TS.BS Nguyễn Tế Kha tiết lộ góc khuất phẫu thuật robot tại Việt Nam

Phẫu thuật robot không còn là câu chuyện viễn tưởng mà đã trở thành đỉnh cao công nghệ, viết lại số phận cho hàng ngàn bệnh nhân ung thư tại Việt Nam. Nhưng đằng sau những cánh tay thép chuyển động chuẩn xác đến từng milimét, điều gì thực sự quyết định sự sống còn của một ca đại phẫu? Bản lĩnh nào đã giúp người bác sĩ đứng dậy sau những "tai biến xương máu" để kiến tạo nên chuỗi kì tích hơn 900 ca mổ thành công?

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trò chuyện cùng TS.BS Nguyễn Tế Kha - Trưởng khoa Phẫu thuật Ung bướu Tiết niệu, Bệnh viện Bình Dân (TP.HCM) để cùng ông bước vào không gian giả lập 3D đầy kịch tính — nơi bản lĩnh của một "cơ trưởng" ngoại khoa kết hợp cùng công nghệ tối tân để chinh phục những vùng cấm của bệnh tật.

Có những bác sĩ mổ mở giỏi nhưng chuyển sang mổ robot lại thất bại

- Thưa bác sĩ, nhiều người thường nghĩ việc chuyển từ mổ mở sang điều khiển một hệ thống robot vô tri sẽ tạo ra rào cản lớn về mặt cảm giác lực. Thực tế, không gian 3D giả lập và công nghệ hiện đại đã bù đắp sự thiếu hụt xúc giác này như thế nào để đảm bảo độ căn chỉnh chính xác?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Thật ra, về mặt nguyên tắc, robot phẫu thuật được chế tạo như một thiết bị nâng cao giúp cho cuộc mổ nội soi ổ bụng trở nên dễ dàng hơn, chính xác hơn, chi tiết hơn và an toàn hơn rất nhiều. Khi ngồi vào buồng điều khiển, người phẫu thuật viên sẽ nhìn qua thấu kính giả lập 3D với khả năng phóng đại hình ảnh lên tới 15 lần, giúp thấy rõ từng vi cấu trúc trong cơ thể bệnh nhân. Do đó, hoàn toàn không có một rào cản nào về mặt thị giác hay cảm giác lực khi chúng ta đã làm chủ được công nghệ. Thay vì trực tiếp cầm kéo, kẹp trên cơ thể người bệnh theo cách truyền thống, bác sĩ điều khiển các cánh tay cơ khí bằng cử động của tay và chân một cách nhịp nhàng. Sự chính xác tuyệt đối từ hình ảnh phóng đại và biên độ chuyển động linh hoạt của robot đã bù đắp hoàn toàn sự thiếu hụt của xúc giác thông thường, biến những vùng phẫu thuật chật hẹp nhất trở nên rõ ràng và nằm trong tầm kiểm soát.

- Để điều khiển thành thạo một hệ thống phức tạp như vậy, một phẫu thuật viên cần phải hội tụ những tố chất đặc biệt nào, và tại sao có những người mổ mở rất giỏi nhưng lại gặp khó khăn khi chuyển sang mổ robot?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Một bác sĩ muốn thực hiện phẫu thuật nội soi cao cấp hay phẫu thuật robot bắt buộc phải hội tụ đủ ba tố chất nền tảng cốt lõi. Thứ nhất là kiến thức giải phẫu học cực kì vững chắc, người mổ phải nắm rõ từng chi tiết vị trí của gan, lách, thận, mạch máu để định vị chính xác trong mọi tình huống. Thứ hai, và cũng là lí do vì sao nhiều người mổ mở giỏi nhưng sang mổ robot lại lúng túng, chính là tư duy và cảm giác về không gian ba chiều. Robot yêu cầu người bác sĩ nhìn vào màn hình giả lập nhưng phải tái hiện và nhận định được không gian thực tế bên trong ổ bụng một cách hoàn hảo. Tố chất cuối cùng là sự khéo léo của đôi tay và sự linh hoạt của đôi chân, hay còn gọi là kĩ năng điều khiển chuyên sâu. Người phẫu thuật viên vừa phải vận hành dụng cụ bằng tay, vừa nhấp chân điều khiển camera, mắt quan sát và đầu phải nảy số liên tục để xử lí các tình huống khẩn cấp như chảy máu. Chính sự kết hợp giữa "trái tim sư tử" bản lĩnh và "bàn tay người mẹ hiền" khéo léo mới tạo nên một chuyên gia có thể đảm nhận các ca mổ lớn, nặng nề.

“

Ngành ngoại khoa Việt Nam đang chứng kiến một cuộc bùng nổ mạnh mẽ khi hàng loạt hệ thống robot hiện đại từ khắp nơi trên thế giới được các bệnh viện đưa về lắp đặt. Chúng ta mới ở giai đoạn đầu của cuộc chơi này và trong vòng 20 năm tới, robot vẫn sẽ là tương lai thống trị của ngành ngoại khoa trước khi thế giới bước sang kỉ nguyên điều chỉnh gen xa xôi hơn.

TS.BS Nguyễn Tế Kha

- Trong hành trình đạt đến cột mốc hơn 900 ca mổ, bác sĩ từng chia sẻ về một tai biến ở ca mổ thứ ba khiến bản thân sụt đến 5kg. Bài học xương máu từ ca bệnh đó đã thay đổi quy trình kiểm tra an toàn và tư duy nghề nghiệp của ông sau này ra sao?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Đó là một kí ức vô cùng đau lòng và là bài học đi theo tôi suốt cuộc đời khi ca phẫu thuật thứ ba trong sự nghiệp mổ robot của tôi gặp biến chứng. Dù lúc ấy cả bệnh viện và các giáo sư đầu ngành đều nỗ lực vào cuộc, nhưng do cơ địa bệnh nhân quá nhạy cảm, nước tiểu vào ổ bụng gây dính ruột nghiêm trọng và chúng tôi đã không thể cứu được người bệnh. Giai đoạn đó tay nghề của tôi còn non, biến chứng xảy ra khiến tôi suy sụp, dằn vặt lương tâm và thậm chí hoài nghi xem mình có thực sự phù hợp với con đường này hay không. Tuy nhiên, tôi nhận ra nghề y giống như việc lái xe, nếu gặp tai nạn mà bỏ cuộc thì không bao giờ tiến bộ được, và cách duy nhất để vượt qua là đối mặt và tự hoàn thiện mình. Từ ca mổ xương máu đó, tôi thay đổi toàn bộ quy trình bằng cách nâng sự cẩn trọng lên mức tối đa trong từng thao tác nhỏ nhất. Đồng thời, tôi lao vào học hỏi liên tục qua sách báo, hội thảo quốc tế và đặc biệt là học hỏi các "đại sư phụ" trên thế giới qua các video phẫu thuật thực tế để biết cách xử lí mọi tình huống ngặt nghèo, từ đó xây dựng quy trình an toàn tuyệt đối cho gần 900 ca mổ tiếp theo.

Công nghệ robot “xử đẹp” các bài toán khó của mổ nội soi, mổ mở

- Hệ thống robot Da Vinci sở hữu biên độ quay lên tới 540 độ và 7 bậc tự do. Ưu thế vượt trội này của cánh tay cơ khí giúp ích gì cho bác sĩ khi thực hiện các kĩ thuật phức tạp như bảo tồn bó mạch thần kinh cương trong phẫu thuật ung thư tuyến tiền liệt?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Hệ thống cơ khí của robot là một đỉnh cao công nghệ mang lại lợi thế tuyệt đối trong các vùng phẫu thuật sâu, xa và chật hẹp, tiêu biểu là khu vực tuyến tiền liệt nằm sát hậu môn. Trước đây với mổ nội soi cổ điển, dụng cụ chỉ có thể đi thẳng và xoay một góc rất hạn chế, khiến việc khâu nối bàng quang với niệu đạo cực kì khó khăn, dễ dẫn đến biến chứng xì rò nước tiểu. Với robot có khả năng xoay 540 độ linh hoạt như một vòng tròn, chúng tôi có thể khâu kín kẽ đến mức sau mổ không cần phải đặt ống dẫn lưu ổ bụng như xưa nữa. Đặc biệt, trong việc bảo tồn bó mạch thần kinh cương để duy trì chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân nam giới, robot là trợ thủ vô giá. Bó mạch thần kinh này là cấu trúc cực kì tinh vi, mắt thường rất khó nhận biết. Nhờ robot phóng đại hình ảnh lên 15 lần, chúng tôi thấy rõ từng sợi mạch máu nhỏ, từ đó dùng kéo bóc tách, cầm máu một cách chuẩn xác mà không phạm vào dây thần kinh, giúp tỉ lệ bảo tồn thành công đạt mức rất cao.

- Đối với phẫu thuật cắt bán phần u thận để bảo tồn nhu mô, thời gian kẹp mạch máu được coi là "thời gian vàng". Robot đã hỗ trợ tối ưu hóa khoảng thời gian nghiêm ngặt này như thế nào so với nội soi thông thường?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Cắt u thận giữ lại thận hiện nay đã trở thành tiêu chuẩn vàng trên thế giới, bởi nếu cắt bỏ hoàn toàn một bên thận thì bệnh nhân sau này rất dễ rơi vào tình trạng suy thận nguy hiểm. Tuy nhiên, kĩ thuật này đòi hỏi sự khẩn trương tột độ vì khi chúng tôi dùng kẹp chuyên dụng kẹp động mạch thận để tiến hành bóc u, thời gian thiếu máu nuôi dưỡng thận chỉ được phép diễn ra tối đa từ 20 đến 30 phút. Nếu vượt quá mốc thời gian này, nhu mô thận sẽ bị tổn thương vĩnh viễn và không thể phục hồi chức năng. Với phẫu thuật nội soi thông thường, việc vừa bóc tách u vừa khâu lại đáy u trong không gian hẹp vô cùng khó khăn, nguy cơ chảy máu cao và thường không kịp thời gian buộc phải cắt bỏ cả quả thận. Robot đã giải quyết hoàn toàn bài toán này nhờ khả năng bóc tách cuống thận chính xác, thao tác cắt u nhanh gọn và khâu phục hồi đáy thận cực kĩ thần tốc. Sự linh hoạt của cánh tay robot giúp bác sĩ hoàn thành toàn bộ quy trình phức tạp này một cách dư dả trong phạm vi 30 phút an toàn.

“

Khi ngồi vào buồng điều khiển, người phẫu thuật viên sẽ nhìn qua thấu kính giả lập 3D với khả năng phóng đại hình ảnh lên tới 15 lần, giúp thấy rõ từng vi cấu trúc trong cơ thể bệnh nhân. Do đó, hoàn toàn không có một rào cản nào về mặt thị giác hay cảm giác lực khi chúng ta đã làm chủ được công nghệ.

TS.BS Nguyễn Tế Kha

- Phẫu thuật cắt bàng quang toàn bộ và tái tạo bằng đoạn ruột từng được coi là "thử thách cực đại" của ngành tiết niệu. Công nghệ robot và các trang thiết bị tân tiến đi kèm đã biến cuộc mổ này trở nên nhẹ nhàng ra sao?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Cách đây khoảng 10 năm, một ca phẫu thuật cắt bàng quang tận gốc kết hợp cắt tuyến tiền liệt, sau đó lấy một đoạn ruột non để tạo hình bàng quang mới thực sự là một đỉnh cao thách thức, đòi hỏi phẫu thuật viên phải mất ít nhất 3 giờ đồng hồ chỉ để cắt bỏ vì vùng này quá nhiều mạch máu lớn và nằm sâu sát trực tràng. Nhưng hiện nay, với sự ưu việt của robot, chúng tôi kiểm soát mạch máu và nhận diện giải phẫu rõ ràng đến mức chỉ mất khoảng 1 giờ cho công đoạn cắt bỏ. Thậm chí, các bác sĩ trẻ được tôi hướng dẫn chỉ sau vài năm ra trường đã có thể tự tin vận hành robot cắt xong phần bệnh lí trong vòng hơn 1 giờ. Sự hỗ trợ của các dụng cụ tân tiến như dao cắt siêu âm có khả năng vừa cắt vừa đốt hàn mạch máu, cùng với các clip bấm mạch máu thay vì phải cột chỉ mất thời gian, đã rút ngắn tổng thời gian cuộc mổ xuống còn khoảng 5 giờ bao gồm cả tạo hình bàng quang bằng ruột. Công nghệ đã biến một kĩ thuật từng là nỗi ám ảnh thành một quy trình an toàn, ít mất máu và giảm thiểu tối đa các biến chứng đường ruột cho người bệnh.

Trong tương lai, robot vẫn thống trị ngành ngoại khoa thế giới

- Dù có nhiều ưu điểm vượt trội, chi phí một ca mổ robot khoảng 150 triệu đồng vẫn là rào cản lớn với người có thu nhập thấp. Theo bác sĩ, đâu là giải pháp chiến lược để mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ này cho đại đa số người dân?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Mức giá 150 triệu đồng tại Bệnh viện Bình Dân hiện tại có thể nói là rẻ nhất Việt Nam và thuộc hàng thấp nhất thế giới so với các nước trong khu vực hay phương Tây, nhưng đối với người dân lao động nước ta thì đây vẫn là một khoản tiền quá lớn. Để giải quyết bài toán kinh tế này, giải pháp đầu tiên nằm ở sự cạnh tranh công nghệ. Thay vì phụ thuộc độc quyền vào hệ thống robot đắt đỏ của Mỹ có giá gần trăm tỉ đồng, việc các bệnh viện tiếp cận và đưa vào sử dụng các dòng robot thế hệ mới của Nhật Bản hay Trung Quốc với chi phí đầu tư chỉ bằng một nửa sẽ giúp kéo giá thành ca mổ xuống đáng kể.

Giải pháp cốt lõi thứ hai là sự vào cuộc mạnh mẽ của Bảo hiểm Y tế. Hiện nay bảo hiểm chỉ mới chi trả cho một diện bệnh rất hẹp với tỉ lệ khiêm tốn do công nghệ này còn khá mới tại Việt Nam. Tuy nhiên, thế giới đã vận hành robot hơn 30 năm, nhà nước và ngành y tế cần sớm có lộ trình đưa phẫu thuật robot vào danh mục được bảo hiểm chi trả hợp lí, đồng thời bệnh viện phải nỗ lực tối ưu hóa quy trình để giảm thiểu chi phí phát sinh, mang cơ hội sống khỏe mạnh đến cho người thu nhập thấp.

- Nhìn lại hành trình gần 30 năm từ một thực tập sinh tại Bệnh viện Bichat (Pháp) đến chuyên gia hàng đầu, bác sĩ nhận định thế nào về sự chuyển dịch của các thế hệ robot tương lai như mổ từ xa hay tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI)?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Ngành ngoại khoa Việt Nam đang chứng kiến một cuộc bùng nổ mạnh mẽ khi hàng loạt hệ thống robot hiện đại từ khắp nơi trên thế giới được các bệnh viện đưa về lắp đặt. Chúng ta mới ở giai đoạn đầu của cuộc chơi này và trong vòng 20 năm tới, robot vẫn sẽ là tương lai thống trị của ngành ngoại khoa trước khi thế giới bước sang kỉ nguyên điều chỉnh gen xa xôi hơn. Về xu hướng mổ từ xa, công nghệ này giúp bác sĩ ngồi một nơi có thể điều khiển robot mổ cho bệnh nhân ở một tỉnh thành khác. Tuy nhiên với đặc thù địa lí Việt Nam không quá rộng lớn, việc di chuyển bằng máy bay rất thuận tiện thì mổ từ xa có lẽ cần thêm thời gian để đánh giá tính thực tiễn và đòi hỏi hạ tầng mạng IT phải cực kì băng thông rộng, chuẩn xác. Trái lại, xu hướng tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) vào robot chắc chắn sẽ xảy ra trong tương lai gần giống như cách AI đi vào xe tự lái. Khi robot được trang bị AI, hệ thống sẽ hỗ trợ phẫu thuật viên nhận diện các vùng nguy hiểm, cảnh báo rủi ro chảy máu và tối ưu hóa các đường cắt khâu, giúp cuộc mổ diễn ra nhanh chóng, an toàn và hiệu quả hơn gấp nhiều lần.

- Đối mặt với áp lực duy trì chuỗi thành công của hơn 900 ca mổ đầy rủi ro, bác sĩ làm thế nào để giữ được sự tĩnh lặng và quyết đoán khi ngồi vào buồng điều khiển, và bác đối diện với những ca bệnh vượt quá khả năng phẫu thuật ra sao?

- TS.BS Nguyễn Tế Kha: Để giữ được sự bình tâm, tôi không còn xem đây là một nghề kiếm sống đơn thuần mà là một sứ mệnh, một thiên mệnh bắt buộc mình phải làm hết sức vì người bệnh. Khi ngồi vào buồng máy, tâm mình phải định, luôn nghĩ đến việc cứu người, nếu kết quả tốt đẹp thì hạnh phúc, còn nếu chẳng may không như ý thì bản thân cũng không phải hối tiếc vì đã dốc cạn tâm lực. Trải qua hàng trăm ca mổ khó, tôi tích lũy được bản lĩnh giống như người lái xe vượt qua mọi địa hình sa mạc, băng tuyết khốc liệt. Những ca bệnh nặng bị nơi khác từ chối, tôi và ekip luôn hội chẩn kĩ lưỡng và thẳng thắn chia sẻ với gia đình về tỉ lệ thành công thấp để cùng nhau chiến đấu.

Trong suốt sự nghiệp, duy nhất có một ca mổ vào tuần trước tôi buộc phải dừng lại, chỉ sinh thiết chứ không thể cắt u vì bệnh nhân đến ở giai đoạn quá trễ, vượt quá chỉ định phẫu thuật. Nhìn bệnh nhân còn vui vẻ mà bệnh tình bất lực, tôi vô cùng xót xa. Nhưng chính những ca bệnh ngặt nghèo ấy là lí do chúng tôi không thể chọn việc nhẹ nhàng, phải tiếp tục ngồi vào buồng điều khiển robot để mang lại hi vọng sống cho những cuộc đời tiếp theo.

- Xin cảm ơn TS.BS Nguyễn Tế Kha về những chia sẻ mang đậm giá trị khoa học và thực tiễn!

Robot Trung Quốc vượt kỉ lục của Usain Bolt, nhưng vẫn chưa bắt kịp con người

Các cầu thủ robot hình người đá bóng thì ít, đánh nguội thì nhiều

Cuộc cách mạng phục hồi thần kinh: Khi robot đánh thức tiềm năng kì diệu của bộ não

AI và robot sẽ tham gia xử lí phóng xạ tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima

Lạ mà hay: Robot AI dùng DeepSeek để 'bắt bệnh' cho cây như thế nào?

Hồ Quang (thực hiện)