TS. Bùi Quang Xuân: Quảng Ninh có vị thế mới, phải tạo giá trị mới

Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, TS. Bùi Quang Xuân cho rằng, điều quan trọng không nằm ở một danh xưng mới, mà ở khả năng biến không gian phát triển mới thành năng lực phát triển mới, biến lợi thế thành sức cạnh tranh và đưa thành quả tăng trưởng trở lại phục vụ người dân.

Theo Nghị quyết số 36/2026/QH16 của Quốc hội, thành phố Quảng Ninh được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh Quảng Ninh, với diện tích 6.231,27 km², dân số 1.523.400 người và 54 đơn vị hành chính cấp xã.

Từ dấu mốc này, câu chuyện phát triển của Quảng Ninh không chỉ là mở rộng không gian hành chính. Bài toán lớn hơn là tổ chức lại các nguồn lực, tạo liên kết giữa đô thị, công nghiệp, cảng biển, logistics, du lịch, di sản, biên giới và hải đảo để hình thành một động lực tăng trưởng mới.

Không gian lớn hơn không tự động tạo ra nền kinh tế mạnh hơn

- Thưa ông, việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương mở ra điều gì đáng chú ý nhất đối với Quảng Ninh?

- TS. Bùi Quang Xuân: Điều quan trọng không chỉ nằm ở thay đổi tên gọi hay mô hình tổ chức hành chính. Sâu xa hơn là việc mở rộng không gian phát triển, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị, đổi mới mô hình tăng trưởng, phát huy các nguồn lực xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Quảng Ninh có vị trí rất đặc biệt. Đây vừa là địa bàn chiến lược về quốc phòng, an ninh, đối ngoại, vừa có biên giới đất liền, biên giới biển, hệ thống cửa khẩu, cảng biển, sân bay, đường cao tốc. Thành phố còn sở hữu những tài sản tự nhiên, văn hóa và lịch sử đặc biệt như Vịnh Hạ Long, Yên Tử cùng nhiều di sản khác.

Nhưng lợi thế chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi chúng được kết nối trong một cấu trúc phát triển thống nhất.

- Như vậy, mở rộng không gian hành chính chưa đồng nghĩa với mở rộng năng lực phát triển?

- TS. Bùi Quang Xuân: Đúng vậy. Một không gian lớn hơn không tự động tạo ra một nền kinh tế mạnh hơn.

Nếu thiếu tư duy quản trị tương ứng, không gian lớn thậm chí có thể làm xuất hiện thêm khoảng cách phát triển, tăng chi phí kết nối và phân tán nguồn lực.

Bài toán của thành phố Quảng Ninh vì vậy là tổ chức lại không gian theo hướng liên kết, bổ trợ và cộng hưởng.

Cảng biển phải gắn với logistics và công nghiệp. Sân bay phải gắn với du lịch, thương mại và dịch vụ. Biên giới, cửa khẩu phải gắn với thương mại và kinh tế đối ngoại. Di sản phải kết nối với du lịch và công nghiệp văn hóa. Đô thị phải gắn với chất lượng sống.

Đặc biệt, miền núi, biên giới và hải đảo phải nằm trong tổng thể phát triển chung. Thành quả tăng trưởng không thể chỉ tập trung vào những khu vực vốn đã có điều kiện thuận lợi.

Nói cách khác, không gian phát triển mới phải được chuyển hóa thành một hệ sinh thái phát triển mới.

- Quảng Ninh vốn gắn rất sâu với ngành than. Theo ông, mô hình tăng trưởng của thành phố mới cần thay đổi theo hướng nào?

- TS. Bùi Quang Xuân: Lịch sử phát triển của Quảng Ninh gắn với than và ngành than có đóng góp rất quan trọng đối với kinh tế - xã hội địa phương cũng như an ninh năng lượng quốc gia. Nhưng một nền kinh tế hiện đại không thể chỉ dựa vào một nguồn tài nguyên hữu hạn.

Chuyển đổi từ “nâu” sang “xanh” do đó không đơn thuần là thay đổi tỉ trọng giữa các ngành kinh tế. Đây trước hết là thay đổi tư duy phát triển.

Thay vì chỉ đặt câu hỏi Quảng Ninh có tài nguyên gì để khai thác, theo tôi cần chuyển sang câu hỏi Quảng Ninh có thể tạo ra những giá trị mới nào bằng tri thức, công nghệ, con người và đổi mới sáng tạo.

Những năm qua, địa phương đã từng bước cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển dịch vụ, du lịch, công nghiệp chế biến, chế tạo, đầu tư hạ tầng và cải thiện môi trường đầu tư. Trong giai đoạn mới, quá trình này phải được đẩy lên một cấp độ cao hơn.

Kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế biển, logistics, công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế cửa khẩu hay kinh tế ban đêm đều có khả năng trở thành những động lực tăng trưởng mới.

Theo tôi, điểm đáng lưu ý là không nên xem chúng như những lĩnh vực riêng lẻ. Một nền kinh tế biển hiện đại cần cả cảng biển, logistics, công nghệ, dịch vụ và nhân lực. Du lịch chất lượng cao phải có giao thông, đô thị, văn hóa, công nghệ số, thương mại và dịch vụ. Công nghiệp hiện đại cần hạ tầng, năng lượng, logistics, nhân lực và môi trường thể chế.

Do đó, chất lượng tăng trưởng trong giai đoạn tới phụ thuộc rất lớn vào năng lực kết nối các nguồn lực.

- Trong cấu trúc đó, kinh tế biển nên được đặt ở vị trí nào?

- TS. Bùi Quang Xuân: Với điều kiện địa lí của Quảng Ninh, kinh tế biển phải trở thành một trong những trụ cột.

Tuy nhiên, kinh tế biển hiện đại không thể chỉ được hiểu là khai thác tài nguyên hoặc du lịch ven biển.

Đó phải là một hệ sinh thái gồm cảng biển, logistics, vận tải biển, công nghiệp ven biển, nuôi biển công nghệ cao, dịch vụ hàng hải, du lịch biển đảo, năng lượng sạch và những dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Thách thức là phát triển theo hướng xanh, hiện đại và có trách nhiệm. Không thể vì mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn mà làm suy giảm hệ sinh thái biển, ảnh hưởng cảnh quan hoặc tổn thương chính những giá trị tạo nên sức hấp dẫn của Quảng Ninh.

Bảo vệ môi trường biển vì vậy không đứng bên ngoài chiến lược phát triển kinh tế biển. Đó chính là điều kiện để kinh tế biển tồn tại và phát triển lâu dài.

- Quảng Ninh còn sở hữu những di sản có sức hút rất lớn. Theo ông, đâu là cách khai thác phù hợp?

- TS. Bùi Quang Xuân: Quảng Ninh có một lợi thế đặc biệt khi di sản hiện diện ngay trong cấu trúc phát triển kinh tế - xã hội.

Vịnh Hạ Long là tài sản thiên nhiên đặc biệt. Yên Tử là không gian văn hóa - tâm linh có chiều sâu. Bên cạnh đó là hệ thống di tích, danh thắng, văn hóa biển, văn hóa vùng Mỏ cùng nhiều giá trị lịch sử được tích tụ qua nhiều thế hệ.

Giai đoạn mới cần một cách tiếp cận cân bằng hơn: Bảo tồn không đối lập với phát triển nhưng phát triển phải góp phần làm cho việc bảo tồn hiệu quả hơn.

Khai thác di sản nhưng không làm tổn hại di sản. Phát triển du lịch nhưng không biến văn hóa thành sản phẩm thương mại đơn thuần. Tạo sinh kế cho cộng đồng nhưng cộng đồng phải được tham gia với tư cách chủ thể của quá trình bảo tồn.

Vì vậy, kinh tế di sản, kinh tế ban đêm và công nghiệp văn hóa có thể trở thành những hướng đi quan trọng.

Với du lịch, câu hỏi trong giai đoạn mới không nên dừng lại ở việc đón được bao nhiêu khách. Quan trọng hơn là mỗi du khách tạo ra bao nhiêu giá trị cho nền kinh tế, cho cộng đồng địa phương và cho việc bảo tồn di sản.

“Hạ tầng mềm” quyết định khả năng biến lợi thế thành sức cạnh tranh

- Ông nhiều lần nhấn mạnh đến năng lực quản trị. Vì sao yếu tố này lại quan trọng với thành phố Quảng Ninh?

- TS. Bùi Quang Xuân: Nếu đường giao thông, đô thị, cảng biển, sân bay và hạ tầng số là nền tảng vật chất, thì thể chế và năng lực quản trị chính là “hạ tầng mềm” của phát triển.

Một địa phương có vị trí thuận lợi nhưng thủ tục phức tạp thì lợi thế bị giảm đi. Có hạ tầng tốt nhưng cơ chế phối hợp kém, nguồn lực vẫn có thể bị phân tán. Có nhiều chính sách nhưng đội ngũ thực thi thiếu năng lực, chính sách khó đi vào cuộc sống.

Bởi vậy, tổ chức lại không gian hành chính phải đi cùng đổi mới phương thức quản trị. Đó phải là quản trị kiến tạo phát triển, phục vụ người dân và doanh nghiệp, lấy hiệu quả thực tiễn làm thước đo.

Cải cách hành chính không đơn giản là rút ngắn thời gian làm thủ tục. Chuyển đổi số cũng không chỉ là đưa hồ sơ giấy lên môi trường điện tử. Phân cấp, phân quyền càng không thể chỉ hiểu là chuyển thêm nhiệm vụ từ cấp trên xuống cấp dưới.

Mục tiêu cuối cùng phải là bộ máy gần dân hơn, hiểu dân hơn và phục vụ tốt hơn; doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ; nguồn lực xã hội được giải phóng; các quyết định quản lí được đưa ra nhanh hơn và dựa trên dữ liệu tốt hơn.

- Vậy chính quyền số cần phát triển theo hướng nào?

- TS. Bùi Quang Xuân: Quảng Ninh đã có những kinh nghiệm về cải cách hành chính, PPP, huy động nguồn lực ngoài ngân sách, chính quyền điện tử và cải thiện môi trường đầu tư.

Bước tiếp theo phải là xây dựng chính quyền số và quản trị số, tiến tới mô hình quản trị dựa nhiều hơn vào dữ liệu, năng lực dự báo và tương tác thực chất giữa chính quyền, người dân và doanh nghiệp.

Chuyển đổi số cuối cùng phải tạo ra hiệu quả quản trị chứ không phải chỉ số hóa quy trình đang có.

- Ông đánh giá thế nào về vai trò của khu vực kinh tế tư nhân trong giai đoạn mới?

- TS. Bùi Quang Xuân: Một không gian phát triển rộng lớn không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước.

Muốn trở thành cực tăng trưởng có sức lan tỏa, Quảng Ninh cần cộng đồng doanh nghiệp mạnh, năng động và có khả năng cạnh tranh trong nước cũng như quốc tế.

Vì vậy, tư duy thu hút đầu tư cần tiếp tục chuyển thành tư duy kiến tạo hệ sinh thái đầu tư và kinh doanh.

Doanh nghiệp không chỉ cần mặt bằng, vốn hay ưu đãi. Họ cần môi trường có tính dự báo, thủ tục minh bạch, chi phí tuân thủ thấp, hạ tầng đồng bộ, nguồn nhân lực chất lượng cao và khả năng tiếp cận công nghệ, thị trường.

Khu vực tư nhân cũng không nên chỉ là lực lượng khai thác những lợi thế Quảng Ninh đã có. Họ cần trở thành lực lượng tạo ra những giá trị hiện nay địa phương chưa có.

Đó có thể là doanh nghiệp công nghệ cao, logistics, kinh tế biển, du lịch sáng tạo, công nghiệp văn hóa, chuyển đổi xanh hay những doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế.

Khi môi trường phù hợp được kiến tạo, doanh nghiệp chính là một trong những lực lượng quan trọng để biến quy hoạch thành dự án, biến lợi thế thành sản phẩm và biến tiềm năng thành giá trị kinh tế.

- Với nhiều mục tiêu lớn như vậy, theo ông, đâu là những ưu tiên cần tập trung trước?

- TS. Bùi Quang Xuân: Trước hết, đổi mới thể chế và nâng cao chất lượng quản trị phải là một đột phá. Phân cấp, phân quyền phải đi cùng kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình; xây dựng đội ngũ phải gắn với năng lực thực thi.

Tiếp theo là tổ chức không gian phát triển theo hướng đa cực, đa trung tâm và tăng cường liên kết, tạo sự cộng hưởng giữa đô thị, công nghiệp, cảng biển, logistics, du lịch, cửa khẩu, miền núi, biên giới và hải đảo.

Thứ ba là đẩy nhanh chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Cùng với đó phải hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp và đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia đầu tư, sáng tạo và kiến tạo giá trị mới.

Kinh tế biển, kinh tế di sản, du lịch chất lượng cao, logistics và công nghiệp văn hóa cũng cần được phát triển trên nguyên tắc bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc.

- Và thước đo cuối cùng cho sự phát triển của thành phố Quảng Ninh là gì, thưa ông?

- TS. Bùi Quang Xuân: Một thành phố hiện đại không thể chỉ được đo bằng số lượng công trình, quy mô kinh tế hay tốc độ tăng trưởng. Thước đo sâu xa nhất vẫn là chất lượng cuộc sống của người dân.

Người dân phải có việc làm, thu nhập ổn định; trẻ em có môi trường học tập tốt; người dân được chăm sóc sức khỏe; người lao động được bảo đảm quyền lợi; người cao tuổi được quan tâm. Người dân miền núi, biên giới, hải đảo phải ngày càng được tiếp cận bình đẳng hơn với các dịch vụ cơ bản.

Nếu kinh tế tăng trưởng nhưng người dân không được hưởng lợi thì chất lượng phát triển chưa đầy đủ. Nếu đô thị hóa nhưng môi trường sống suy giảm thì chưa thể gọi là hiện đại hóa bền vững. Nếu chuyển đổi số nhưng người dân ở vùng sâu, vùng xa vẫn khó tiếp cận dịch vụ công thì quá trình đó vẫn còn khoảng cách.

Bởi xét đến cùng, thành phố không tồn tại vì những công trình. Thành phố tồn tại vì con người.

Quảng Ninh hôm nay có một không gian rộng hơn, nhưng điều quan trọng hơn là phải xây dựng được năng lực phát triển lớn hơn. Có vị thế mới thì phải tạo ra giá trị mới.

Nếu tiếp tục phát huy tinh thần “Kỉ luật và Đồng tâm”, đồng thời đổi mới mạnh mẽ tư duy lãnh đạo, phương thức quản trị và mô hình tăng trưởng, Quảng Ninh có cơ sở để biến lợi thế thành sức cạnh tranh, biến không gian thành nguồn lực, biến di sản thành giá trị, biến biển và biên giới thành động lực kết nối, khoa học - công nghệ thành sức bật.

Và cuối cùng, chất lượng cuộc sống của người dân phải là thước đo quan trọng nhất của phát triển.

Xin cảm ơn ông!

Nguyễn Tuyết