Leonardo da VinciKì 2: Chịu án tày đình và khát vọng bay lên bầu trời
Đối với Leonardo da Vinci, hội họa là nàng thơ của tự nhiên nhưng ông không ngắm nàng thơ qua đôi mắt mơ màng mà nghiêm cẩn trầm ngâm quan sát theo tư duy khoa học.
Khả năng quan sát tỉ mỉ đã giúp Leonardo da Vinci tạo ra những tác phẩm có chiều sâu tâm lí sắc sảo, dù sự theo đuổi chủ nghĩa hoàn hảo thường khiến ông bỏ dở công việc giữa chừng, đi kèm với những biến cố thầm kín trong cuộc sống cá nhân.
Đưa nhịp đập tâm hồn vào hội họa
Vào năm 1472, ở độ tuổi 20 tràn đầy nhiệt huyết, Leonardo đã đánh dấu một cột mốc quan trọng trên con đường nghệ thuật khi chính thức gia nhập hội họa sĩ chuyên nghiệp tại Florence, được biết đến với tên gọi Hội Thánh Luke. Việc được kết nạp vào tổ chức nghề nghiệp danh giá này chứng tỏ tài năng của ông đã được giới mộ điệu và các bậc thầy trong thành phố công nhận.
Dù đã có đủ tư cách để mở xưởng vẽ riêng và nhận các hợp đồng độc lập, chàng nghệ sĩ trẻ vẫn quyết định tiếp tục gắn bó với xưởng của Verrocchio thêm vài năm nữa. Không gian làm việc quen thuộc này cung cấp cho ông một phòng thí nghiệm hoàn hảo để tiếp tục thử nghiệm những ý tưởng đang sục sôi trong tâm trí.
Tại đây, ông nhanh chóng ứng dụng và làm chủ luật phối cảnh tuyến tính một điểm tụ, một kĩ thuật toán học mang tính cách mạng giúp biến đổi bề mặt phẳng của bức tranh thành một không gian ba chiều có chiều sâu hun hút. Ông say mê tính toán các góc độ, xác định đường chân trời và điểm tụ để mọi vật thể trong tranh tuân theo một tỉ lệ thu nhỏ chính xác về mặt quang học, tạo ra ảo giác hoàn hảo về khoảng cách và không gian.
Song song với việc hoàn thiện kĩ thuật phối cảnh, Leonardo đi sâu vào nghiên cứu cách thức hoạt động phức tạp của đôi mắt con người. Ông khao khát thấu hiểu cơ chế ánh sáng đi vào võng mạc, cách các nón và que trong mắt diễn dịch hình ảnh và cách bộ não con người tiếp nhận màu sắc cùng hình khối. Sự kết hợp giữa tư duy của một nhà khoa học và tâm hồn của một nghệ sĩ đã giúp ông đưa những lí thuyết quang học này vào thực tiễn hội họa. Minh chứng rực rỡ nhất cho giai đoạn này là bức chân dung của nàng thơ trẻ Ginevra de' Benci.
Khi nhận được yêu cầu khắc họa người phụ nữ quý tộc này, Leonardo đã từ chối đi theo lối mòn của các họa sĩ cùng thời. Thay vì vẽ nhân vật ở góc nhìn nghiêng bằng phẳng, cứng nhắc, ông yêu cầu Ginevra xoay người lại, hướng khuôn mặt về phía người xem ở góc ba phần tư. Cấu trúc đột phá này tạo ra một sự tương tác trực tiếp, mời gọi ánh nhìn của khán giả hướng thẳng vào thế giới nội tâm của nhân vật.
Trong tác phẩm chân dung này, ông đã thể hiện kĩ thuật làm việc vô cùng tỉ mỉ và một sự kiên nhẫn phi thường. Bằng cách quét vô số lớp sơn dầu mỏng nhẹ, ông tạo ra kĩ thuật "sfumato" hòa trộn các vệt màu mềm mại như khói. Những đường viền sắc nét, thô cứng thường thấy trong tranh của các nghệ sĩ khác hoàn toàn biến mất, nhường chỗ cho sự chuyển đổi êm ái giữa các mảng sáng và tối.
Khuôn mặt của Ginevra hiện lên với làn da trắng sứ như phát sáng từ bên trong, hòa quyện một cách tinh tế vào bóng tối của bụi cây bách xù phía sau. Ánh sáng nhẹ nhàng mơn trớn trên đôi má, bờ môi và phản chiếu rực rỡ trong đôi mắt của nàng. Bằng kĩ thuật điêu luyện, tác phẩm tái hiện xuất sắc vẻ ngoài chân thực, đồng thời bắt trọn những rung động nội tâm qua ánh nhìn khó đoán của nhân vật. Đó là một đôi mắt mang vẻ u buồn phảng phất, kiêu hãnh xen lẫn chút lạnh lùng, khiến bức tranh như có một nhịp đập tâm hồn thực sự, vĩnh viễn lưu giữ một khoảnh khắc sống động của lịch sử.
Lời buộc tội và những góc khuất cá nhân của Leonardo da Vinci
Florence vào thời kì Phục hưng là một trung tâm văn hóa rực rỡ nhưng cũng là một môi trường xã hội đầy rẫy những mưu mô, sự soi mói và các quy định pháp luật khắt khe. Trong thành phố luôn đặt những thùng thư nặc danh để người dân có thể tố giác các hành vi sai trái của nhau. Tháng 4 năm 1476, một sự kiện đen tối đã giáng xuống cuộc đời chàng nghệ sĩ. Chính quyền Florence nhận được một lá thư nặc danh cáo buộc Leonardo, khi đó 24 tuổi, có liên quan đến hành vi tình dục đồng giới với một nam thanh niên tên Jacopo Saltarelli. Bản cáo trạng này được ném vào thùng thư công cộng, kéo theo một cuộc điều tra nhắm vào ông cùng ba người đàn ông khác.
Đối với một thanh niên đang trên đà xây dựng danh tiếng, đây là một biến cố khủng khiếp mang tính hủy diệt. Dù hành vi này bị nhà thờ lên án kịch liệt và có thể bị phạt tử hình, các cơ quan chức năng tại Florence đôi khi vẫn nhắm mắt làm ngơ nếu người vi phạm có địa vị xã hội. Tuy nhiên, áp lực của pháp luật và nỗi sợ hãi về những hình phạt tàn khốc là một gánh nặng tâm lí khổng lồ.
Vụ án kéo dài trong sự căng thẳng tột độ, khiến cuộc sống của Leonardo chìm trong sự bất an bủa vây. May mắn thay, vụ án cuối cùng bị hủy bỏ nhờ sự can thiệp của gia đình Tornabuoni quyền lực có thành viên nằm trong số những người bị cáo buộc. Gia tộc Tornabuoni có mối liên hệ mật thiết với gia tộc Medici thống trị thành phố và tầm ảnh hưởng của họ đã giúp dập tắt hoàn toàn cuộc điều tra, giải cứu chàng nghệ sĩ trẻ khỏi một kết cục bi thảm.
Mặc dù Leonardo không để lại ghi chép nào về sự kiện này, sự im lặng của ông lại phản ánh một chấn thương tâm lí sâu sắc và một sự thay đổi lớn trong cách ông bảo vệ sự riêng tư. Trải qua cảm giác bất lực khi bị giam giữ và đối mặt với nguy cơ bị tước đoạt sinh mạng, ông bắt đầu mang trong mình một nỗi ám ảnh về sự giam cầm. Nỗi sợ hãi này đã đi vào những trang sổ tay cá nhân của ông dưới dạng các thiết kế kĩ thuật.
Chỉ vài năm sau biến cố đó, ông đã phác thảo hàng loạt các thiết bị cơ học dùng để tháo thanh sắt khỏi cửa sổ và mở khóa phòng giam. Những bản vẽ tỉ mỉ về các loại cờ lê đặc biệt, các đòn bẩy ẩn giấu sức mạnh cơ học lớn và những chiếc chìa khóa vạn năng cho thấy một khao khát tự do mãnh liệt. Những sáng tạo này phản ánh một nỗ lực tuyệt vọng nhằm kiểm soát số phận, đảm bảo rằng ông sẽ có công cụ để tự giải thoát nếu bóng tối của sự giam cầm một lần nữa ập đến.
Sự kiện này đã vĩnh viễn để lại một khoảng lặng trong tâm hồn ông, khiến ông trở thành một con người khép kín, cẩn trọng hơn trong các mối quan hệ xã hội và luôn giữ một khoảng cách nhất định với thế giới ồn ào xung quanh. Với Leonardo, chỉ còn thế giới khoa học và nghệ thuật mới mang lại cho ông sự tĩnh tại và an nhiên cùng những giấc mơ bay bổng theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng.
Nỗ lực chinh phục bầu trời của Leonardo khởi nguồn từ ham muốn giải phóng bản thân mãnh liệt cũng được nhen nhóm lại trong giai đoạn này. Trong giấc ngủ mơ màng và những kí ức từ quan sát cánh chim ưng chao lượn trên các ngọn đồi Tuscan, ông tin rằng con người hoàn toàn có thể cất cánh nếu hiểu rõ các quy luật cơ học của không khí và cấu trúc cơ bắp loài chim.
Trong những cuốn sổ tay ghi chép, ông tỉ mỉ phác thảo các cỗ máy bay mô phỏng cơ chế đập cánh với khung gỗ nhẹ bọc lụa và hệ thống dây kéo phức tạp. Đối với ông, việc đưa con người rời khỏi mặt đất để bay lượn tự do giữa không trung là biểu tượng cao nhất của sự giải thoát khỏi những xiềng xích thực tại. Mỗi nét vẽ về cỗ máy bay phản ánh tư duy kĩ thuật vượt thời đại, đồng thời thể hiện khát khao phá vỡ mọi giới hạn vật lí và rào cản xã hội đang giam cầm tâm hồn ông.
Nỗi tuyệt vọng sau bức tranh Sự tôn thờ của các tu sĩ
Mặc dù vụ rắc rối pháp lí đã trôi qua, danh tiếng của Leonardo tại Florence vẫn gặp phải những trở ngại nhất định. Ông khao khát được giao phó những công trình vĩ đại để chứng minh năng lực, nhưng thường bị các gia tộc quyền lực bỏ qua. Cơ hội lớn nhất trong giai đoạn này đến vào tháng 3 năm 1481, khi ông nhận vẽ một bức bàn thờ khổng lồ cho tu viện San Donato a Scopeto. Đây là một nhiệm vụ đòi hỏi sức sáng tạo khổng lồ, một bức tranh có diện tích bề mặt vô cùng lớn, yêu cầu họa sĩ phải tổ chức một bố cục phức tạp với hàng chục nhân vật.
Để chuẩn bị cho kiệt tác Sự tôn thờ của các tu sĩ, Leonardo đã từ chối làm việc theo khuôn mẫu truyền thống của các bậc tiền bối. Ông muốn mang hơi thở của cuộc sống thực tại vào tác phẩm tôn giáo này. Do đó, ông đã ngồi hàng giờ trên các quảng trường Florence để phác thảo vô số tư thế, biểu cảm và hành vi của con người. Ông quan sát kĩ lưỡng những người ăn xin, các thương gia, những ông lão khắc khổ và các thanh niên tràn đầy sinh lực.
Đôi mắt sắc lạnh của ông nắm bắt từng cái nhíu mày, từng cái vung tay, từng chuyển động xoay người đột ngột. Ông miệt mài ghi chép lại cách cơ bắp căng lên dưới làn da, cách ánh sáng đập vào các góc cạnh của khuôn mặt để tạo ra những mảng tối sâu thẳm. Sự chuẩn bị công phu này nhằm mục đích xây dựng một hệ thống nhân vật đa dạng, nơi mỗi cá nhân đều mang một sắc thái tâm lí riêng biệt, phản ứng lại sự kiện linh thiêng trước mắt họ bằng những cách thức hoàn toàn khác nhau.
Trên tấm bảng gỗ khổng lồ, bức tranh dần hình thành với kĩ thuật "chiaroscuro" điêu luyện, tạo ra ảo giác ba chiều cho các đám đông, chiến binh và ngựa. Leonardo sử dụng sự tương phản mạnh mẽ giữa ánh sáng và bóng tối để đẽo gọt các hình khối từ không gian vô định. Xung quanh nhân vật Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng ở trung tâm, ông tạo ra một vòng xoáy mãnh liệt của những cơ thể con người và động vật. Các tu sĩ đang phủ phục trong sự kính sợ tột độ, khuôn mặt họ nhòa đi trong bóng tối bí ẩn.
Phía hậu cảnh, những kị binh cưỡi trên những con ngựa chiến đang tung vó, lao vào nhau trong một trận chiến vô hình, tạo nên một sự tương phản gay gắt với sự bình yên tĩnh lặng ở trung tâm bức tranh. Bố cục hình học nền tảng của tác phẩm được tính toán với độ chính xác của một kiến trúc sư, dẫn dắt ánh mắt người xem đi qua những tàn tích kiến trúc cổ đại và vươn xa về phía đường chân trời.
Tuy nhiên, chính sự vĩ đại của tham vọng đã trở thành nhà tù giam hãm người nghệ sĩ. Vì tầm nhìn quá lớn và liên tục nhìn thấy lỗi sai ở những chi tiết mà người khác gọi là phép màu, ông đã bỏ dở tác phẩm trong chưa đầy một năm. Tư duy của ông tiến xa hơn rất nhiều so với đôi tay cọ vẽ.
Trong khi các vệt màu đầu tiên vừa được đắp lên, tâm trí ông đã bận rộn với những lí thuyết mới về động lực học, về giải phẫu học hay sự biến đổi của mây trời. Ông không bao giờ cảm thấy hài lòng với những gì hiện diện trên mặt gỗ, luôn cho rằng chúng chỉ là những bản sao nhợt nhạt của thế giới tự nhiên hoàn mỹ. Sự cầu toàn thái quá này biến quá trình sáng tác thành một sự tra tấn tinh thần dai dẳng. Áp lực phải tạo ra sự hoàn hảo tuyệt đối khiến ông tê liệt. Cuối cùng, ông đã để lại bức tranh trong trạng thái phác thảo dang dở với những lớp sơn lót màu nâu vàng, một công trình vĩnh viễn không bao giờ được hoàn thiện.
Quyết định từ bỏ kiệt tác này đã đẩy Leonardo vào một cuộc khủng hoảng nội tâm sâu sắc. Những ghi chép để lại trong sổ tay cá nhân của ông vào giai đoạn này cho thấy ông rơi vào trạng thái chán nản cùng cực. Ông liên tục tự hỏi bản thân liệu có công việc nào từng được hoàn thành hay không.
Những dòng chữ lặp đi lặp lại thể hiện một tâm hồn đang vùng vẫy trong cảm giác thất bại và nghi ngờ chính bản thân mình. Bất chấp tài năng xuất chúng, khao khát ôm trọn mọi kiến thức của nhân loại dường như đã trở thành một gánh nặng quá sức chịu đựng. Khối óc vĩ đại của ông liên tục nhảy bén từ ý tưởng này sang ý tưởng khác, để lại sau lưng những kiệt tác dang dở và một trái tim trĩu nặng khát vọng thấu hiểu vạn vật trong tuyệt vọng.
Đón đọc kì 3: Bùng nổ các sáng chế
