập trung điều khiển máy bay, còn người thứ hai phụ trách giám sát UAV và các hệ thống tự động.
Nhưng từ thử nghiệm tới năng lực chiến đấu thực tế còn nhiều vấn đề phải giải quyết. Muốn một tiêm kích chỉ huy nhiều UAV trong môi trường có đối phương gây nhiễu, Nga cần liên kết dữ liệu đủ ổn định, hệ thống liên lạc chống được tác chiến điện tử và phần mềm đủ nhanh để xử lí lượng thông tin lớn. Bản thân UAV cũng phải có mức tự động hóa đủ cao, bởi một người khó có thể trực tiếp lái từng chiếc theo cách phi công điều khiển máy bay truyền thống.
AI được kì vọng lấp vào đúng khoảng trống này. Thay vì thành viên tổ lái phải ra từng mệnh lệnh nhỏ, hệ thống tự động xử lí các công việc thường xuyên, còn con người tập trung vào quyết định nhiệm vụ. Sukhoi hiện mới công bố mục tiêu thử nghiệm. Chưa có thông tin cho thấy Su-57D đã thực sự chỉ huy một bầy UAV trong chuyến bay thử, cũng chưa rõ khi nào các thử nghiệm phối hợp với Okhotnik diễn ra.
Cuộc đua không còn nằm ở bản thân chiếc tiêm kích
Hướng đi của Sukhoi không diễn ra riêng lẻ. Nhiều chương trình máy bay chiến đấu thế hệ mới cũng đang rời khỏi quan niệm tiêm kích hoạt động như một nền tảng độc lập. Không quân Mỹ cũng đang đi theo hướng kết hợp tiêm kích có người lái với máy bay không người lái. Tháng 3/2025, Boeing được chọn phát triển F-47 trong chương trình Next Generation Air Dominance (NGAD - Ưu thế trên không thế hệ mới). Mỹ xếp F-47 vào nhóm tiêm kích thế hệ sáu, nhưng coi nó là một phần của mạng tác chiến lớn hơn chứ không phải một nền tảng hoạt động đơn lẻ.
Song song với F-47, Mỹ phát triển Collaborative Combat Aircraft (CCA - máy bay chiến đấu phối hợp), gồm các máy bay không người lái được thiết kế để bay và tác chiến cùng tiêm kích có người lái. Ngày 15/7/2026, nguyên mẫu YFQ-44A của Anduril đã phóng tên lửa không đối không AIM-120 vào mục tiêu mô phỏng tại thao trường Mojave sau khi cất cánh từ căn cứ Edwards. Đây là lần đầu một máy bay chiến đấu không người lái của Mỹ khai hỏa vũ khí không đối không. Tuy nhiên, Không quân Mỹ nhấn mạnh quyết định sử dụng vũ khí vẫn do con người kiểm soát.
Anh, Italy và Nhật Bản cũng theo đuổi hướng tương tự với Global Combat Air Programme (GCAP - Chương trình Không quân Chiến đấu Toàn cầu). Mẫu tiêm kích thế hệ mới dự kiến hoạt động cùng các hệ thống tự động, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và được ba nước đặt mục tiêu đưa vào biên chế khoảng năm 2035.
Ranh giới giữa các thế hệ tiêm kích vì thế ngày càng khó xác định chỉ bằng tốc độ, khả năng tàng hình hay radar. Khả năng kết nối, xử lí dữ liệu, làm việc với UAV và ứng dụng AI đang trở thành phần quan trọng của cuộc đua. Nga dường như muốn dùng Su-57D để bước vào hướng phát triển đó mà chưa cần chờ một khung thân thế hệ sáu hoàn toàn mới.
Chiếc ghế thứ hai vì thế có thể là thay đổi đáng chú ý nhất của Su-57D, nhưng không phải vì Nga cần thêm một người để lái chiếc máy bay. Tham vọng lớn hơn là để người này điều khiển cả những phương tiện bay xung quanh nó, và chương trình thử nghiệm sắp tới sẽ cho biết ý tưởng đó đi được tới đâu.
.png)
.png)