AI ‘gánh’ Meta: Tham vọng lớn nhưng rồi phải ‘quay xe’
Một bức ảnh chụp tờ rơi dán trong trong nhà vệ sinh của văn phòng Meta tại Mỹ được lan truyền rộng rãi trên mạng. Nội dung gọi phần mềm theo dõi bàn phím và chuột cài lên máy tính của nhân viên là "Nhà máy khai thác dữ liệu nhân viên".
Không lâu sau, kế hoạch tái cấu trúc phần lớn công việc của con người bằng AI của Meta vụn vỡ. Nguyên nhân không nằm ở việc nhân viên "nổi loạn", mà ở việc chính dữ liệu nội bộ công ty thu thập được, lại chứng minh điều ngược lại với những gì Mark Zuckerberg kì vọng.
Mỗi người phải làm bằng 3
Đầu năm 2026, Zuckerberg cùng dàn lãnh đạo cấp cao của Meta phác thảo dự án “Biến đổi Tổ chức” (Organization Transformation - OT). Tham vọng là biến Meta thành công ty "AI hóa", nơi AI đảm nhận phần lớn công việc thường nhật, còn con người chỉ giữ vai trò giám sát trong những nhóm nhỏ "tinh nhuệ".
Meta soạn ra "Cẩm nang AI hóa", một tài liệu nội bộ mô tả cách tổ chức lại toàn bộ lực lượng lao động. Một đội sản phẩm truyền thống với 10-20 người sẽ được thay bằng "pod". Đây là các nhóm nhỏ chỉ 3-5 người. Các chuyên gia thiết kế hay dữ liệu sẽ tham gia nhiều “pod” cùng lúc. Các tài liệu nội bộ mà Reuters tiếp cận cho thấy, tham vọng của Meta là cắt giảm tới 60% nhân sự ở một số bộ phận, chia làm hai đợt vào tháng 5 và tháng 11/2026.
Nhưng để dạy AI hành động như một nhân viên thực thụ, Meta phải nghiên cứu nhân viên. Tháng 4/2026, công ty xác nhận cài phần mềm ghi lại từng cú nhấp chuột, từng phím gõ trên máy tính làm việc của nhân viên tại Mỹ. Người phát ngôn Meta giải thích rằng, công ty cần những ví dụ thực tế về cách con người thực sự sử dụng máy tính để huấn luyện tác tử AI.
Tranh cãi ngay lập tức bùng lên. Nhân viên không thể lựa chọn từ chối tham gia. Đến ngày 12/5, họ tổ chức phản đối có tổ chức, kiến nghị trực tuyến với viện dẫn từ Đạo luật Quan hệ Lao động Quốc gia Mỹ để khẳng định quyền tổ chức phản đối là hợp pháp. Một phong trào công đoàn song song cũng nhen nhóm tại Anh. Chỉ số hài lòng nội bộ của Meta rơi từ 74% xuống 55% trong nửa đầu năm 2026.
Năng suất ảo: Viên gạch vỡ làm sụp đổ nền móng dự án
Nếu chỉ có phản ứng của nhân viên, Meta có thể vẫn kiên trì với kế hoạch. Các đợt cắt giảm nhân sự trước đây của ngành công nghệ hiếm khi bị chặn lại vì phản đối nội bộ. Tuy nhiên, dữ liệu kĩ thuật mới là thứ thực sự làm lung lay dự án OT.
Đầu tháng 6, Giám đốc Công nghệ Andrew Bosworth công bố trong một bài đăng nội bộ rằng lượng thay đổi mã nguồn trên các nền tảng hạ tầng của Meta tăng 220% so với cùng kỳ năm trước. Con số này nghe như bằng chứng hùng hồn cho việc AI đã làm tăng năng suất kĩ sư phần mềm lên gấp nhiều lần.
Nhưng lượng thay đổi thực sự dẫn tới tính năng mới hoặc nâng cấp tới tay người dùng chỉ tăng 36%. Nói cách khác, AI không giúp kĩ sư tạo ra nhiều giá trị hơn, mà chỉ giúp họ tạo ra nhiều mã nguồn hơn.
Cái giá đi kèm còn rõ rệt hơn. Ngay từ tháng 3, các đội quản lý hạ tầng phần mềm đã đánh tiếng về "dấu hiệu cảnh báo độ tin cậy" gây ra bởi làn sóng viết mã bằng AI. Đến tháng 4, một bài đăng nội bộ khác mô tả các tác tử AI không được kiểm soát đang thực hiện những hành động gây gián đoạn trên quy mô lớn. Số sự cố kĩ thuật và bảo mật nghiêm trọng tăng 40% so với năm trước. Thời gian nhân viên phải dành để sửa chữa các sự cố đó tăng 70%.
Đầu tháng 6, rủi ro nội bộ này biến thành một sự cố công khai. Tin tặc phát hiện có thể lợi dụng chatbot hỗ trợ khách hàng chạy bằng AI của Meta để chiếm quyền kiểm soát các tài khoản Instagram nổi tiếng. Cách khai thác lỗ hổng cực kỳ đơn giản. Tin tặc giả IP gần quê nhà nạn nhân qua VPN, yêu cầu đặt lại mật khẩu, rồi chỉ cần nói với chatbot đổi email liên kết tài khoản. Chatbot liền gửi mã xác nhận tới email mới của kẻ tấn công.
Nạn nhân của sự cố này bao gồm cả tài khoản Instagram của Nhà Trắng thời Tổng thống Barack Obama. Đáng chú ý, đòn tấn công này không có tác dụng với các tài khoản bật xác thực 2 lớp cơ bản. Điều đó có nghĩa rằng đây là hậu quả của việc trao quá nhiều quyền tự chủ cho một chatbot chưa đủ thông minh.
“Vết xe đổ” Klarna
Meta không phải công ty đầu tiên vấp phải vấn đề AI chưa đủ sức thay thế con người vận hành. Năm 2024, công ty tài chính Thụy Điển Klarna từng tuyên bố AI của họ có thể làm công việc tương đương 700 nhân viên chăm sóc khách hàng, xử lý 75% trong khoảng 2,3 triệu cuộc trò chuyện chỉ trong tháng đầu triển khai. Tới cuối năm đó, công ty tuyên bố dừng tuyển dụng trong vòng một năm.
Nhưng tới tháng 5/2025, Giám đốc điều hành Sebastian Siemiatkowski phải công khai đảo ngược quyết định, tuyên bố tuyển dụng lại nhân viên chăm sóc khách hàng.
Điểm chung giữa Klarna và Meta nằm ở cùng một kiểu sai lầm. Cả 2 công ty đo năng suất AI bằng khối lượng công việc được xử lý, thay vì chất lượng kết quả cuối cùng. Một hệ thống AI có thể tạo ra rất nhiều hoạt động mà không tạo ra giá trị tương xứng. Khoảng cách đó chỉ lộ ra sau khi công ty đã đặt cược tổ chức của mình vào nó.
Áp lực dòng tiền không cho phép "hãm phanh" AI
Đêm 19/5/2026, chỉ vài giờ trước đợt sa thải đầu tiên, Zuckerberg cùng các cấp phó quyết định hủy đợt tái cấu trúc thứ hai dự kiến vào tháng 11, trước cả khi họ xác định được quy mô cụ thể của đợt đó. Sáng hôm sau, Meta vẫn tiến hành cắt giảm 10% nhân sự như kế hoạch, nhưng Zuckerberg khẳng định sẽ không có thêm đợt sa thải nào khác trong năm nay.
Đến đầu tháng 7, tại một cuộc họp toàn thể nội bộ, Zuckerberg thừa nhận rằng tiến độ phát triển AI tác tử không tăng tốc như kỳ vọng. Ông vẫn tin lợi ích sẽ xuất hiện trong ba đến sáu tháng tới, nhưng thời điểm đó Meta đã chuyển hướng thông điệp truyền thông sang chiến dịch "đặt cược vào con người", gồm cả một bài luận dài mang tên "Tương lai AI dành cho tất cả mọi người", trong đó Zuckerberg lập luận quy mô công ty có thể thu nhỏ nhưng tổng số việc làm sẽ không giảm.
Phía sau sự chuyển hướng về ngôn từ là một áp lực tài chính không thể trì hoãn. Báo cáo quý II/2026 công bố ngày 29/7 cho thấy dòng tiền tự do của Meta sụt 91% so với cùng kỳ, từ 8,55 tỉ USD xuống chỉ còn 784 triệu USD. Ngân sách đầu tư hạ tầng AI cho cả năm vẫn được nâng lên mức 130-145 tỉ USD. Cổ phiếu Meta giảm khoảng 5% ngay sau công bố.
Reuters cho biết không thể xác định chính xác điều gì đã khiến Zuckerberg đổi ý vào đêm 19/5. Meta cũng khẳng định chưa bao giờ có ý định sa thải tới 60% toàn bộ nhân sự, nhấn mạnh con số đó chỉ là một trong nhiều kịch bản chứ không phải quyết định cuối cùng.
Zuckerberg cho biết ông không kỳ vọng có đợt sa thải "toàn công ty" nào khác trong "năm nay", hai cách dùng từ để ngỏ khả năng công ty vẫn cắt giảm theo từng nhóm nhỏ, hoặc nối lại kế hoạch lớn vào năm 2027.
Câu chuyện Meta và trước đó là Klarna cho thấy đây không phải một sự cố riêng lẻ, mà là mô hình đang lặp lại trên khắp ngành công nghệ. AI được tuyên bố là thay được con người, nhưng va vào thực tế rằng năng suất không được như quảng bá. Với Klarna, cái giá phải trả là niềm tin của khách hàng. Còn với Meta, cái giá là niềm tin của hàng chục nghìn nhân viên bên trong tổ chức.
