Nikola Tesla Kì 1: Từ chối làm linh mục để theo đuổi khoa học
Màn hình máy tính hay điện thoại mà bạn đang đọc những dòng chữ này, TV bạn xem, máy lạnh, quạt máy bạn đang dùng, nồi cơm điện bạn chuẩn bị dùng cơm… Tất cả đều sử dụng năng lượng điện xoay chiều của Nicola Tesla. Nếu không có Tesla, điện sẽ không thể phổ biến dễ dàng và ứng dụng cao như chúng ta đã thấy.
Trước khi thế giới được thắp sáng bởi hàng triệu ánh đèn điện xoay chiều, có một trí tuệ từng bước ra từ cơn giông bão của vùng đất Smiljan hoang sơ. Cuộc đời của Nikola Tesla ở chặng đầu không phải một con đường thảm đỏ rải đầy hoa hồng, mà là chuỗi ngày giằng xé giữa căn bệnh quái ác, những dằn dặn tâm lí và sự khước từ của người đời đối với giấc mơ đi trước thời đại. Bằng một niềm tin kì lạ vào ánh sáng cùng khả năng nhìn thấy vũ trụ qua những ảo ảnh nội tâm, người thanh niên trẻ tuổi đã vượt qua muôn vàn thử thách để đặt nền móng cho cuộc cách mạng năng lượng của nhân loại.
Tiếng sấm lúc nửa đêm và đứa con của ánh sáng ra đời
Đêm 10 tháng 7 năm 1856, ngọn núi Smiljan chao đảo trong một trận bão lớn. Sét đánh liên hồi trên những rặng cây, xé tạc bầu trời đêm thành những mảnh sáng chói lọi. Trong căn nhà gỗ nhỏ của vị linh mục Chính thống giáo Milutin Tesla, tiếng khóc chào đời của đứa trẻ vang lên giữa tiếng sấm vang rền.
Bà đỡ vốn là một nông dân nghèo run rẩy nhìn ra ngoài cửa sổ, thốt lên lời sợ hãi rằng đứa trẻ sinh ra trong cơn cuồng phong này sẽ mang định mệnh của bóng tối. Nhưng bà Djuka Mandic, người mẹ đang kiệt sức trên giường bệnh, đã nhìn con trai mình bằng ánh mắt ngập tràn che chở và bình thản đáp lại: "Không, nó không phải đứa trẻ của bóng tối. Nó là con của ánh sáng”.
Tesla không phải đứa trẻ của bóng tối. Nó là con của ánh sáng
Bà mẹ Djuka Mandic
Lời nói ấy của người mẹ dường như đã trở thành kim nam chỉ đường cho toàn bộ cuộc đời Nikola Tesla. Sinh ra trong một gia đình Serbia sống tại vùng biên giới Croatia thuộc Đế quốc Áo, Tesla lớn lên dưới sự giáo dục nghiêm khắc của người cha. Cha cậu, linh mục Milutin, là một người giàu tri thức, thuộc lòng vô số bài thơ kinh điển và sở hữu trí nhớ phi thường. Ông luôn muốn con trai theo đuổi đức tin, dành trọn đời mình cho nhà thờ.
Ngược lại, người mẹ Djuka dù không biết đọc biết viết nhưng lại sở hữu một bàn tay khéo léo và trí tưởng tượng kì diệu. Bà có thể tự chế tạo những dụng cụ gia đình phức tạp, từ chiếc máy dệt tinh xảo đến các đồ dùng cơ khí nhỏ trong bếp. Chính từ những buổi chiều quan sát mẹ sáng chế, Tesla đã nhận ra niềm say mê mãnh liệt dành cho thế giới của những máy móc và lực vận hành ẩn giấu.
Tuy nhiên, thế giới tuổi thơ của Tesla lại bao phủ bởi những hiện tượng tâm lí vô cùng bí ẩn. Từ khi còn là một cậu bé, Tesla thường xuyên nhìn thấy những luồng sáng rực rỡ xuất hiện bất ngờ trước mắt, kèm theo đó là các hình ảnh ba chiều sống động đến mức khó phân biệt thật giả. Mỗi khi một ý tưởng nảy sinh, mô hình của thiết bị đó sẽ hiện ra trọn vẹn trong tâm trí cậu bé.
Tesla không cần bút chì, không cần giấy vẽ, cũng chẳng cần những phép đo thử nghiệm ban đầu. Cậu có thể tưởng tượng chiếc máy vận hành, theo dõi sự mài mòn của từng bánh răng và điều chỉnh các thông số kĩ thuật ngay trong đầu với độ chính xác tuyệt đối. Thế giới ảo ảnh nội tâm ấy vừa là món quà vô giá của tạo hóa, vừa là một gánh nặng tâm lí đè nén lên hệ thần kinh nhạy cảm của cậu.
Sự nhạy cảm ấy càng trở nên nhức nhối hơn sau bi kịch đầu đời của gia đình. Năm Tesla lên 5 tuổi, người anh trai Dane, một tài năng kiệt xuất, niềm hy vọng lớn của cả gia đình đột ngột qua đời sau một tai nạn ngã ngựa. Cái chết của Dane đã để lại một khoảng trống vắng không thể lấp đầy trong lòng cha mẹ.
Suốt những năm tháng tuổi thơ, Tesla luôn sống dưới cái bóng quá lớn của người anh đã mất. Mỗi thành tựu cậu đạt được dường như đều bị so sánh với kí ức về Dane, tạo nên áp lực tâm lí sâu sắc. Khao khát chứng minh bản thân và xoa dịu nỗi đau của cha mẹ đã trở thành động lực thôi thúc Tesla lao vào học tập với một sự kiên trì gần như điên cuồng.
Nikola Tesla cãi lời cha và rơi xuống đáy vực
Năm 1873, sau khi hoàn thành chương trình trung học tại Karlovac, Tesla trở về quê nhà và ngay lập tức ngã bệnh trong một cơn đại dịch tả đang hoành hành. Căn bệnh quái ác rút cạn sinh lực của chàng thanh niên 17 tuổi, khiến Tesla nằm liệt giường suốt 9 tháng trời. Nhiều lần, các bác sĩ đã lắc đầu tuyệt vọng, cho rằng chàng không thể sống sót. Trải qua những khoảnh khắc cận kề cái chết, Tesla nhìn cha mình và thốt lên lời khẩn cầu: "Có lẽ con sẽ phục hồi nếu cha cho phép con theo học ngành kĩ thuật”. Người cha Milutin, vốn luôn kiên quyết hướng con theo nghiệp linh mục, trong nỗi đau đớn và tuyệt vọng đã hứa sẽ gửi Tesla đến ngôi trường kĩ thuật hàng đầu. Lời hứa ấy như một liều thuốc thần kì truyền lại sức sống cho Tesla, giúp chàng kì diệu vượt qua lưỡi hái tử thần.
Có lẽ con sẽ phục hồi nếu cha cho phép con theo học ngành kĩ thuật
Nikola Tesla
Mùa thu năm 1875, Tesla bước qua cánh cổng Đại học Bách khoa Graz tại Áo với khát khao tri thức cháy bùng. Chàng thanh niên lao vào nghiên cứu với cường độ làm việc khiến các giáo sư phải kinh ngạc. Tesla bắt đầu một ngày từ 3 giờ sáng và chỉ nghỉ ngơi sau 11 giờ đêm. Chàng đọc ngấu nghiến toàn bộ sách trong thư viện, hoàn thành các kì thi với điểm số tuyệt đối và nắm vững nhiều ngôn ngữ. Sự miệt mài ấy xuất phát từ lòng say mê khoa học thuần khiết cùng mong muốn đền đáp sự tin tưởng của gia đình.
Tại Graz, cuộc va chạm tri thức lớn đầu tiên trong đời Tesla đã diễn ra. Trong một buổi học của Giáo sư Jakob Poeschl, khi quan sát mô hình máy phát điện Gramme sử dụng dòng điện một chiều (DC), Tesla phát hiện ra sự phát ra tia lửa điện và nguy cơ hao mòn lớn ở bộ phận cổ góp. Chàng sinh viên thẳng thắn đề xuất với giáo sư về khả năng xây dựng một hệ thống động cơ không cần cổ góp, vận hành bằng dòng điện xoay chiều (AC). Giáo sư Poeschl đã bác bỏ ý kiến ấy ngay trước lớp học, mỉa mai rằng ý tưởng của Tesla là điều hoàn toàn vô lí, vi phạm các quy luật vật lí và sẽ không bao giờ thực hiện được. Sự khước từ ấy không làm Tesla nản lòng; trái lại, nó trở thành một mồi lửa kích thích trí óc chàng tìm kiếm giải pháp cho bài toán tưởng chừng bất khả thi.
Dẫu vậy, những năm tháng thanh xuân của Tesla không phải chỉ có những đỉnh cao tri thức. Sự làm việc quá sức kéo dài cùng những khủng hoảng tâm lí đã đẩy chàng vào giai đoạn tăm tối. Khi mất nguồn học bổng và áp lực tài chính, Tesla rơi vào vòng xoáy cờ bạc. Chàng lao vào những ván bài thâu đêm, tiêu tốn sạch sẽ số tiền học phí và thậm chí phải vay mượn khắp nơi. Cháy túi khiến Tesla không thể hoàn thành chương trình học tại Graz và phải rời trường mà không nhận được bằng tốt nghiệp.
Sau khi nướng sạch tiền học phí vào cờ bạc và bỏ học tại Graz (Áo), Tesla rơi vào trạng thái khủng hoảng tâm lý nặng nề. Do quá xấu hổ và không dám đối mặt với người cha nghiêm khắc Milutin Tesla, chàng đã cắt đứt hoàn toàn liên lạc với gia đình và âm thầm bỏ trốn đến thành phố Maribor (nay thuộc Slovenia).Tại đây, Tesla sống ẩn dật bằng nghề phác thảo bản vẽ kĩ thuật với mức lương ít ỏi 60 florin mỗi tháng. Chàng dành phần lớn thời gian rảnh rỗi ngoài giờ làm việc để tiếp tục lao vào các sòng bạc địa phương và chơi bài trên các con phố để quên đi thực tại.
Đầu năm 1879, người cha Milutin lặn lội tìm được đến Maribor. Ông cầu xin con trai từ bỏ lối sống sa đọa để trở về nhà, nhưng Tesla lúc này đang bị cái tôi quá lớn và sự bướng bỉnh chi phối, đã kịch liệt từ chối và cự tuyệt cha. Không lâu sau cuộc gặp đó, Tesla bị cảnh sát trục xuất khỏi Maribor vì không có giấy phép cư trú và được áp giải về quê nhà Gospić dưới sự giám sát của cảnh sát. Chỉ vài tuần sau khi trở về, người cha Milutin qua đời vì bạo bệnh (một phần do sự lao lực và nỗi đau lòng vì con trai).
Cái chết của người cha là một đòn giáng chí mạng, khiến Tesla hoàn toàn suy sụp và có nguy cơ trượt dài. Lúc này, người mẹ Duka Mandic đã đứng ra gánh vác gia đình. Bằng tình yêu thương bao dung và sự thấu hiểu sâu sắc tâm lý dị biệt của con mình, bà không hề trách móc một lời về quá khứ cờ bạc hay cái chết của người cha. Bà nhìn thấu rằng thứ duy nhất có thể "chữa lành" và kéo Tesla ra khỏi vũng lầy tăm tối chính là việc đưa chàng trở lại với thế giới khoa học. Bà đã dùng toàn bộ uy tín, sự thuyết phục và gom góp những đồng tiền tiết kiệm cuối cùng của gia đình để thúc giục Tesla tiếp tục con đường học vấn.
Để giúp Tesla làm lại cuộc đời, hai người cậu đã ra tay hỗ trợ tài chính để chàng có thể đến Prague nhập học vào học kì đầu năm 1880. Tuy nhiên, hành trình chạm tay vào giảng đường Prague của Tesla lại vấp phải những rào cản hành chính ngặt nghèo.
Khoảnh khắc diệu kì khi ngâm thơ và đến Mỹ với 4 xu lẻ
Khi Tesla đến Prague, ông nhận ra mình không đủ điều kiện để nhập học chính thức tại Đại học Charles-Ferdinand (Karl-Ferdinand Universität). Lý do là vì Tesla chưa từng học tiếng Hy Lạp một môn học bắt buộc trong hệ thống thi cử ở đây. Thêm vào đó, ông cũng không biết tiếng Czech, thứ tiếng đang dần trở thành ngôn ngữ giảng dạy chính thay cho tiếng Đức tại một số khoa. Không thể trở thành sinh viên chính quy, Tesla không bỏ cuộc. Dưới sự định hướng của gia đình và ý chí tự thân, Tesla đã đăng kí làm một "thính giả tự do" (guest auditor). Với tư cách này, ông được phép dự thính các bài giảng tại trường nhưng không được tham gia các kì thi chính thức và không được cấp bằng tốt nghiệp.
Suốt một năm tại Prague, Tesla sống một cuộc đời học thuật thuần túy và tự do. Ông không bị áp lực bởi điểm số hay các kì thi hành hạ. Thay vào đó, Tesla dành toàn bộ thời gian ngấu nghiến các cuốn sách tại Thư viện Đại học Klementinum và theo học các bài giảng về triết học của Ernst Stumpf, lý thuyết cơ học sóng của Ernst Mach. Chính khoảng thời gian thảnh thơi tại Prague đã giúp tâm trí của Tesla được khai sáng và tìm lại cân bằng sau cú sốc ở Graz.
Đầu năm 1881, Tesla chuyển đến Budapest để làm việc cho một công ty điện thoại mới thành lập. Tại đây, ông trải qua một cơn suy nhược thần kinh nghiêm trọng, nơi mọi giác quan của ông trở nên nhạy cảm đến mức tiếng đập của chiếc đồng hồ ở phòng bên cạnh cũng vang lên như tiếng sấm. Nhưng chính từ sự nhạy cảm tột độ ấy, một sự bứt phá vĩ đại đã xuất hiện. Vào một chiều mùa xuân năm 1882, khi đang đi dạo trong công viên Varosliget cùng người bạn Anthony Szigeti, Tesla vừa ngắm nhìn ánh hoàng hôn buông xuống vừa ngâm những vần thơ trong tác phẩm Faust của Goethe. Đúng lúc đó, một tia sáng trí tuệ lóe lên trong đầu ông.
Ý niệm về Từ trường quay (Rotating Magnetic Field) hiện ra rõ ràng và trọn vẹn. Tesla dừng bước, nhặt một chiếc gậy gỗ trên đường và bắt đầu vẽ phác thảo sơ đồ động cơ cảm ứng xoay chiều ngay trên bãi cát. Ông hào hứng giải thích cho người bạn đi cùng cách các cuộn dây tạo ra từ trường biến thiên, giúp rô-to quay mà không cần đến sự tiếp xúc cơ học của cổ góp. Bài toán từng bị giáo sư ở Graz coi là vô lí nay đã tìm thấy đáp án hoàn hảo trong một khoảnh khắc thăng hoa của tâm hồn với những vần thơ.
Năm 1882, Tesla rời Budapest đến Paris để làm việc cho Công ty Continental Edison. Tại đây, tài năng kĩ thuật của ông nhanh chóng được công nhận qua việc sửa chữa các trạm phát điện phức tạp. Trong thời gian được cử đến Strasbourg để khắc phục sự cố hệ thống điện, Tesla đã âm thầm tự tay chế tạo mô hình động cơ cảm ứng xoay chiều đầu tiên trong một xưởng cơ khí nhỏ. Khi đóng công tắc, chiếc rô-to bắt đầu quay tự nhiên trước sự ngỡ ngàng của những người chứng kiến.
Tuy nhiên, giới đầu tư châu Âu lúc bấy giờ lại tỏ ra thờ ơ với phát minh của ông. Họ không nhận ra tầm vóc của dòng điện xoay chiều và từ chối đầu tư. Hơn thế nữa, những khoản tiền thưởng hứa hẹn cho các công trình sửa chữa của ông tại Continental Edison cũng bị những người quản lí khước từ thanh toán bằng những lí do vô lí.
Sự thất vọng trước sự bảo thủ của giới kinh doanh châu Âu đã thúc đẩy Tesla đưa ra quyết định táo bạo nhất cuộc đời. Tháng 6 năm 1884, ông thu gom những tài sản ít ỏi còn lại, bước lên con tàu SS City of Richmond để giăng buồm sang nước Mỹ. Chuyến hải trình xuyên Đại Tây Dương diễn ra gian khổ khi toàn bộ hành lí và tiền bạc của ông bị mất trộm trong một cuộc xô xát trên tàu. Khi bước chân xuống cảng New York, trong túi Tesla chỉ còn vỏn vẹn 4 xu lẻ, vài bài thơ do chính ông sáng tác, một tập bản vẽ thiết kế và một thư giới thiệu của Charles Batchelor gửi tới Thomas Edison.
Tôi biết hai người đàn ông vĩ đại trên đời này: Một là ông và người còn lại chính là người thanh niên đang đứng trước mặt ông
Charles Batchelor tiến cử Tesla với Thomas Edison
Bức thư ấy viết một câu ngắn gọn nhưng chứa đựng toàn bộ định mệnh của ngành điện lực: "Tôi biết hai người đàn ông vĩ đại trên đời này: Một là ông và người còn lại chính là người thanh niên đang đứng trước mặt ông”. Với bàn tay trắng và một tâm hồn rực lửa sáng tạo, Nikola Tesla đã chính thức đặt chân lên Tân Thế Giới, sẵn sàng bước vào cuộc chiến công nghệ sẽ làm thay đổi vĩnh viễn bộ mặt nhân loại.
Đón đọc kì 2: Cuộc chiến với Edison
